Katı' ve Kâğıt Oyma Sanatları

Katı‘, kâğıt veya deri üzerine çizilen yazı, motif ya da figürün kesilerek yüzeyden çıkarılması ve elde edilen parçanın başka bir kâğıt, deri veya uygun taşıyıcı yüzeye yapıştırılmasıyla oluşturulan geleneksel kitap ve kâğıt oyma sanatıdır. Kesilip yüzeyden çıkarılan pozitif parça erkek oyma, kesim sonrasında ana yüzeyde kalan negatif biçim ise dişi oyma olarak değerlendirilmektedir. Aynı kesim işlemi iki ayrı kompozisyon üretme olanağı sağladığından pozitif-negatif yüzey ilişkisi sanatın temel biçimsel özelliklerinden biridir.

Geleneksel uygulamada renkli, âharlı, ebrulu ve çoğunlukla mühreli kâğıtlar kullanılmakta; birkaç kâğıt tabakası nişasta muhallebisiyle geçici olarak bir araya getirilerek aynı motifin birden fazla renk varyantının eş zamanlı kesilmesi sağlanabilmektedir. İnce uçlu bıçak, kalemtıraş türü kesici veya makasla hazırlanan yazı, bitkisel bezeme, bahçe, manzara, insan ve hayvan figürleri ayrı zeminlere yapıştırılmaktadır. Deri oyma uygulamalarında ise filigran benzeri ince kesimler özellikle cilt içlerinde ve farklı renkli zeminler üzerinde kullanılmaktadır. Katı‘, tarihsel olarak yazma eser, murakka, kıta, albüm ve cilt bezemesiyle ilişkili gelişmiş; çağdaş üretimde bağımsız levha, katmanlı kâğıt kompozisyonu ve farklı kâğıt türleriyle deneysel uygulamalara genişlemiştir.

Kâğıt ve deri oyma sanatının tarihsel gelişimi tek bir coğrafi başlangıç noktasına indirgenmemektedir. Türkçe literatürde Uygurlar tarafından yapılmış oyma deri kitap kapları, tekniğin Orta Asya üzerinden İslâm kitap sanatlarına aktarımının erken kanıtlarından biri olarak değerlendirilmiştir. İran yazma kültürüne ilişkin araştırmalar ise deri filigran cilt uygulamalarının daha erken Mısır ve Memlük örnekleriyle ilişkisini göstermekte; bu nedenle teknik köken ile belirli bir bölgesel üslûbun oluşumu birbirinden ayrılmaktadır. 2025 tarihli Farsça bir araştırmada Astan Quds Razavi Kur’an Müzesi’ndeki Selçuklu dönemi yapraklarında koruyucu ve dekoratif kesilmiş kâğıt düzenleri tespit edilmiş, geometrik geçme örüntülerinin erken kullanımına dikkat çekilmiştir.

XV. yüzyılın ikinci yarısında Herat, kesme yazı ve kâğıt oyma sanatının güçlü üretim merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Sultan Hüseyin Baykara’nın divanındaki kesilmiş nesta‘lik yazılar Abdullah Kātı‘ ve Sultan Ali Meşhedî çevresindeki iş birliğini belgelemektedir. XVI. yüzyılda Safevî ve Osmanlı çevrelerinde sanat çeşitlenmiş; Osmanlı sarayında oyma yazı, çiçek, bahçe ve manzara üretimi özel bir ilgi görmüştür. Mehmed b. Gazanfer, Benli Ali Çelebi, Gazneli Mahmud ve Mehmed Nakşî gibi sanatçılar tarihî kaynaklarda öne çıkmaktadır. XVIII. yüzyılda Canbazzâde Osman ve Derviş Hasan Eyyûbî gibi sanatçılarla üç boyut etkili bahçe ve manzara kompozisyonları geliştirilmiş; XIX. yüzyıla doğru vazo içinde çiçek ve oyma yazı geleneği yaygınlığını korumuştur. XX. yüzyılda Süheyl Ünver ve onu izleyen sanatçılar aracılığıyla katı‘ yeniden eğitim ve uygulama alanına taşınmıştır.

Katı‘ ve ilişkili kâğıt oyma üretimi tarihsel olarak Orta Asya, Horasan, İran ve Osmanlı coğrafyaları arasında dolaşan kitap sanatları ağı içinde gelişmiştir. Herat, XV. yüzyılın sonlarında kesme yazı ustaları ve saray kitap üretimi bakımından belirgin bir merkezdir. Kesme yazı ustalarının daha sonra Buhara’da Özbek hükümdar çevresinde çalışması, sanatçı ve teknik bilgisinin Orta Asya içindeki hareketliliğini göstermektedir. İran sahasında Tebriz, Şiraz ve Safevî albüm geleneği; Osmanlı sahasında İstanbul ve saray çevresi üretimin başlıca merkezleri arasında değerlendirilmiştir.

AES Türk Dünyası harita katmanında yalnız doğrudan kanıtla desteklenebilen ve shared registry’de canonical karşılığı bulunan bölgeler gösterilmektedir. Türkiye, Osmanlı saray koleksiyonları ve yaşayan uygulama nedeniyle doğrudan hotspot olarak ele alınmaktadır. Özbekistan, Buhara’da faaliyet gösteren cut-paper ustaları ve Timurlu-Şeybânî aktarım hattı nedeniyle tarihsel hotspot olarak bağlanmaktadır. Sincan/Uygur coğrafyası, Uygur deri kitap kaplarının erken aktarım tartışmalarındaki yeri nedeniyle tarihsel katman olarak gösterilmektedir. İran ve Herat/Horasan araştırma metninde açık biçimde korunmakta; mevcut shared harita registry’sinde exact ülke/şehir kaydı bulunmadığında özel koordinat oluşturulmamaktadır.

Katı‘ sanatındaki alt uygulamalar, kesilen malzeme, pozitif-negatif yüzey ilişkisi, işlev, konu repertuvarı ve katmanlama yöntemine göre ayrıştırılmaktadır. Aşağıdaki alanlar aynı el sanatının teknik ve işlevsel uzmanlaşmalarıdır.

Erkek Oyma / Pozitif Katı‘

Kesilen motif, yazı veya figürün ana kâğıttan çıkarılan pozitif parçası kullanılmaktadır. Bu parça çoğunlukla farklı renkte bir zemin üzerine nişasta muhallebisi veya uygun yapıştırıcıyla yerleştirilmekte, böylece biçim ile zemin arasında belirgin renk karşıtlığı oluşturulmaktadır. İnce bağlantıların kopmaması, kesilmiş parçanın bütün olarak taşınması ve yapıştırma sırasında deformasyon oluşmaması temel teknik sorunlardır.

Dişi Oyma / Negatif Katı‘

Pozitif parçanın çıkarılmasından sonra ana kâğıtta kalan boşluklu yüzey bağımsız bir kompozisyon olarak kullanılmaktadır. Açıklıkların arkasına farklı renkte kâğıt yerleştirildiğinde yazı veya motif negatif biçimde görünür hâle gelmektedir. Bellini Albümü gibi tarihî örnekler, aynı kesim sisteminin pozitif ve negatif iki ayrı sayfa oluşturabildiğini göstermektedir.

Oyma Yazı / Katı‘ Hat

Nesih, sülüs, nesta‘lik ve tuğra gibi yazı biçimleri kâğıttan kesilerek farklı zeminlere uygulanabilmektedir. Özellikle nesta‘lik, kavisli harf yapısı nedeniyle İran, Herat ve Osmanlı çevrelerindeki cut-out calligraphy örneklerinde öne çıkmaktadır. Harflerin tek tek kesilmesi, satır hizasının korunması ve bağlantı noktalarının görünmeden yapıştırılması yüksek hassasiyet gerektirmektedir.

Çiçek, Buket ve Vazo Katı‘ı

XVI. yüzyıldan itibaren çiçek sevgisinin kitap sanatlarına yansımasıyla lale, gül, sümbül, süsen ve farklı bahçe çiçekleri oyma repertuvarında belirginleşmiştir. XVII. ve XVIII. yüzyıllarda natüralist ve yarı natüralist çiçek anlayışı güçlenmiş; buketler ve vazo içinde çiçekler bağımsız kâğıt oyma kompozisyonlarına dönüşmüştür.

Ağaç ve Bahçe Katı‘ı

Fatih Albümü’ndeki oyma ağaçlar, XV. yüzyıl kâğıt oyma repertuvarında ağacın güçlü bir görsel unsur olduğunu göstermektedir. XVIII. yüzyıl örneklerinde servi, çiçek açmış ağaç, gül ağacı ve başka bitkiler üst üste yerleştirilerek üç boyut etkili bahçe tasvirleri oluşturulmuştur. Bitkilerin yalnız alt noktalarından sabitlenmesi, katmanlar arasında gerçek fiziksel derinlik yaratabilmektedir.

Manzara ve Mimari Katı‘

Lâle Devri ve sonrasında Boğaziçi, kıyı, koru, köşk, gemi ve şehir unsurlarını içeren oyma manzaralar üretilmiştir. Derviş Hasan Eyyûbî’ye bağlanan örneklerde gölgeli boyama, perspektif denemeleri ve oyma parçaların birlikte kullanılması, katı‘nın resimsel anlatımla birleştiği bir alan meydana getirmiştir.

İnsan ve Hayvan Figürlü Katı‘

Katı‘ üretiminin temel malzemesi kâğıttır. Tarihsel tariflerde kâğıdın çok ince veya aşırı kalın olmaması, kesim sırasında liflenmemesi ve yapıştırma sonrasında biçimini koruması beklenmektedir. Renkli, âharlı, ebrulu ve mühreli kâğıtlar, pozitif-negatif biçimlerin zeminle güçlü bir kontrast oluşturmasını sağlamaktadır. Birden fazla kâğıdın birlikte kesileceği uygulamalarda tabakaların geçici olarak nişasta muhallebisiyle birleştirilmesi, kesim sonrasında tekrar ayrılabilmesine olanak vermektedir.

Nişasta, tarihsel katı‘ üretiminde hem geçici tabaka birleştirme hem de kesilmiş parçaları nihai yüzeye yapıştırma amacıyla kullanılmaktadır. Deri, özellikle cilt içi filigran uygulamalarının temel malzemesidir; mukavva ise çalışma ve montaj yüzeyinde destek sağlayabilmektedir. Ebrulu kâğıt ve boyanmış kâğıtlar kompozisyonun renk katmanını oluştururken, belirli tarihsel örneklerde suluboya, altın ve farklı organik malzemeler oyma parçalarla birlikte kullanılmıştır. Çağdaş deneysel araştırmalar geri dönüştürülmüş pamuklu tekstil elyafından üretilen kâğıtların da kesilebilirlik ve yapıştırma davranışı bakımından katı‘ uygulamasına uyarlanabileceğini göstermektedir.

Katı‘ sanatının temel aracı ince, keskin ve kontrol edilebilir bir bıçaktır. Tarihsel kaynaklarda küçük ve çok keskin kalemtıraş türü bıçaklar ile özel oyma aletlerinden söz edilmektedir. Kesicinin ucu, harf içleri, kıvrımlı dallar ve küçük negatif boşluklar gibi ayrıntılarda kâğıdı koparmadan yön değiştirilebilmesini sağlamalıdır. Makas, özellikle dış konturlar, katlanmış simetrik kâğıtlar ve daha geniş kıvrımlı kesimler için kullanılabilmektedir.

Cetvel ve pergel, geometrik düzen, bordür, daire ve tekrar sistemlerinin tasarlanmasında yardımcı araçlardır. Mühre, kesilecek kâğıdın yüzey hazırlanması ve düzgünleştirilmesinde kullanılabilmektedir. Kesim sırasında kâğıdın zarar görmesini önleyen uygun bir kesim altlığı veya tahta yüzey gerekmektedir; ancak mevcut shared araç registry’sinde exact kavram bulunmayan özel katı‘ kesim tahtası için yeni stable ID üretilmemektedir. Araçların keskinlik, yüzey basıncı ve tutuş biçimi, ince bağlantıların korunması bakımından doğrudan üretim kalitesini etkilemektedir.

Teknik 01 — Kâğıt Seçimi ve Yüzey Hazırlama

Kesilecek kâğıdın lif yapısı, kalınlığı, âharı, yüzey düzgünlüğü ve rengi kontrol edilmektedir. Çok ince kâğıt kolay yırtılabildiği, aşırı kalın kâğıt ise küçük kıvrımlarda kesimi zorlaştırdığı için motif ölçeğine uygun bir yüzey seçilmektedir.

Teknik 02 — Çok Katlı Kâğıt Hazırlama

Aynı desenin birden fazla renk veya nüsha hâlinde kesileceği uygulamalarda birkaç kâğıt tabakası nişasta muhallebisiyle geçici biçimde üst üste birleştirilmektedir. Tabakaların tam hizalanması, kesim sonunda birbirine denk düşen parçaların elde edilmesini sağlamaktadır.

Teknik 03 — Desen ve Yazının Aktarılması

Yazı, motif veya figür kesim yüzeyine çizilmekte ya da uygun aktarma yöntemiyle geçirilmektedir. Pozitif ve negatif alanların hangi bağlantılarla ayakta kalacağı tasarım aşamasında belirlenmekte; özellikle yazı ve geometrik motiflerde taşıyıcı köprüler kesimden önce planlanmaktadır.

Teknik 04 — Bıçakla İnce Oyma

İnce uçlu bıçakla önce küçük iç boşluklar, ardından ana kontur kesilmektedir. Kesici yüzeye dik veya kontrollü eğimle ilerletilmekte, kıvrımlarda kâğıdın kendisi döndürülerek bıçağın ani zorlanması önlenmektedir. Bu yöntem oyma yazı, ince bitkisel desen ve dantel benzeri cilt içi düzenlerde temel tekniktir.

Teknik 05 — Makasla Kesme

Makas, katlanmış veya daha geniş konturlu kâğıtlarda düzenli kesim sağlamak amacıyla kullanılmaktadır. Simetrik oyma ve dış çevresi daha açık çiçek veya figürlerde makasla kesme, bıçak kullanımına göre daha hızlı ve kontrollü olabilmektedir.

Teknik 06 — Erkek ve Dişi Parçaların Ayrılması

Kesim tamamlandıktan sonra pozitif parçalar ile negatif matris dikkatle ayrılmaktadır. Çok katlı kâğıtlarda tabakaların birbirinden zarar görmeden açılması gerekmekte, tarihsel yöntemde kısa süreli su uygulamasıyla nişasta bağının gevşetilebildiği belirtilmektedir.

Teknik 07 — Katmanlama ve Renk Kurgusu

Farklı renklerde kesilmiş parçalar, zeminle karşıtlık ve derinlik oluşturacak biçimde üst üste veya yan yana düzenlenmektedir. Çiçek, bahçe ve manzara kompozisyonlarında parçaların yalnız belirli noktalarından sabitlenmesi kabartı ve üç boyut etkisi meydana getirebilmektedir.

Teknik 08 — Yapıştırma ve Montaj

Kesilmiş parçaların arka yüzüne çok ince yapıştırıcı tabakası uygulanmakta ve parça zemin üzerinde deformasyon oluşturmadan konumlandırılmaktadır. Yapıştırıcının kenarlardan taşmaması, kâğıdı lekelememesi ve kuruma sırasında gerilme yaratmaması beklenmektedir.

Teknik 09 — Deri Filigran Oyma

Cilt uygulamalarında ince deri üzerinde motifler kesilerek dantel benzeri bir yüzey elde edilmektedir. Oyulmuş deri, kontrast renkli deri, kumaş veya kâğıt zemin üzerine yerleştirilmekte; cilt mimarisindeki şemse, köşebent ve bordür düzenine göre bütünleştirilmektedir.

Teknik 10 — Simetrik ve Katmanlı Çiçek Oyma

Ürün / Nesne 01 — Oyma Yazı Kıtası: Nesta‘lik, sülüs, nesih veya farklı yazı türlerinin kâğıttan kesilerek kontrast zemine yapıştırıldığı kompozisyonlardır. Yazının okunabilirliği ile kesim inceliği aynı anda korunmaktadır.

Ürün / Nesne 02 — Murakka ve Albüm Sayfası: Kesilmiş yazı, bitki, hayvan ve bordürler albüm yaprağında hat ve resim örnekleriyle birlikte kullanılmaktadır. Pozitif veya negatif oyma, sayfanın merkezinde ya da kenar bezemesinde yer alabilmektedir.

Ürün / Nesne 03 — Şiir Mecmuası ve Yazma Eser: Osmanlı örneklerinde şiir metinlerinin bütünü kesilmiş harflerden oluşturulmuş, renkli kâğıtlara monte edilmiş yazmalar bulunmaktadır. Bu eserlerde katı‘ yalnız süsleme değil, metnin fiziksel üretim yöntemi hâline gelmektedir.

Ürün / Nesne 04 — Cilt İç Kapağı: Deri veya kâğıt filigran oyma, kitabın iç kapak yüzeyinde farklı renkli zemin üzerine uygulanmaktadır. Şemse, köşebent, bitkisel ve geometrik düzenler cilt mimarisiyle ilişkilendirilmektedir.

Ürün / Nesne 05 — Çiçek ve Buket Levhası: Tek çiçek, çiçek demeti ve vazo içinde çiçek kompozisyonları oyma kâğıtla hazırlanabilmektedir. XVII–XIX. yüzyıl Osmanlı üretiminde natüralist eğilimler belirginleşmiştir.

Ürün / Nesne 06 — Ağaç ve Bahçe Kompozisyonu: Oyma ağaçlar, serviler, çiçekler ve hayvanların farklı katmanlarda bir araya getirildiği levha veya kutu içi düzenleridir. Parçaların yalnız belirli noktalarından sabitlenmesi üç boyut etkisini güçlendirebilmektedir.

Ürün / Nesne 07 — Manzara ve Cam Altı Katı‘: Kıyı, Boğaziçi, koru, köşk ve gemi gibi öğelerin kesilmiş kâğıt ve boyayla birleştirildiği resimsel kompozisyonlardır. Geç Osmanlı örneklerinde perspektif ve gölgeleme etkileri de kullanılabilmektedir.

Ürün / Nesne 08 — Sayfa Kenarı ve Bordür Bezeme: Çiçekli dallar, hayvanlar ve arabesk düzenler yazı veya resim çevresine kesilmiş kâğıt olarak yerleştirilmektedir. İran ve Hint-İslâm albümlerindeki müze örnekleri bu uygulamanın uluslararası dolaşımını göstermektedir.

Ürün / Nesne 09 — Geometrik Oyma Sayfa: Geometrik düğüm, geçme veya açıklık sistemlerinin sayfada koruyucu ve dekoratif işlevle kullanıldığı uygulamalardır. Selçuklu Kur’an yapraklarında belgelenen örnekler, geometrik oyma repertuvarının erken tarihini göstermektedir.

Ürün / Nesne 10 — Çağdaş Bağımsız Katı‘ Çalışması: Geleneksel kesme ve katmanlama yöntemi, kilim motifi, geri dönüştürülmüş kâğıt veya farklı çağdaş tasarım repertuvarlarıyla bağımsız sanat nesnesine dönüştürülebilmektedir.

Katı‘nın işlevleri metin üretme, kitap ve cilt bezeme, pozitif-negatif yüzey oluşturma, renkli kâğıtla görsel kontrast kurma, anlatısal sahne üretme ve çağdaş tasarımda kâğıdın maddi özelliklerini araştırma biçimlerinde çeşitlenmektedir.

Katı‘ örnekleri teknik, yüzey ve dönem farklarını görünür kılacak biçimde değerlendirilmelidir. Herat'ta Sultan Hüseyin Baykara divanındaki kesilmiş nesta‘lik yazı, Bellini Albümü'ndeki pozitif ve negatif cut-paper sayfaları, Osmanlı şiir mecmualarındaki oyma yazılar, Revan Koleksiyonu'ndaki deri filigran ciltler, Fatih Albümü'ndeki ağaç kompozisyonları ve XVIII. yüzyıl üç boyutlu bahçe tasvirleri farklı üretim mantıklarını temsil etmektedir.

Metropolitan Museum of Art'ta korunan cut-paper sayfalarda çiçekli bitkiler, servi, hayvanlar, geyik ve uzun bacaklı su kuşları bordür veya ana kompozisyonun parçası olarak görülmektedir. Bu örnekler, kâğıt oyma sanatının yalnız Osmanlı bağlamıyla sınırlı olmadığını; İran, Herat, Orta Asya ve Hint-İslâm albüm üretimiyle ilişkili daha geniş bir kitap sanatı dolaşımı içinde değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Galeri üretiminde aynı çiçek kompozisyonunun tekrarı yerine oyma yazı, pozitif-negatif örnek, çiçek, ağaç, bahçe, manzara, cilt içi filigran, geometrik oyma ve çağdaş katmanlı uygulama gibi farklı türlerin seçilmesi gerekmektedir.

Katı‘ sanatında motif repertuvarı yazı, bitkisel bezeme, ağaç, geometrik düzen, insan ve hayvan figürleri ile nesne temelli kompozisyonlardan oluşmaktadır. Tarihsel kaynaklarda gül, lale, sümbül, süsen, servi, çiçek açmış ağaçlar ve kıvrımlı çiçekli dallar doğrudan belgelenmektedir. Fatih Albümü'ndeki oyma ağaçlar, ağaç motifinin XV. yüzyıl katı‘ üretimindeki önemini göstermektedir. Met Museum koleksiyonundaki İran ve Hint-İslâm cut-paper sayfalarında servi, çiçekli ağaç, çiçekli bitkiler, kıvrımlı dallar ve arabesk benzeri düzenler görülmektedir.

Hayvansal repertuvarda tavşan, balık, kuğu, tavus kuşu, geyik ve farklı kuş türleri tarihsel örneklerle doğrulanmaktadır. İnsan figürleri de katı‘ konuları arasında yer almakta, özellikle manzara ve anlatısal kompozisyonlarda görülebilmektedir. Vazo ve meyve kasesi gibi nesneler geç dönem çiçek ve bordür uygulamalarında kullanılmaktadır. Geometrik geçme düzenleri ise Selçuklu dönemi İran Kur’an yapraklarına ilişkin güncel Farsça araştırmada erken örnekler arasında gösterilmiştir.

AES motif taksonomisinde exact karşılığı bulunan Hatâyî, Lale, Gül, Sümbül, İris/Süsen, Kıvrık Dal, Bahar Dalı/Çiçekli ve Yapraklı Dal, Ağaç, Servi, İnsan Figürü, Kuş, Tavus Kuşu, Kuğu, Geyik, At, Tavşan, Balık, Vazo, Meyve Kasesi, Rûmî, Şemse ve Zencerek/Geçme gibi kavramlar kaynak kapsamı korunarak profile bağlanmaktadır. Kaynaklarda geçen çam, menekşe, mine çiçeği, tilki, tazı, gemi, köşk, nestâlik harf biçimleri ve çeşitli üç boyutlu bahçe elemanlarının exact motif ID'si bulunmadığında yeni ID üretilmemekte, bu kavramlar taksonomi boşluğu olarak kaydedilmektedir. Kilim motiflerinin çağdaş katı‘ya aktarımı ise tarihsel çekirdek repertuvarla karıştırılmadan çağdaş uyarlama olarak ayrı tutulmaktadır.

Katı‘ sanatında tarihsel bölgesel farklılaşma, kitap üretim merkezleri ve sanatçı dolaşımıyla yakından ilişkilidir. Herat çevresinde XV. yüzyıl sonu ve XVI. yüzyıl başında cut-out calligraphy yüksek teknik hassasiyetle gelişmiş; yazı biçiminin kendisi kesilmiş kâğıt kompozisyonuna dönüştürülmüştür. İran ve Safevî albüm çevrelerinde yazı, çiçek, hayvan ve bordür oyma uygulamaları sürmüş; ustaların Herat'tan Buhara gibi Orta Asya merkezlerine hareketi tekniğin coğrafi yayılımını desteklemiştir.

Osmanlı üretiminde XVI. yüzyılda saray ve çevresinde oyma yazı ve kitap bezemesi güçlü bir uygulama alanı oluşturmuş, XVII. yüzyılda çiçek buketleri ve bordürler çeşitlenmiş, XVIII. yüzyılda üç boyutlu bahçe ve manzara tasvirleri Batılılaşma dönemi görsel eğilimleriyle ilişki kurmuştur. Deri katı‘ uygulamalarında erken Osmanlı cilt üslûbu ayrı bir araştırma alanı oluşturmaktadır. Güncel üretimde tarihsel teknikler korunurken, kilim motifleri, sürdürülebilir kâğıt ve farklı malzeme denemeleri yeni bölgesel veya bireysel yorumlar üretmektedir.

Katı‘ sanatının korunması, tarihsel eserlerin müze ve kütüphanelerde belgelenmesi ile üretim bilgisinin uygulamalı eğitim yoluyla aktarılmasının birlikte yürütülmesine bağlıdır. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Türk ve İslâm Eserleri Müzesi, Smithsonian National Museum of Asian Art ve Metropolitan Museum of Art gibi kurumlarda bulunan eserler, farklı dönem ve coğrafyalardaki cut-paper tekniklerinin karşılaştırılabilmesini sağlamaktadır. Akademik araştırmalar, müze kayıtları ve dijital açık erişim koleksiyonları dağınık korpusun yeniden bir araya getirilmesinde önem taşımaktadır.

Kesilmiş kâğıt eserlerin korunmasında ince bağlantıların kırılganlığı, eski yapıştırıcıların yaşlanması, kâğıt tabakalarının deformasyonu, renk solması ve önceki onarımlar dikkate alınmalıdır. Negatif boşlukları geniş olan eserlerde montaj yüzeyinin taşıyıcı rolü artmaktadır. Koruma müdahalelerinde parçaların özgün yapışma noktaları ve katman düzeni belgelenmeli; üç boyutlu bahçe gibi kısmen serbest bırakılmış parçalar yanlışlıkla tamamen yüzeye yapıştırılmamalıdır. Uygulama eğitiminde bıçak kontrolü, pozitif-negatif okuma, kâğıt lifi ve yapıştırıcı davranışı birlikte öğretilmelidir.

Katı‘ tarihsel olarak saray, kitap üretimi, hattatlık ve ciltçilik çevresinde yüksek emek yoğunluklu uzmanlık gerektiren bir sanat olarak uygulanmıştır. Oyma yazı örneklerinin padişah ve devlet ileri gelenlerine sunulması, sanatçının saray himayesi ve prestij ekonomisi içindeki konumunu göstermektedir. Bir yazma eserde hattat, müzehhip, mücellit ve kâtı‘ gibi farklı uzmanların birlikte çalışabilmesi, kitap sanatlarının kolektif üretim yapısını güçlendirmiştir.

Sanatın ince işçilik gerektirmesi, üretim süresini ve nitelikli iş gücü gereksinimini artırmaktadır. Günümüzde özgün levha, sergi, eğitim ve tasarım ürünü üzerinden ekonomik dolaşım sürdürülmekte; kâğıdın erişilebilirliği sanata giriş eşiğini görece düşürmektedir. Buna karşılık yüksek nitelikli tarihsel reprodüksiyon, konservasyon ve çok katmanlı ince kesim uzun süreli beceri edinimini gerektirmektedir. Sürdürülebilir ve geri dönüştürülmüş kâğıt denemeleri malzeme maliyeti ve çevresel etki açısından yeni araştırma alanları açmaktadır.

Katı‘ sanatının kültürel sürdürülebilirliği, yalnız tarihsel desenlerin tekrar edilmesine değil, kesme, ayırma, katmanlama ve yapıştırma bilgisinin korunmasına bağlıdır. Bıçağın yüzey üzerinde nasıl yönlendirileceği, ince bağlantıların nerede bırakılacağı, çok katlı kâğıdın nasıl ayrılacağı ve yapıştırıcının hangi yoğunlukta uygulanacağı deneyimle kazanılan örtük bilgi niteliğindedir. Bu becerilerin eğitim programlarında uygulamalı olarak aktarılması gerekmektedir.

Kâğıt atığı ve tekstil lifi gibi alternatif malzemelerle yapılan deneyler, geleneksel tekniğin çevresel sürdürülebilirlik tartışmasına katılabileceğini göstermektedir. Bununla birlikte tarihsel kâğıt, nişasta ve deri uygulamalarının özellikleri çağdaş malzemelerden ayrıştırılmalıdır. Dijital desen hazırlama kesim öncesi taslağı destekleyebilmekte; ancak el kesimi, malzeme direnci ve pozitif-negatif yüzey bilgisi geleneksel tekniğin temel deneyim alanı olarak korunmaktadır.

Çağdaş katı‘ üretiminde klasik oyma yazı, çiçek, ağaç ve bahçe repertuvarı sürdürülürken farklı motif sistemleri ve malzemelerle yeni tasarım araştırmaları yürütülmektedir. Kilim motiflerinin kurutulmuş doğal yaprak veya kâğıt üzerinde katı‘ tekniğiyle yorumlanması, bir el sanatı repertuvarının başka bir geleneksel görsel sisteme aktarılmasına örnek oluşturmaktadır. Bu tür uygulamalar tarihsel katı‘ motiflerinin doğrudan devamı olarak değil, çağdaş tasarım sentezi olarak değerlendirilmelidir.

2026 tarihli deneysel çalışmada atık kot kumaştan hazırlanan kâğıt numuneleri simetrik oyma, yalın katı‘ ve katmanlı çiçek oyma tekniklerinde test edilmiştir. Araştırma, kesilebilirlik, ince detay aktarımı, yapıştırma uyumu ve boyutsal kararlılığın kâğıt gramajı ve lif yapısıyla ilişkili olduğunu göstermektedir. Bu yaklaşım, katı‘nın sürdürülebilir malzeme araştırması ve çağdaş kâğıt sanatlarıyla ilişki kurabileceğini ortaya koymaktadır.

Kâğıt oyma ve découpé calligraphy, XV. ve XVI. yüzyıllarda Herat, İran, Buhara, Osmanlı ve daha sonra Hint-İslâm albüm çevreleri arasında dolaşmıştır. Herat'ta üretilen Sultan Hüseyin Baykara divanının yapraklarının bugün İstanbul, Washington ve başka koleksiyonlara dağılmış olması, tarihsel nesnenin günümüzde uluslararası bir araştırma korpusuna dönüştüğünü göstermektedir. Bellini Albümü'ndeki İran atıflı kesme yazı sayfaları ve Bijapur atıflı découpé sayfası, tekniğin farklı saray ve albüm çevrelerine uyarlanabildiğini belgelemektedir.

Uluslararası literatürde aynı teknik için cut paper, cut-out, papercut, découpage, découpé, qeṭʿa/qaṭʿī ve filigree gibi farklı terimlerin kullanılması katalog taramalarını güçleştirmektedir. Bu terminolojik çeşitlilik, aynı nesnenin farklı müze veri tabanlarında farklı adlarla kaydedilmesine yol açabilmektedir. Bu nedenle AES araştırmasında coğrafi dolaşım, yalnız ad benzerliğine değil nesnenin malzeme, kesim tekniği, tarih ve provenance bilgilerine dayandırılmaktadır.

Katı‘ korpusunun araştırılmasında müze numarası, yazma bağlamı, tarih, sanatçı imzası, kesim tekniği, zemin malzemesi ve provenance verisi birlikte değerlendirilmelidir. Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'ndeki Sultan Hüseyin Baykara Divanı, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndeki Mehmed b. Gazanfer, Benli Ali Çelebi ve diğer Osmanlı sanatçılarına bağlanan eserler ile Revan Koleksiyonu katı‘ ciltleri temel tarihsel örnekler arasındadır.

Smithsonian'daki F1929.66 numaralı yaprak Herat'ta yaklaşık 1490'da hazırlanmış Sultan Hüseyin Baykara divanının kesilmiş yazı tekniğini belgelemektedir. Metropolitan Museum of Art'taki 67.266.7.6v ve 67.266.7.7r numaralı Bellini Albümü yaprakları pozitif-negatif cut-out calligraphy uygulamasını; 2002.222 numaralı sayfa çiçek, kuş ve geyik içeren kesilmiş kâğıt dekorasyonu; 34.49 numaralı Sa‘dî yaprağı servi ve çiçekli ağaçlı découpé bordürü; 2022.203 numaralı sayfa ise yazı ve arabesk kesimini belgelemektedir. Bu nesne temelli kayıtlar, genel tarih anlatısının somut eserlerle sınanmasını mümkün kılmaktadır.

Katı‘, yazma eser üretim zincirindeki diğer kitap sanatlarıyla doğrudan ilişkilidir. Yazı Sanatları ile ilişki, hat örneklerinin kesilmiş harfler hâlinde yeniden üretilmesi ve murakka sayfalarında yazı ile oyma bezemenin bütünleşmesi üzerinden kurulmaktadır. Tezhip ile ortak alan, sayfa kenarı, bordür, çiçekli bezeme ve altın-renk düzenidir. Kitap Yapım ve Cilt Sanatları ile ilişki özellikle deri filigran iç kapaklar ve yazma eser montajında belirginleşmektedir.

Ebru, katı‘ kompozisyonlarında renkli ve ebrulu kâğıdın zemin veya kesim malzemesi olarak kullanılabilmesi nedeniyle teknik bir kesişim oluşturur. Minyatür ile ilişki ise insan, hayvan, bahçe ve manzara konularının oyma kâğıtla resimsel kompozisyona dönüştürülebilmesinde görülmektedir. Kâğıt Yapımı ve Yüzey Hazırlama, malzemenin âhar, mühre, kalınlık ve lif özellikleri bakımından katı‘nın fiziksel temelini sağlamaktadır. Bu ilişkiler, sanatların birbirine indirgenmesi anlamına gelmemekte; ortak nesne ve üretim zincirindeki tamamlayıcılığı göstermektedir.

Katı‘ veya kat‘ sözcüğü Arapça kesmek anlamındaki kökle ilişkilidir. Sanat, kaynaklarda katı‘, kaatı, katıa, mukatta‘, qaṭʿī, qeṭʿa, découpage, découpé, cut-paper ve cut-out gibi farklı adlarla kaydedilebilmektedir. Bu çeşitlilik müze ve katalog taramalarında aynı teknik için birden fazla terimin birlikte kullanılmasını gerektirmektedir. Kâğıt veya deri üzerinde çalışan sanatçı için kâtı‘, kattâ‘ veya qāṭeʿ gibi adlandırmalar tarihsel metinlerde görülmektedir.

Erkek oyma, ana yüzeyden kesilip çıkarılan pozitif parçayı; dişi oyma ise bu parçanın çıkarılmasından sonra kalan negatif matrisi ifade etmektedir. Murakka, yazı, resim ve bezeme örneklerinin albüm düzeninde bir araya getirildiği nesne türüdür. Filigran veya monabbat-kārī, özellikle deri ve kâğıtta ince açık iş düzenleri için İran ve İslâm kitap sanatı literatüründe kullanılan terimler arasındadır. Terminoloji, dönem ve coğrafya farklılıkları korunarak kaydedilmekte; yakın anlamlı kavramlar tek bir tarih dışı eşanlamlılık içinde eritilmemektedir.