Ali Akbey

Ali Akbey, 1973 yılında Ankara’da doğmuştur. Ahşapla ilişkisi çocukluk döneminde, marangoz olan ağabeyinin yanında çalışmaya başlamasıyla kurulmuştur. İlkokul beşinci sınıfta mobilyacı çırağı olarak çalıştığını, bu süreçte el becerisini geliştirdiğini anlatmaktadır. İlk üretimleri gemi ve ev maketleri olmuş; daha sonra ahşap oyuncak yapımına yönelmiştir.

Oyuncak üretimine evlerinin bodrum katındaki küçük bir depo alanında başlamış, zaman içinde geleneksel ahşap oyuncak repertuvarını araştırarak Eyüp oyuncakçılığı üzerinde uzmanlaşmıştır. 2021 yılında Geleneksel Ahşap Oyuncak Yapım Ustalığı alanında 02.0060 numarasıyla Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne alınmıştır. Üretimini Ankara’daki atölyesinde sürdürmekte; okul, müze ve kültürel etkinliklerde uygulamalı eğitim vermektedir.

Akbey’in mesleki öğrenme hattı marangoz olan ağabeyiyle başlamıştır. Ahşap seçimi, kesim, yüzey düzeltme ve el becerisi gibi temel marangozluk bilgileri çocukluk dönemindeki çıraklık sürecinde edinilmiştir. Oyuncak yapımına geçiş doğrudan bir oyuncak ustasının atölyesinden çok, marangozluk bilgisi ile tarihsel oyuncak repertuvarına yönelik kişisel araştırmaların birleşmesiyle gerçekleşmiştir.

Usta, ağabeyinden aldığı bilgiye kendi araştırmalarını ve çevresinden öğrendiklerini eklediğini açıkça belirtmektedir. Bu nedenle aktarım modeli hem klasik aile içi usta-çırak ilişkisini hem de arşivsel/tarihsel araştırmaya dayalı yeniden üretim yaklaşımını içermektedir.

Ana ustalık alanı Oyuncak ve Bebek Yapım Ustalıklarıdır. Ali Akbey’in kamusal ve kurumsal tanımı “Geleneksel Ahşap Oyuncak Yapım Ustalığı”dır; cambaz, şehzade, Hacivat-Karagöz, topaç, davul, kukla ve farklı hareketli oyuncaklar üretmektedir.

İkincil ustalık alanı Gündelik Ahşap Eşya, Kap, Doğrama ve Tornacılık alanıyla ilişkilidir. Kesim, zımparalama ve torna yoluyla ahşap parçaların biçimlendirilmesi oyuncak üretiminin temel teknik altyapısını oluşturmaktadır. Uzmanlık alanı Eyüp Oyuncakçılığı ve Hareketli Geleneksel Ahşap Oyuncak Yapımıdır; tarihsel figürlerin ve kültürel karakterlerin hareketli oyuncaklara dönüştürülmesi bu uzmanlığın ayırt edici yönüdür.

Üretim süreci ağaç seçimi ve tasarımla başlamakta; çizim, kesim, kıl testereyle biçim verme, zımparalama, tornada işleme, boyama, montaj ve test aşamalarıyla tamamlanmaktadır. Bu sıralama Akbey’in kendi anlatılarında açık biçimde tarif edilmektedir.

Hareketli oyuncaklarda figürün yalnız biçimsel görünüşü değil, mekanik hareketi ve temsil ettiği hikâyenin canlandırılması da tasarımın parçasıdır. Demonte oyuncaklarda parçaların çocuk tarafından birleştirilebilmesi amaçlanmaktadır. Mobilya üretiminden kalan ahşapların yeniden değerlendirilmesi ise teknik repertuvarın sürdürülebilirlik boyutunu oluşturmaktadır.

Belgelenmiş temel ahşap türleri kızılağaç, ıhlamur, kayın ve kavaktır. Akbey ayrıca Ankara Siteler’deki mobilyacılardan sağlanan atık ahşap parçalarını oyuncak üretiminde kullanmakta ve bu yaklaşımı sıfır atık kapsamında değerlendirmektedir. Yüzey renklendirmesinde su bazlı boyalar kullanılmaktadır.

Araç repertuvarında doğrudan adı geçen en belirgin araç kıl testeredir; Akbey ilk oyuncaklarını küçük bir kıl testereyle üretmeye başladığını belirtmiştir. Tornada biçimlendirme ve zımparalama da üretim zincirinin açık biçimde belgelenmiş aşamalarıdır. Kaynaklar kesim ve boyama işlemlerini doğrulamakla birlikte kullanılan tüm testere, bıçak, matkap veya fırça tiplerini tek tek ayrıştırmamaktadır; bu nedenle bu araçlar genel işlevsel grup olarak tutulmuştur.

Akbey’in tasarım dili tarihsel oyuncak repertuvarı ile çağdaş çocuk deneyimini bir araya getirmektedir. Hacivat, Karagöz, Nasreddin Hoca, Keloğlan ve şehzade gibi kültürel figürler, yalnız statik temsil olarak değil hareketli ve hikâye kuran oyuncaklara dönüştürülmektedir.

Renkli su bazlı yüzeyler, hareketli mekanizmalar ve demonte kurgu, görsel ve pedagojik yaklaşımın temel bileşenleridir. Oyuncağın çocuk tarafından zımparalanması, boyanması, adlandırılması ve tamamlanması, nesneyi hazır tüketim ürününden kişisel emekle kurulan bir oyun aracına dönüştürmektedir.

Belgelenmiş ürün repertuvarı cambaz, şehzade oyuncağı, Hacivat, Karagöz, topaç, davul ve kaynana zırıltısı gibi geleneksel oyuncakları kapsamaktadır. Bunun yanında Nasreddin Hoca ve Keloğlan gibi kültürel figürler, kuklalar, at ve araba oyuncakları ile yeni kuşağa yönelik zekâ oyuncakları üretmektedir.

Yaş gruplarına göre çıngırak, diş kaşıyıcı, yürüteç, tekerlekli araba ve topaç gibi ürünler geliştirilmiştir. Erken dönem gemi ve ev maketleri de ustanın ahşap biçimlendirme deneyiminin başlangıcını göstermektedir. Demonte oyuncaklar ise çocukların kurma, sökme ve yeniden birleştirme yoluyla el becerilerini geliştirmeyi hedefleyen ayrı bir ürün grubudur.

Canlı Renkler ve Süslemeler: Ali Akbey’in geleneksel ahşap oyuncaklarında kırmızı, sarı, yeşil ve mavi gibi canlı renkler öne çıkmaktadır. Figürlerin yüz, giysi ve gövde ayrıntıları su bazlı boyalarla belirginleştirilmekte; geometrik çizgiler, dairesel biçimler ve kıvrımlı yüzey düzenlemeleri oyuncağın görsel hareketini güçlendirmektedir.

Figür ve Karakter Odaklı Motifler: Hacivat, Karagöz, Nasreddin Hoca, Keloğlan, şehzade ve at gibi figürler repertuvarın temel görsel karakterlerini oluşturmaktadır. İnsan figürü, yüz ve hayvan biçimleri; hareketli mekanizmalarla birlikte oyuncağın hikâyesini ve kimliğini doğrudan tanımlayan unsurlar olarak kullanılmaktadır.

Geometrik ve Hareketli Biçimler: Daire, halka, üçgen, kare, dikdörtgen, zikzak, spiral, C ve S kıvrımları gibi temel biçimler; gövde, tekerlek, eklem ve yüzey ayrıntılarında uygulanabilmektedir. Kesme, tornada biçimlendirme, zımparalama ve boyama süreçleriyle bütünleşen bu formlar, ahşap oyuncağın hem dekoratif görünümünü hem de hareket sistemini desteklemektedir.

Dokunsal Yüzey Etkisi: Oyma, çentikleme ve yüzeyde oluşturulan kabartılı ya da girintili ayrıntılar, ahşabın doğal dokusunu görünür kılmaktadır. Bu yüzey farklılıkları oyuncağın elde kavranması ve parmak uçlarıyla keşfedilmesi sırasında taktil deneyimi artırmakta; oyun nesnesinin görsel niteliğini dokunsal algıyla birlikte geliştirmektedir.

Ali Akbey’in kamusal sunum modeli ağırlıklı olarak el sanatları festivalleri, yaşayan miras etkinlikleri, müze ve okul atölyeleri ile uygulamalı gösteriler üzerinden gelişmektedir. 2019’daki Ulusal El Sanatları Festivali gibi etkinliklerde geleneksel oyuncak repertuvarını ziyaretçilerle buluşturmuştur.

Kaynaklarda tarih, mekân ve eser listesiyle belgelenmiş bağımsız kişisel sergi kronolojisi sınırlıdır. Bu nedenle sergi bölümü doğrulanmış etkinlik katılımı ve atölye görünürlüğüyle sınırlandırılmış; ayrı sergi kaydı uydurulmamıştır.

Ali Akbey, 2021 yılında Geleneksel Ahşap Oyuncak Yapım Ustalığı alanında 02.0060 numarasıyla Türkiye Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne kaydedilmiştir. 2021 yılına ait Yaşayan İnsan Hazineleri takdim töreni 11 Ocak 2022’de gerçekleştirilmiştir.

Akbey ayrıca 2014’ten itibaren Kültür ve Turizm Bakanlığı Geleneksel El Sanatları Sanatkârı belgesine sahip olduğunu belirtmektedir. Bakanlığın Ahşap İşleri sanatçı arşivinde Ahşap Oyuncak Yapımı dalında YB2015.0071 arşiv numarasıyla kayıtlıdır.

Ali Akbey’in aktarım pratiği aile/atölye işbirliği ile okul, müze ve etkinlik atölyelerini birlikte kapsamaktadır. 2022 Anadolu Ajansı söyleşisinde çalışmalarını eşi ve yeğeniyle sürdürdüğünü belirtmiştir. 2024 tarihli Ticari Hayat görüşmesi eşinin kendisiyle birlikte çalışmaya devam ettiğini; işlere yardım eden yeğeninin ise daha sonra sektör değiştirdiğini açıkça kaydetmektedir.

Bununla birlikte taranan resmî kayıtlar, Anadolu Ajansı dosyaları, Ticari Hayat söyleşisi ve 2026 tarihli Yeni Ankara röportajı eşin veya yeğenin adını yayımlamamaktadır. Bu nedenle isim uydurulmamış; aktarım ağı 'eş — aktif atölye/üretim işbirliği' ve 'yeğen — eski atölye yardımcısı, daha sonra sektör değiştirmiş' biçiminde kaynaklı olarak tutulmuştur. Adı açıkça verilmiş ve bağımsız ustalık düzeyi doğrulanmış bir öğrenci/çırak listesi de henüz saptanmamıştır.

Akbey okullarda ve müzelerde geleneksel ahşap oyuncak yapımı atölyeleri yürütmektedir. Kültür ve Turizm Bakanlığının 2022 tarihli “Çocuklarımız Geleneğin Ustalarıyla Buluşuyor” programında ilkokul öğrencileriyle ahşap oyuncak atölyesi gerçekleştirdiği kurumsal olarak belgelenmiştir.

Atölye pedagojisi katılımcının üretim sürecine doğrudan katılmasına dayanmaktadır. Çocuklar kesim aşamasını usta eşliğinde deneyimlemekte, ardından zımparalama ve boyama yaparak oyuncağı tamamlamakta ve ona isim vermektedir. Akbey bu yöntemi Ahilik ve usta-çırak ilişkisinin güncel bir aktarım biçimi olarak sunmaktadır.

Ali Akbey’in yaşam ve üretim merkezi Ankara’dır. Çankaya’daki atölyesi güncel üretim ve eğitim faaliyetlerinin merkezidir. Ankara’nın Siteler bölgesindeki mobilya üretim çevresi ise atık ahşabın yeniden kullanımına dayalı hammadde ağının önemli parçasını oluşturmaktadır.

Bu kentsel bağlam, tarihsel Eyüp oyuncakçılığının malzeme ekonomisiyle dikkat çekici bir süreklilik göstermektedir: geçmişte farklı zanaatların atıkları oyuncak üretiminde değerlendirilirken, Akbey çağdaş mobilya üretiminin atıklarını geleneksel oyuncaklara dönüştürmektedir.

Akbey’in uluslararası etkisi, el yapımı oyuncakların yurt dışına gönderilmesi ve internet üzerinden alıcı bulmasıyla belgelenmektedir. Bu dolaşım, geleneksel ahşap oyuncağın yerel üretim çevresinden uluslararası kullanıcıya ulaşmasını sağlamaktadır.

UNESCO Türkiye Millî Komisyonu tarafından düzenlenen Somut Olmayan Kültürel Miras ve Yerel Yönetimler toplantısında “Geleneksel Ahşap Oyuncak Yapımı” başlıklı sunum gerçekleştirmesi, bilgi aktarımının kurumsal miras platformlarına taşındığını göstermektedir. Ayrıca bazı üniversite projelerinde yer aldığını ifade etmektedir.

Ali Akbey hakkında 2019’dan 2024’e uzanan güçlü bir medya/söyleşi korpusu bulunmaktadır. Anadolu Ajansı haberleri, Eyüp oyuncakçılığı, malzeme seçimi, üretim aşamaları, atık ahşap kullanımı, çocuk atölyeleri ve usta-çırak hedeflerini farklı tarihlerde belgelemektedir.

2020 tarihli +90 video röportajı ise Akbey’in oğluna oyuncak yaparken profesyonel oyuncakçılığa yönelişini, ahşabın duyusal niteliğine ilişkin yaklaşımını ve atık ahşabın yeniden kullanımını görsel-işitsel biçimde kaydetmektedir.

Ali Akbey’in mirası iki eksende belirginleşmektedir. Birincisi, Eyüp oyuncakçılığı gibi tarihsel bir üretim geleneğinin kaybolan ürünlerini yeniden üreterek güncel kuşaklara taşımasıdır. İkincisi, geleneksel oyuncakları hareketli mekanizmalar, demonte tasarım ve yeni zekâ oyuncağı ihtiyaçlarıyla güncellemesidir.

Mobilya atıklarının yeniden kullanımı, zanaat mirasını çevresel sürdürülebilirlikle ilişkilendiren ayrı bir boyut oluşturmaktadır. Okul ve müze atölyeleri aracılığıyla çocukların üretim sürecine doğrudan katılması, geleneğin yalnız nesne üzerinden değil deneyim ve ustalık ilişkisi üzerinden aktarılmasını sağlamaktadır.

1973 — Ankara’da doğdu. İlkokul beşinci sınıfta marangoz ağabeyinin yanında mobilyacı çırağı olarak çalışmaya başladı. Gemi ve ev maketlerinden geleneksel ahşap oyuncak üretimine yöneldi. Yaklaşık 1990’ların sonlarından itibaren oyuncak yapımını sürekli meslek hâline getirdi.

2014 — Kültür ve Turizm Bakanlığı Geleneksel El Sanatları Sanatkârı belgesine sahip olduğunu belirtti. 2015 — Bakanlık Ahşap İşleri sanatçı arşivinde YB2015.0071 numarasıyla kayıtlıdır. 2021 — 02.0060 numarasıyla Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne alındı. 11 Ocak 2022 — Yaşayan İnsan Hazineleri takdim töreninde ödülü verildi. 2022–2024 — okul, müze, yaşayan miras ve medya etkinlikleriyle aktarım çalışmalarını sürdürdü.

Araştırmada üç temel boşluk sürmektedir. Birincisi, Ali Akbey’in marangoz ustası olan ağabeyinin adı güvenilir kurumsal kaynaklarda açık biçimde doğrulanamamıştır. İkincisi, eşinin ve yeğeninin adları ile Akbey’den öğrenip bağımsız üretime devam eden kişilerin isimleri yayımlanmış kaynaklarda sistematik olarak verilmemektedir.

Üçüncüsü, oyuncakların ayrıntılı eser kataloğu, ölçüleri, hareket mekanizmaları, renk şemaları ve figür bazlı kronolojisi henüz standartlaştırılmış bir akademik katalog içinde toplanmamıştır. Hacivat, Karagöz, Nasreddin Hoca, Keloğlan ve at gibi figürler doğrulanmakla birlikte, kişi-özel geometrik/bitkisel bezeme repertuvarı ayrıca görsel analiz gerektirmektedir.