Taşınabilir Mimari ve Barınak Ustalıkları

Taşınabilir mimari ve barınak ustalıkları, yerleşim yerinden bağımsız olarak sökülüp taşınabilen ve yeniden kurulabilen barınakların üretim bilgisini kapsamaktadır. Türk dünyasında yurt, boz üy, üy, kerekü ve benzeri adlarla tanımlanan dairesel ahşap iskeletli keçe barınaklar bu alanın en belirgin örneklerini oluşturmaktadır. Yapı; açılır-kapanır kerege kafes duvar, çatı direkleri, şanırak/tündük tepe çemberi, kapı sistemi, keçe örtüler, dokuma kuşaklar ve halatlardan meydana gelen bileşik bir sistemdir. Ahşap, yün-keçe, tekstil, deri, ip/halat ve metal donanımın birlikte kullanılması nedeniyle ustalık tek malzemeli bir üretim alanı olarak değerlendirilememektedir.

Barınağın temel niteliği, iklimden korunma ile hızlı kurulum-söküm arasında denge kurulmasıdır. Ahşap iskelet yüksek rijitlik yerine kontrollü esneklik sağlamakta, keçe kabuk ısı ve rüzgâr kontrolünü üstlenmekte, halat ve dokuma kuşaklar ise tüm sistemi sıkıştırarak bütünleştirmektedir. Yapısal elemanların büyük bölümü kalıcı çivi veya sabitleme yerine geçme, bağlama ve sökülebilir birleşimlerle hazırlanmakta; bu durum konar-göçer yaşamın taşıma ve yeniden kurma gereksinimine doğrudan karşılık vermektedir.

Orta Asya bozkırlarında hayvancılığa dayalı hareketli yaşam, hafif, taşınabilir ve iklim koşullarına uyarlanabilir barınak sistemlerinin gelişmesini desteklemiştir. Arkeolojik, tarihsel ve etnografik veriler, ahşap kafesli ve keçe örtülü dairesel barınakların Avrasya göçebe kültürleri içinde uzun süreli bir geleneğe sahip olduğunu göstermektedir. Yurt sistemi, az sayıda temel bileşenin tekrar kullanılmasına dayanan modüler yapısıyla at, deve veya araba üzerinde taşınabilmekte; yeni konak yerinde kısa sürede yeniden kurulabilmektedir. Ahşap iskelet ve keçe kabuk birlikteliği, bozkırın yüksek sıcaklık farklarına, rüzgârına ve hareketlilik gereksinimine uyarlanmış bir yapı teknolojisi oluşturmuştur.

Kazak ve Kırgız yurt yapım bilgisi 2014 yılında UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Temsilî Listesi'ne kaydedilmiş, 2025 yılında Kazak ve Karakalpak yurt yapım bilgisi de kapsama eklenerek ortak Türk göçebe barınak geleneğinin yaşayan niteliği yeniden belgelenmiştir. UNESCO kayıtlarında ahşap dairesel çerçeve, keçe, halat, dokuma, deri, kemik ve metal ayrıntıların birlikte kullanıldığı; üretimde erkeklerin ahşap iskelet, kadınların ise keçe ve tekstil bileşenlerinde yoğunlaştığı aktarılmaktadır. Bu iş bölümü mutlak bir kural olarak değil, geleneksel üretim organizasyonunun belgelenmiş bir örüntüsü olarak değerlendirilmektedir.

Anadolu’da taşınabilir barınak kültürü keçe ev, kara çadır ve topak ev gibi farklı biçimlerde sürdürülmüştür. Türkistan’dan Anadolu’ya taşınan ahşap iskeletli keçe barınak geleneği, bölgenin iklim, hayvancılık ve hammadde koşullarına göre dönüşmüştür. Keçi kılının yaygın olduğu alanlarda dokuma kara çadırlar, yün üretiminin güçlü olduğu alanlarda keçe kaplı sistemler kullanılmıştır. Böylece taşınabilir mimari, tek biçimli bir model yerine aynı hareketli yaşam gereksinimine farklı malzeme ve yapım teknikleriyle yanıt veren bir sistemler bütünü hâline gelmiştir.

Taşınabilir ahşap iskeletli keçe yurt yapımı günümüzde en güçlü biçimde Kazakistan ve Kırgızistan’da yaşayan üretim ve kültürel aktarım yoluyla belgelenmektedir. Karakalpakistan, Kazak ve Karakalpak yurt yapım bilgisinin ortak UNESCO kaydı kapsamında ayrı bir güçlü coğrafi düğüm oluşturmaktadır. Türkmenistan ve Özbekistan’da yurt/keçe barınak geleneği tarihsel ve etnografik maddi kültür üzerinden izlenmektedir. Türkiye’de topak ev, keçe ev ve kara çadır gibi taşınabilir barınak sistemleri Anadolu konar-göçer yaşamı bağlamında belgelenmiştir.

Çin’deki Türk toplulukları açısından Sincan Uygur Özerk Bölgesi, İli Kazak Özerk İli, Kızılsu Kırgız Özerk İli ve Mori Kazak Özerk İlçesi Kazak ve Kırgız yurt geleneğinin karşılaştırmalı araştırma alanları olarak değerlendirilmektedir. Gansu’daki Aksay Kazak ve Sunan Yugur bölgeleri de taşınabilir barınak ve hayvancılığa dayalı maddi kültür bağlamında önem taşımaktadır. Altay, Tuva ve Hakasya’da dairesel keçe barınak ve göçebe/yarı göçebe yaşam mirası tarihsel ve etnografik bağlamlarda incelenmektedir. Moğolistan’daki Bayan-Ölgii, Kazak topluluklarının yurt kültürünün yaşayan bir uzantısı olarak ele alınmaktadır. Her coğrafya için yaşayan üretim, tarihsel kullanım ve karşılaştırmalı maddi kültür kanıtları ayrı düzeylerde tutulmaktadır.

Yurt / Boz Üy Bütüncül Yapım Ustalığı

Yurt, boz üy veya benzeri dairesel taşınabilir barınakların bütüncül üretiminde ahşap kafes duvar, çatı direkleri, tepe çemberi, kapı sistemi, keçe örtüler ve bağlayıcı tekstil elemanları tek bir yapısal sistem olarak değerlendirilmektedir. Ölçüler, barınağın kişi kapasitesi, taşınma sıklığı, rüzgâr yükü ve kurulacağı coğrafyanın iklim koşullarına göre belirlenmektedir. Ahşap elemanların birbirine geçme, bağlama ve esnek birleşimlerle kurulması, barınağın sökülüp yeniden kurulabilmesini sağlamaktadır. Keçe örtüler su ve rüzgâr geçişini azaltacak biçimde üst üste bindirilmekte, çevresel kuşaklar ve halatlarla iskelete sabitlenmektedir. Yapının işlevsel niteliği ahşap, keçe, dokuma ve bağlama sistemlerinin birlikte çalışmasına bağlıdır.

Kerege / Ahşap Kafes Duvar Ustalığı

Kerege, yurdun çevresel duvarını oluşturan açılır-kapanır ahşap kafes sistemidir. İnce ve dayanıklı ahşap latalar eşit boyda hazırlanmakta, kesişim noktaları bağ, deri veya uygun bağlantı elemanlarıyla hareketli biçimde birleştirilmektedir. Kafesin açılma açısı, barınağın çapını ve duvar yüksekliğini belirlediği için lataların uzunluğu ile delik/bağlantı aralıkları düzenli tutulmaktadır. Ahşabın lif yönü, budak durumu ve elastikiyeti kırılma riskini azaltacak biçimde değerlendirilmektedir. Keregenin üst ve alt bölümleri dokuma kuşaklarla çevrelenerek yatay stabilite güçlendirilmektedir.

Şanırak / Tündük Tepe Çemberi Ustalığı

Şanırak veya tündük, çatı direklerinin merkezde toplandığı dairesel tepe elemanıdır ve taşınabilir barınağın yapısal dengesi açısından temel bileşenlerden birini oluşturmaktadır. Çember gövdesi bükülmüş ya da çok parçalı ahşaptan hazırlanmakta, içteki radyal elemanlar ve geçme yuvaları çatı direklerinin düzenli dağılımını sağlamaktadır. Parçaların çap, açı ve birleşim noktaları eşit yük aktaracak biçimde işlenmektedir. Kazak kültüründe şanırak aile, devamlılık ve kozmolojik düzenle ilişkilendirilen güçlü bir sembolik değer de taşımaktadır. Yapısal eleman ile sembolik temsil aynı nesnede birleşmektedir.

Uuk / Çatı Direği Ustalığı

Uuk adı verilen çatı direkleri, keregenin üst hattından şanırak/tündük çemberine uzanan ve kubbemsi çatıyı oluşturan ahşap elemanlardır. Direkler hafif, esnek ve boyuna lifleri düzgün ahşaptan seçilmekte; uçları alt ve üst bağlantılara uygun biçimde inceltilmekte veya yuvalanmaktadır. Direklerin eğrilik, boy ve kesitlerinin birbirine yakın olması çatı yüzeyinin düzenli oluşmasını sağlamaktadır. Yüzeyler rendelenip zımparalanmakta, gerektiğinde boya veya koruyucu bitirme uygulanmaktadır. Kurulum sırasında direkler çevresel olarak dengeli dağıtılmaktadır.

Keçe Örtü ve Isı Yalıtım Ustalığı

Taşınabilir barınak üretiminde ahşap, yapısal iskeletin ana malzemesidir. Kerege lataları ve uuk direklerinde hafif, düzgün lifli ve belirli ölçüde esnek ağaçlar tercih edilmektedir. Şanırak/tündük gibi dairesel elemanlarda bükülmeye uygun ahşap seçimi önem taşımaktadır. Yün ve keçe, yapının ikincil kabuk sistemini oluşturarak ısı ve rüzgâr kontrolü sağlamaktadır. Dokuma tekstiller, ip/sicim ve halatlar örtülerin sabitlenmesi ve çevresel kuşakların oluşturulması için kullanılmaktadır.

Deri, belirli bağlama noktalarında, kapı ayrıntılarında ve geleneksel bağlantı sistemlerinde kullanılabilmektedir. Metal donanım kapı menteşesi, kilit, çivi veya sonradan eklenen bağlantı elemanlarında görülmektedir. Kemik küçük bağlantı ve dekoratif ayrıntılarda belgelenebilmektedir. Boya / Pigment ahşap ve tekstil bezemesinde, Yapıştırıcı ise onarım ve belirli dekoratif uygulamalarda yardımcı malzeme olarak değerlendirilmektedir. Aynı malzeme 43–48 kümesindeki diğer profillerde kullanıldığında aynı canonical adla işlenecektir.

Ahşap elemanların hazırlanmasında Bıçak / Çakı, El Testeresi, Keski / İskarpela, Oyma Kalemi, Rende, Eğe ve Zımpara kullanılmaktadır. Matkap, kafes bağlantıları, kapı donanımı ve bazı geçme sistemlerinde delik açmak için uygulanabilmektedir. Pergel / Cetvel, şanırak/tündük çapının, direk aralıklarının ve kapı ölçülerinin belirlenmesinde kullanılmaktadır. Mengene / Çalışma Kıskacı küçük ve orta boy parçaların kontrollü sabitlenmesini sağlamaktadır.

Keçe, kumaş ve deri bileşenlerinde Terzi Makası, Dikiş İğnesi ve Çuvaldız kullanılmaktadır. Küçük Çekiç metal donanım ve ahşap montajında, Fırça boya ve koruyucu yüzey uygulamalarında yardımcı araçtır. Araç adları 43–48 ortak sözlüğünde standardize edilmiş olup aynı araç başka profilde de aynı prefLabel ile kullanılacaktır.

Teknik 01 — Ahşap Seçimi, Kesim, Bükme ve İskelet Elemanı Hazırlama

Ahşap; lif doğrultusu, budak, esneklik ve kesit kararlılığı bakımından seçilmektedir. Kerege lataları, uuk direkleri, kapı elemanları ve şanırak/tündük bileşenleri testere, bıçak, rende, keski ve eğe ile biçimlendirilmektedir. Eğrisel parçalar kontrollü nem ve ısı yardımıyla bükülebilmekte; yüzeyler zımparalanarak kıymık ve keskin kenarlardan arındırılmaktadır.

Teknik 02 — Kafes, Tepe Çemberi ve Çatı Sisteminin Birleştirilmesi

Kerege modülleri hareketli bağlarla oluşturulmakta, kapı kasası çevresel sisteme bağlanmakta ve uuk direkleri şanırak/tündük çemberine düzenli aralıklarla yerleştirilmektedir. Bağlantılarda yapının sökülüp kurulabilmesini sağlayan geçme, delik, sarım ve bağlama yöntemleri tercih edilmektedir. Daire formu kurulum sırasında ölçülmekte ve çevresel kuşaklarla dengelenmektedir.

Teknik 03 — Keçe, Tekstil ve Halat Kaplama-Bağlama

Keçe örtüler duvar ve çatı bölümlerine bindirmeli biçimde uygulanmakta, dokuma kuşaklar ve halatlar yardımıyla rüzgâr yüküne karşı sıkıştırılmaktadır. Kapı perdesi, iç yüzey tekstilleri ve dekoratif bantlar yapısal elemanlara sökülebilir bağlarla tutturulmaktadır. Düğümler ve sarımlar taşıma sırasında yeniden kullanılabilecek biçimde düzenlenmektedir.

Teknik 04 — Bezeme, Yüzey Bitirme, Kurulum Kontrolü ve Söküm

Ahşapta oyma ve boya, keçede aplike ve nakış, dokumalarda geometrik/zoomorfik desen uygulanabilmektedir. Kurulum sonunda tepe açıklığı, kapı doğrultusu, halat gerilimi ve keçe bindirmeleri kontrol edilmektedir. Kullanım sonrasında örtüler kuru biçimde katlanmakta, ahşap elemanlar paketlenmekte ve bakım gerektiren parçalar ayrılmaktadır.

Ürün / Nesne 01 — Tam Yurt / Boz Üy: Ahşap iskelet, keçe örtü ve dokuma bağların birlikte çalıştığı tam taşınabilir barınaktır.
Ürün / Nesne 02 — Kerege Kafes Modülü: Dairesel duvarı oluşturan açılır-kapanır ahşap kafes bölümüdür.
Ürün / Nesne 03 — Şanırak / Tündük: Çatı direklerini merkezde toplayan dairesel tepe elemanıdır.
Ürün / Nesne 04 — Uuk / Çatı Direği Seti: Kerege ile tepe çemberi arasındaki kubbe taşıyıcılarını oluşturur.
Ürün / Nesne 05 — Ahşap Yurt Kapısı: Giriş açıklığını rijitleştiren ve bezeme taşıyabilen kapı/kasa sistemidir.
Ürün / Nesne 06 — Keçe Çatı Örtüsü: Çatı yüzeyinde ısı ve yağış kontrolü sağlayan yoğun keçedir.
Ürün / Nesne 07 — Keçe Duvar Örtüsü: Kerege çevresini kaplayan, rüzgâr ve ısı kontrolü sağlayan keçe paneldir.
Ürün / Nesne 08 — Dokuma Basqur / Kuşak: Yapıyı çevresel olarak bağlayan ve bezeme taşıyan dokuma banttır.
Ürün / Nesne 09 — Kapı Perdesi / Keçe Panel: Girişte veya iç mekânda kullanılan bezemeli tekstil/keçe elemandır.
Ürün / Nesne 10 — Kıl Çadır / Topak Ev Bileşeni: Anadolu ve Türk dünyasındaki alternatif taşınabilir barınak sistemlerini temsil eder.

İşlev 01 — Barınma: Yağış, rüzgâr, güneş ve sıcaklık değişimine karşı korunak sağlanmaktadır.
İşlev 02 — Taşınabilirlik: Yapı sökülerek hayvan veya taşıtla başka yere taşınabilmektedir.
İşlev 03 — Isı kontrolü: Keçe ve tekstil kabuk ısı kaybını azaltmaktadır.
İşlev 04 — Havalandırma: Tepe açıklığı ve kapı, hava ve duman dolaşımını düzenlemektedir.
İşlev 05 — Mekânsal düzen: Dairesel plan aile ve gündelik yaşam düzenine uyarlanabilmektedir.
İşlev 06 — Temsil: Şanırak/tündük, kapı ve bezemeli kuşaklar kimlik ve aidiyet göstergesi taşımaktadır.
İşlev 07 — Tören ve misafirlik: Büyük yurtlar toplumsal buluşma ve tören işlevi görebilmektedir.
İşlev 08 — Depolama ve iç düzen: Asılı tekstiller ve iç ekipmanlar işlevsel bölümlenmeyi desteklemektedir.
İşlev 09 — Onarılabilirlik: Modüler elemanlar tek tek yenilenebilmektedir.
İşlev 10 — Kültürel aktarım: Yapım ve kurulum bilgisi aile ve usta-çırak ilişkisiyle aktarılmaktadır.

Profil galerisinde tam yurt/boz üy, Kırgız yurdu, kerege kafes modülü, şanırak/tündük tepe çemberi, uuk çatı direkleri, bezemeli kapı perdesi, oyma ahşap yurt kapısı, keçe örtü, dokuma kuşak-halat sistemi ve bezemeli keçe rüzgârlık/panel gibi farklı ürün ve yapı bileşenleri gösterilmektedir. Görseller tekil ürün veya yapı bileşenine odaklanmakta; insan, logo, filigran ve kolaj kullanılmamaktadır. Temsilî görseller tarihî eser belgesi olarak değil, malzeme, yapı elemanı ve teknik repertuvarın anlaşılmasını destekleyen AES medya kayıtları olarak değerlendirilmektedir.

Taşınabilir barınaklarda bezeme repertuvarı keçe, dokuma kuşak, kapı, perde ve ahşap yüzeylerde yoğunlaşmaktadır. Kazak kaynaklarında qoşqar müyiz / koç boynuzu temelli zoomorfik düzenlerin yanı sıra geometrik ve bitkisel bezemeler açık biçimde belgelenmektedir. Rozet/gülbezek, kıvrık dal, yıldız ve çokgen düzenleri gibi canonical motifler yüzey türüne göre farklı tekniklerle uygulanabilmektedir. Şanırak/tündük yapısal bir eleman olmakla birlikte Kazak kültüründe aile, süreklilik, bereket ve güneşle ilişkilendirilen sembolik bir biçim olarak da kullanılmaktadır. AES ilişkilerinde yalnız doğrudan profil veya nesne kanıtıyla doğrulanabilen canonical motifler documentedMotif olarak işlenecektir.

Kazak yurtlarında şanırak, kerege ve uuk adlandırmaları ile yoğun keçe/dokuma bezemesi belirginleşmektedir. Kırgız boz üy geleneğinde tündük tepe çemberi, sökülüp taşınabilir ahşap iskelet ve keçe örtü sistemi aynı temel yapısal mantığı paylaşmakla birlikte ölçü, dokuma ve keçe bezeme repertuvarında yerel farklılıklar görülmektedir. Karakalpak yurt yapımı 2025 UNESCO kaydıyla yaşayan bir uzmanlık olarak ayrıca tanımlanmıştır.

Anadolu’da topak ev ve keçe ev, Orta Asya yurt sistemleriyle tarihsel benzerlikler gösterirken kara çadır keçi kılı dokuma yüzeyiyle farklı bir malzeme sistemine dayanmaktadır. Altay-Sayan ve Moğolistan Kazak çevrelerinde dairesel keçe barınak geleneği bölgesel iklim ve hayvancılık koşullarına göre uyarlanmıştır. Bölgesel stiller aynı yapısal modelin sabit kopyaları olarak değil, malzeme erişimi, iklim ve yerel estetik repertuvara bağlı varyantlar olarak değerlendirilmektedir.

Yurt yapım bilgisi aile içi aktarım, usta-çırak ilişkisi, yerel zanaat birlikleri, kültür merkezleri, müzeler ve somut olmayan kültürel miras programları aracılığıyla sürdürülmektedir. UNESCO kayıtları Kazak, Kırgız ve Karakalpak topluluklarında yapım, keçe, dokuma ve kurulum becerilerinin yaşayan miras olarak aktarıldığını göstermektedir. Eğitimde yalnız tamamlanmış barınağın görünümü değil, hammadde seçimi, ahşap hazırlama, keçe üretimi, bağlama ve söküm bilgisi birlikte öğretilmektedir.

Koruma açısından ahşapta çatlak ve eğilme, keçede nem, böcek ve sıkışma, tekstilde lif aşınması ve renk kaybı başlıca sorunlardır. Müze koleksiyonlarında yurt bileşenleri tekil nesneler hâlinde korunabildiği için parçaların özgün yapısal ilişkilerinin belgelenmesi önem taşımaktadır. Yaşayan kullanımda onarım, malzeme değişimi ve yeniden kurulum kültürel sürdürülebilirliğin doğal bir parçası olarak değerlendirilmektedir.

Taşınabilir barınak üretimi ahşapçılık, keçecilik, dokumacılık, ip/halat hazırlama ve deri-metal donanım gibi birden fazla uzmanlığı aynı üretim zincirinde birleştirmektedir. Büyük bir yurdun hazırlanması malzeme miktarı, işçilik süresi, keçe kalitesi, dokuma kuşakların yoğunluğu ve ahşap bezemenin niteliğine göre önemli ekonomik değer oluşturabilmektedir. Günümüzde yaşayan üretim geleneksel kullanımın yanı sıra festival, kültür merkezi, turizm, müze ve temsil amaçlı siparişlerle de desteklenmektedir.

Barınağın modüler ve onarılabilir yapısı, tamamının yenilenmesi yerine hasarlı parçaların değiştirilebilmesine olanak sağlamaktadır. Yerel ahşap, yün ve tekstil üretiminin devamı barınak ustalığının ekonomik sürdürülebilirliğiyle doğrudan ilişkilidir. Turistik üretimde görsel bezemenin yapısal doğruluğun önüne geçmemesi, kültürel temsil açısından önem taşımaktadır.

Kültürel sürdürülebilirlik, ahşap iskelet üretimi ile keçe, dokuma ve bağlama bilgilerinin birlikte aktarılmasına bağlıdır. Yalnız tamamlanmış yurtların sergilenmesi, üretim bilgisinin korunması için yeterli değildir; kerege bağlantısı, şanırak/tündük ölçülendirmesi, uuk hazırlama, keçe kalınlığı ve kurulum sırası gibi süreç bilgilerinin de belgelenmesi gerekmektedir. Yerel yün ve ahşabın sürdürülebilir biçimde temin edilmesi zanaatın çevresel devamlılığı açısından önem taşımaktadır.

Koruma uygulamalarında tarihî keçe yüzeylerin aşırı yıkanması, ahşabın özgün boya ve alet izlerinin silinmesi ve eski bağların kalıcı modern bağlantılarla değiştirilmesi sınırlanmalıdır. Yaşayan kullanımdaki onarımlar ile müze koruması farklı amaçlara sahip olduğundan müdahale kararları nesnenin kullanım statüsüne göre oluşturulmaktadır.

Günümüzde yurt/boz üy üretimi Orta Asya’da aile yaşamı, mevsimsel kullanım, tören, turizm, festival ve kültürel temsil amacıyla sürdürülmektedir. Elektrikli el aletleri ahşap kesme, delme ve zımparalama aşamalarında yardımcı olabilmekte, buna karşın kafes sisteminin ölçülendirilmesi, keçe ve dokuma bileşenlerin hazırlanması, bağlama ve kurulum bilgisi geleneksel el becerilerine dayanmaktadır. Bazı çağdaş üretimlerde sentetik ip, modern metal bağlantı veya endüstriyel kumaş kullanılabilmektedir.

Çağdaş mimarlık ve tasarım alanında yurt formu glamping, geçici etkinlik yapısı ve kültürel merkez gibi yeni işlevlerle yeniden yorumlanmaktadır. Bu tür uygulamaların geleneksel ustalıkla ilişkisi, yalnız dairesel biçimi kopyalamasına göre değil, sökülebilir yapısal mantık, malzeme bilgisi ve usta üretim süreçleriyle kurduğu süreklilik üzerinden değerlendirilmektedir.

Yurt ve benzeri dairesel taşınabilir barınaklar Avrasya bozkır kuşağında hareketli hayvancılık kültürüyle birlikte geniş coğrafyada yayılmıştır. Kazak, Kırgız, Karakalpak, Türkmen ve diğer Orta Asya topluluklarında görülen benzer yapı elemanları ortak çevresel gereksinimlere verilen teknik yanıtlarla birlikte tarihsel kültürel etkileşimi göstermektedir. Türk topluluklarının batıya göçüyle keçe ve çadır kültürü Anadolu’da farklı malzeme sistemleriyle sürdürülmüştür.

Yurt formunun günümüzde uluslararası festival, turizm ve tasarım ortamlarında yaygınlaşması, yapının küresel tanınırlığını artırmıştır. Bununla birlikte ticari seri üretimde geleneksel terminoloji ve topluluk kökenlerinin silinmemesi önem taşımaktadır. AES kapsamında dolaşım, özgün ustalık merkezleri, tarihsel kullanım ve çağdaş tasarım uyarlamaları birbirinden ayrılarak değerlendirilmektedir.

UNESCO’nun 2014 tarihli Kazak-Kırgız yurt yapım kaydı, ahşap çerçeve üretimi ile keçe ve tekstil bileşenlerin hazırlanmasını yaşayan ustalık sistemi olarak belgelemektedir. 2025 tarihli genişletilmiş kayıtta Kazak ve Karakalpak yurt yapım bilgisi de aynı miras çerçevesinde tanımlanmıştır. UNESCO fotoğraf arşivlerinde kerege kafes, şanırak/tündük, çatı direkleri, keçe örtüler ve dokuma kuşakların üretim ve kurulum aşamaları ayrı ayrı görülebilmektedir.

Kazakistan’ın resmî kültür ve müze kayıtları şanırak, kerege, syrmaq, tekemet, basqur ve diğer keçe/dokuma unsurlarının aynı barınak kültüründe birleştiğini göstermektedir. Qoşqar müyiz temelli zoomorfik motiflerin yanı sıra geometrik ve bitkisel bezemeler geleneksel yurt tekstillerinde belgelenmektedir. Anadolu kaynaklarında topak ev ve keçe ev, Türkistan’dan taşınan dairesel/ahşap iskeletli barınak geleneğinin bölgesel dönüşümü olarak incelenmektedir.

AES korpusunda tam yurt ile tekil yapı bileşenleri ayrı nesne düzeylerinde kaydedilmektedir. Kerege, şanırak/tündük, uuk, ahşap kapı, keçe çatı örtüsü, keçe duvar örtüsü, basqur/kuşak, kapı perdesi ve halat sistemleri bağımsız ürün tipleri olarak ilişkilendirilmektedir. Bir görsel yalnız tamamlanmış barınağı gösteriyorsa yapı elemanlarının tek tek belgelendiği varsayılmamakta; her ürün veya bileşen için ayrı medya ve kaynak statüsü korunmaktadır.

Taşınabilir mimari ve barınak ustalıkları ahşap oyma ve yontu ustalıklarıyla kerege, uuk, şanırak/tündük ve kapı elemanlarının hazırlanması üzerinden doğrudan ilişkilendirilmektedir. Gündelik ahşap eşya ve doğrama ustalıkları kapı, eşik ve iç donanım parçalarında; demircilik ise menteşe, kilit, çivi ve metal bağlantılarda tamamlayıcı rol üstlenmektedir. Saraçlık, eyer ve koşum ustalıkları deri kayış, bağ ve taşıma sistemleri açısından ilişkili bir üretim alanıdır.

Taşıt ve araç yapım ustalıkları, yurdun sökülüp hayvan ya da araba ile taşınması ve bazı tarihsel göç sistemlerinde araç-barınak ilişkisinin kurulması bakımından bağlantılıdır. Keçe, dokuma ve ip/halat üretimi yapının ikincil kabuğunu ve germe sistemini oluşturduğu için tekstil temelli el sanatları yapısal sistemin ayrılmaz bileşenleridir. AES kart sistemi bu ilişkileri malzeme, teknik ve işlev ortaklığına göre ayrı profile bağlantılarıyla göstermektedir.

Yurt sözcüğü uluslararası literatürde dairesel taşınabilir keçe barınak için yaygınlaşmış olmakla birlikte Kazakçada üy/kiiz üy, Kırgızcada boz üy ve farklı Türk dillerinde kerekü, öy, ib, otağ ve benzeri adlandırmalar görülmektedir. Kerege, çevresel açılır-kapanır ahşap kafes duvarı; uuk, kafesten tepe çemberine uzanan çatı direğini; şanırak veya tündük ise çatının merkezindeki dairesel tepe elemanını ifade etmektedir.

Basqur ve benzeri kuşak terimleri, yapıyı çevresel olarak bağlayan ve çoğu zaman bezeme taşıyan dokuma bantları tanımlamaktadır. Keçe, yün liflerinin dokuma yapılmadan nem, basınç ve hareket yardımıyla birbirine kenetlenmesiyle oluşturulan yoğun tekstil yüzeyidir. Kara çadır, keçi kılı veya benzeri kıllardan dokunan geniş bez panellerin direk ve halat sistemiyle gerildiği farklı bir taşınabilir barınak tipini ifade etmektedir.