Cahide Keskiner

Cahide Keskiner (1931–2018), Türkiye’de minyatür ve tezhip sanatlarının yirminci yüzyılın ikinci yarısından yirmi birinci yüzyılın başına uzanan öğretim ve üretim ortamında etkinlik göstermiş sanatçılardan biridir. İstanbul’da doğmuş, 1953’te A. Süheyl Ünver ile tezhip ve minyatür çalışmalarına başlamıştır. Hat alanında Macit Ayral’dan, resim alanında Şeref Akdik’ten ders almıştır.

Keskiner’in mesleki etkinliği atölye üretimi, yükseköğretim, geleneksel sanat kursları, yayıncılık ve öğrenci yetiştirme eksenlerinde sürdürülmüştür. 2015 yılında minyatür sanatı alanında Yaşayan İnsan Hazinesi Ulusal Envanteri’ne 02.0023 numarasıyla kaydedilmiş, 14 Kasım 2018’de vefat etmiştir.

Keskiner’in sanat eğitiminin temel hattı 1953’te A. Süheyl Ünver ile başlatılan tezhip ve minyatür çalışmalarına dayanmaktadır. Ünver’in tarih, belgeleme, geleneksel kitap sanatları ve uygulama bilgisini birlikte ele alan eğitim çevresi, Keskiner’in sonraki üretim ve öğretim pratiğinin başlıca referanslarından biri olmuştur.

Bu eğitim hattı tek bir disiplinle sınırlı kalmamıştır. Macit Ayral’dan alınan hat dersleri çizgi ve yazı kültürüyle ilişkiyi güçlendirmiş, Şeref Akdik’ten alınan resim dersleri ise figür, gözlem ve tasvir bilgisini genişletmiştir. Böylece minyatür ve tezhip, hat ve resim bilgisiyle temas eden bir öğrenme ortamı içinde geliştirilmiştir.

Keskiner’in ana ustalık alanı minyatür sanatıdır. Kültür ve Turizm Bakanlığının Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’nde 02.0023 numarasıyla “Minyatür Sanatı” alanında kayıtlıdır. Tezhip ise 1953’te A. Süheyl Ünver ile başlayan eğitiminden Topkapı Sarayı, Mimar Sinan Üniversitesi ve kendi atölyesindeki öğretim faaliyetlerine uzanan süreklilik içinde belgelenmektedir. Craft Taxonomy v1.3, minyatür ve tezhibi aynı Kâğıt ve Yazma Eser Bezeme/Resim Sanatları profili altında topladığından tezhip için ayrı bir ikincil canonical craft kartı üretilmemektedir.

Keskiner’in uzmanlığı minyatür ve tezhipte doğa çizim ve boyama tekniklerinde yoğunlaşmaktadır. 2004 tarihli Minyatür Sanatında Doğa Çizim ve Boyama Teknikleri adlı yayını; ağaç, bitki, kaya, su ve bulut gibi doğa unsurlarının çizimi, desen aktarımı, renk ve ton uygulamaları, altın işlemleri ve yüzey hazırlığını sistematik bir öğretim repertuvarı olarak ele almaktadır. Şeref Akdik’ten aldığı resim eğitimi de bu çizim ve tasvir bilgisinin oluşumunu destekleyen belgelenmiş eğitim katmanlarından biridir.

Keskiner’in belgelenmiş teknik repertuvarında düz boyama, nüanslı boyama, kademeli tonlama (münhanî), noktalama, akıtma, tarama ve tahrir yer almaktadır. Doğa çizim ve boyama uygulamalarında ağaç, bitki, kaya, su ve bulut gibi unsurların çizimden renklendirmeye uzanan aşamaları sistematik biçimde ele alınmaktadır.

Keskiner’in 2004 tarihli teknik yayını, desenin iğnelenmiş kalıp ve kömürleme yöntemiyle aktarılması, altının ezilmesi ve yüzeye yapıştırılması, zerefşan, mühreleme/parlatma ve kâğıt yüzey hazırlama işlemlerini de açıklamaktadır. Böylece teknik repertuvar, çizim ve boyamanın yanı sıra desen aktarımı, yüzey hazırlığı ve altın uygulamalarını kapsayan bütünlüklü bir üretim dizisi göstermektedir.

Keskiner’in malzeme repertuvarında Kâğıt, Altın, Gümüş, Geleneksel Toz Boyalar, Gvaş Boya, Akrilik Boya, Ahar, Arap Zamkı, Eskiz ve Aydınger Kağıdı ile Aherli Mürekkep yer almaktadır. Geleneksel pigmentler ile bağlayıcı ve yüzey hazırlama malzemeleri Keskiner’in teknik yayınında; gvaş boya belirli eser incelemelerinde; akrilik, eskiz ve aydınger ise geleneksel tezhip-minyatür öğretim repertuvarında belgelenmektedir.

Araç repertuvarında Makas, Mühre ve Altlık (Eşek) public kartları yer almaktadır. Mühre, hazırlanmış kâğıt ve metalik yüzeylerin parlatılmasıyla ilişkilidir; Altlık (Eşek) ise çalışma yüzeyini destekleyen atölye aracıdır. Bunlara ek olarak ince ve samur fırçalar, desen aktarma iğnesi, kurşun kalem, porselen tabak ve tel süzgeç araştırma katmanında belgelenmiş teknik repertuvar içinde korunmaktadır.

Kartlar relation-driven olarak üretilmektedir. Canonical ortak görseli bulunmayan yeni kavramlar gizlenmez; Theme sözleşmesine göre “+” placeholder ile görünür kalır.

Keskiner’in görsel dili, geleneksel minyatür ve tezhip bilgisinin yirminci yüzyıl resim eğitimi ve İstanbul tasviriyle temas ettiği bir üretim çizgisinde izlenmektedir. Millî, dinî ve sosyal konuların yanında kadın figürleri ve çiçek minyatürlerinin işlendiği eğitim kaynaklarında belirtilmektedir.

İstanbul tasvirlerini inceleyen güncel akademik çalışma, bazı eserlerde klasik minyatürden gelen tahrir, noktalama-tarama, ağaç ve bulut biçimleri ile suluboya ve guaj temelli manzara yaklaşımının birlikte kullanıldığını ileri sürmektedir. Bu değerlendirme, sanatçının bütün üretimine genellenen bir üslup hükmü olarak değil, belirli İstanbul tasvirlerine ilişkin literatür yorumu olarak ele alınmaktadır.

Belgelenmiş eser korpusunda figür, mimari, kent görünümü, dinî mekân ve bezeme odaklı örnekler birlikte yer almaktadır. Mescid-i Nebevi ve Lale, İstanbul Manzarası, İstanbul Suru ve Halkâr, Üç İplik Rumi başlıklı çalışmalar kurumsal ya da akademik kaynaklarda eser adı düzeyinde doğrulanabilmektedir.

Keskiner’in üretiminin kitaplaştırılması korpusun izlenebilirliğini artırmıştır. 2008’de sanatta ellinci yıl bağlamında Minyatürler Kitabı yayımlanmış, 2010’da Cahide Keskiner Atölyesi’nden İstanbul Minyatürleri yayını ve sergisi hazırlanmıştır. Bununla birlikte eserlerin ölçü, teknik, tarih, koleksiyon ve sergilenme geçmişini tekil kayıtlar halinde bir araya getiren tam katalog henüz doğrulanamamıştır.

Keskiner’in motif repertuvarı bitkisel, soyut, doğa temelli ve figüratif unsurları birlikte içermektedir. Bitkisel ve bezeme repertuvarında Hatâyî, Penç, Lale, Gül, Karanfil, Sümbül, Rûmî ailesi, Çınar Yaprağı, Bulut, Çintemani ve Zencerek/Geçme yer almaktadır.

Hayvan figürleri repertuvarı At, Kuş, Tavus Kuşu, Aslan, Ceylan, Tavşan ve Hüma ile genişletilmiştir; Ejder ve Simurg/Anka daha önceki kayıtlardan korunmuştur. Kuş başlığı, Motif v3.0’da ayrı public profile bulunmayan bülbül ve doğan gibi kuş türlerinin genel kuş repertuvarı içindeki bağlamını temsil eder; bu türler için sentetik motif ID üretilmemiştir. Hayvan figürleri özellikle savaş, av, seyahat, saray ve anlatı sahneleri gibi minyatür kompozisyonlarında bağlamsal öğeler olarak değerlendirilmelidir.

Repertuvar kaydı, her motif veya figürün sanatçının bütün eserlerinde eşit sıklıkla bulunduğu anlamına gelmez. Profile yalnız Motif v3.0 içinde exact canonical public profile karşılığı doğrulanan öğeler relation düzeyinde eklenmiştir.

Kurumsal biyografiler Keskiner’in altı kişisel sergi açtığını ve Türkiye’de ve yurt dışında çok sayıda karma sergiye katıldığını bildirmektedir. Ancak altı kişisel serginin tamamını tarih, mekân ve kurum bilgileriyle birlikte veren güvenilir bir toplu liste henüz saptanamamıştır.

Doğrudan doğrulanabilen etkinlikler arasında 2010’da düzenlenen Cahide Keskiner Atölyesi’nden İstanbul Minyatürleri sergisi ile 21–27 Mayıs 2011 tarihli Miniature Gathering kapsamında Cahide Keskiner Minyatür Atölyesi’nin deneyim paylaşımı bulunmaktadır. Sanatçının vefatından sonra 29 Nisan–15 Haziran 2023 tarihlerinde Zeytinburnu Kültür Sanat’ta Hayatı Sanat Kılmak: Cahide Keskiner sergisi düzenlenmiştir.

Keskiner’in kurumsal tanınırlığı, geleneksel sanatlar alanındaki uzun süreli üretim ve öğretim faaliyetleriyle ilişkilendirilen çeşitli ödül ve kayıtlarla belgelenmektedir. 2000’de Mevlana Büyük Ödülü verilmiş, 24–30 Nisan 2009 tarihli Tezhip Buluşması kapsamında 3. Gümüş Lale Ödülü’ne layık görülmüştür. Gümüş Lale’nin gerekçesi kitapları, eserleri ve yetiştirdiği öğrenciler üzerinden minyatür ve tezhip sanatlarına yaptığı katkıya dayandırılmıştır.

2012’de minyatür alanında Kültür ve Sanat Büyük Ödülü verilmiştir. 2015’te Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne 02.0023 numarasıyla kaydedilmiş, bu statü 2016’daki ödül töreninde kamusal olarak takdim edilmiştir.

Keskiner’in sanat pratiğinin kalıcı etkilerinden biri, farklı dönemlerde tezhip ve minyatür eğitimi alan geniş öğrenci çevresidir. Doğrulanmış biyografik kayıtlarda Dürdane Ünver, Gülçin Anmaç, Mukaddes Can, Tülin Gönültaş, Zehra Çekin, Hatice Aksu, Aynur Göksu, Memnune Birkan, Nilüfer Kurfeyz, Ahmet Özlü ve Zeynep Seyhun ile eğitim ilişkisi belgelenmektedir.

Aktarım yalnız atölye içi öğrenmeyle sınırlı kalmamıştır. Bu öğrencilerin bir bölümü daha sonra kurs, atölye ve yüksek ihtisas ortamlarında öğretim üstlenmiş ve kendi öğrenci çevrelerini oluşturmuştur. Böylece Keskiner’in öğretim hattı, kişisel üretimin ötesinde kuşaklar arasında işleyen bir aktarım ağına dönüşmüştür.

Keskiner’in öğretim faaliyeti kurumsal ve özel atölye ortamlarında sürdürülmüştür. 1965’te Yıldız Porselen Fabrikası’nda Türk Süsleme Sanatları Uzmanı olarak görevlendirilmiş ve burada Türk Süsleme Atölyesi’ni kurmuştur. 1980’de Topkapı Sarayı Müzesi’nde açılan Uygulamalı Türk Süsleme Sanatları Kursları’nda eğitim vermiş ve yönetim kurulu başkanlığı üstlenmiştir.

1982’de Mimar Sinan Üniversitesi Geleneksel Türk Süsleme Sanatları Bölümü’nde öğretim görevlisi olarak çalışmaya başlamış ve emekliliğine kadar bu görevi sürdürmüştür. Emeklilik sonrasında kendi adını taşıyan tezhip ve minyatür atölyesinde öğrencileriyle çalışmaya devam etmiştir.

Keskiner’in üretim ve öğretim ağı belirgin biçimde İstanbul merkezlidir. Yıldız Porselen Fabrikası, Topkapı Sarayı Müzesi, Mimar Sinan Üniversitesi ve kendi tezhip-minyatür atölyesi, mesleki yaşamın temel duraklarını oluşturmaktadır.

Bu İstanbul merkezli ağ, sergi ve yayın faaliyetleriyle daha geniş bir dolaşıma açılmıştır. Kurumsal biyografiler yurt içi ve yurt dışı sergilere katılımı doğrulamakla birlikte, uluslararası etkinliklerin yer ve tarih bilgileri henüz bütünlüklü biçimde belgelenememiştir.

Keskiner’in uluslararası dolaşımında yayınlar ve sergi katılımları öne çıkmaktadır. Turkish Motifs’in İngilizce baskıları, Türk süsleme motiflerine ilişkin öğretim repertuvarının yabancı dilde dolaşıma girmesini sağlamıştır. Kurumsal biyografiler sanatçının yurt dışındaki sergilere de katıldığını bildirmektedir.

UNESCO’nun Art of Miniature görsel dokümantasyonunda Keskiner’in Türkiye’nin Yaşayan İnsan Hazinesi olarak yer alması, sanatçının uluslararası somut olmayan kültürel miras bağlamındaki görünürlüğünü belgelemektedir. Buna karşılık uluslararası sergilerin tam kronolojisi mevcut kaynaklarla henüz kurulamamıştır.

Keskiner’in kamusal görünürlüğü, basılı yayınların yanı sıra belgesel ve kurumsal dijital kayıtlarla sürdürülmüştür. Geleneksel Sanatlar Derneği ile İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkenti Ajansı iş birliğinde hazırlanan İstanbul’un Ustaları belgesel dizisi kapsamında sanatçı hakkında bir film hazırlanmış ve dizinin prömiyeri 27 Aralık 2010’da Beyoğlu Sineması’nda gerçekleştirilmiştir.

UNESCO’nun Art of Miniature çevrimiçi görsel dokümantasyonu ile 2023 tarihli anma sergisi ve monografi, sanatçının ölümünden sonra da kamusal ve araştırma odaklı görünürlüğünü sürdürmüştür.

Keskiner’in mirası üretim, öğretim ve yayıncılığın birlikte yürütülmesi üzerinden okunabilmektedir. Öğrenci biyografilerinde görülen geniş aktarım ağı, onun atölye bilgisinin sonraki kuşaklarda öğretim faaliyetine dönüştüğünü göstermektedir. Motif, minyatür ve tezhip tekniklerine ilişkin kitapları ise uygulama bilgisinin yazılı olarak dolaşımını sağlamıştır.

Bu miras 2020’de yayımlanan Çizim ve teknikleri ile Türk tezhib sanatı ve 2023’te Zehra Çekin tarafından hazırlanan Türk sanatında bir okul: Cahide Keskiner başlıklı monografiyle yeniden belgelenmiştir. 2023 anma sergisi de eser, yaşam öyküsü ve öğretim hattını birlikte ele alan retrospektif bir çerçeve oluşturmuştur.

Keskiner’in sanat yaşamı 1953’te başlayan eğitim sürecinden 2018’deki vefatına kadar yaklaşık altmış beş yıllık bir dönemi kapsamaktadır. 1965 Yıldız Porselen görevlendirmesi, 1980 Topkapı Sarayı kursları, 1982 Mimar Sinan Üniversitesi öğretim görevliliği ve 2000 sonrası ödül ve yayınlar bu çizginin temel eşiklerini oluşturmaktadır.

2008’de sanatta ellinci yıl bağlamındaki yayın, 2009 Gümüş Lale Ödülü, 2010 İstanbul minyatürleri sergisi ve belgesel kaydı, 2015 Yaşayan İnsan Hazinesi kaydı ve 2018’deki vefat sonrasındaki 2020 ve 2023 yayınları, üretim ve mirasın farklı aşamalarını belgelemektedir.

Araştırmada en belirgin eksik, kurumsal kaynakların bildirdiği altı kişisel serginin tamamına ait tarih, mekân, küratörlük ve eser listelerinin tek bir doğrulanabilir dizide bulunmamasıdır. Eserlerin ölçü, malzeme, teknik, tarih, koleksiyon ve provenans bilgilerinin de kapsamlı bir katalog üzerinden yeniden doğrulanması gerekmektedir.

Malzeme ve araç repertuvarı, Keskiner’in 2004 tarihli teknik yayını sayesinde pigmentler, altın-gümüş uygulamaları, bağlayıcı ve yüzey hazırlama malzemeleri ile desen aktarma, fırça ve mühre araçları düzeyinde genişletilmiştir. Bununla birlikte bu didaktik repertuvarın sanatçının kişisel atölye envanterinde dönemsel kullanım sıklığını gösteren ayrıntılı envanter kayıtları henüz saptanmamıştır. Uluslararası sergilerin tam kronolojisi ile bazı öğrencilik ilişkilerinin başlangıç tarihleri de açık araştırma alanlarıdır.