Cemil Kızılkaya

Cemil Kızılkaya, Kültür ve Turizm Bakanlığının resmî kaydına göre 1949 yılında Kastamonu’nun Taşköprü ilçesine bağlı Çoroğlu köyünde doğmuştur. Yazmacılıkla 1971 yılında ilgilenmeye başlamış, üretimini Kastamonu merkezli olarak sürdürmüştür. 1984 tarihli saha araştırması, sanat pratiğini sürdürdüğü dönemde Orman Başmüdürlüğü tamirhanesinde işçi olarak çalıştığını da kaydetmektedir. Bu veri, yazmacılığın Kızılkaya’nın yaşamında bağımsız bir atölye pratiği olarak ücretli çalışma düzeniyle birlikte yürütüldüğünü göstermektedir.

Kızılkaya, ahşap kalıpla kumaş baskısı geleneğinin Kastamonu’daki başlıca yaşayan temsilcilerinden biri olarak belgelenmiştir. 2012 yılında 02.0019 envanter numarasıyla “Ahşap Baskı-Yazmacılık” alanında Yaşayan İnsan Hazinesi olarak kaydedilmiştir. 2026 tarihli güncel kayıtlar, yarım yüzyılı aşan üretim pratiğini hâlen sürdürdüğünü göstermektedir. Profilde doğum yılı için Bakanlığın 1949 kaydı esas alınmış; bazı 2026 haberlerinde görülen 1948/78 yaş bilgisi kaynak uyuşmazlığı olarak araştırma notunda tutulmuştur.

Kızılkaya’nın yazmacılık eğitimine ilişkin kaynaklar, isimlendirilmiş tek bir usta-çırak hattı vermemektedir. 1984 saha kaydında sanatı “ustasından” ve Kastamonulu ustalardan öğrendiği belirtilmiştir. 1998 tarihli yüksek lisans tezinde ise Cemil ve Safiye Kızılkaya’nın yazmacılığı pratik ve gözlem yoluyla edindikleri aktarılmaktadır. Bu nedenle profil, doğrulanmamış bir usta adı üretmek yerine öğrenme sürecini Kastamonu atölye çevresinde uygulama, gözlem ve tekrar üzerinden gelişen zanaat eğitimi olarak tanımlar.

Bu öğrenme biçimi kalıbın hazırlanması, boyanın yüzeye dengeli aktarılması, kumaşın baskı öncesi hazırlanması, kurutma ve yıkama gibi ardışık işlemlerin birlikte öğrenilmesini gerektirmektedir. Kızılkaya’nın daha sonra kendi kalıplarını oyması, baskı ile kalıp yapım bilgisinin aynı üretici kimliğinde birleştiğini göstermektedir. İsimli hoca bilgisi bulunmadığı için `studiedWith` veya benzeri kişi ilişkisi açılmamış, öğrenme bağlamı yalnız doğrulanmış metinsel claim olarak korunmuştur.

Cemil Kızılkaya’nın ANA UZMANLIK ALANI AES taksonomisinde `AES-ELS-000004 — Tekstil Baskı ve Yüzey Desenleme Sanatları` olarak belirlenmiştir. Resmî envanterde kullanılan “Ahşap Baskı-Yazmacılık” tanımı, bu üst alanın doğrudan ahşap kalıpla tekstil yüzeyine desen aktarma koluyla örtüşmektedir.

UZMANLIK ALANI `TBYD-SUB-01 — Ahşap Kalıp Baskı / Yazmacılık` olarak modellenmiştir. Aynı ana craft içinde yer alan uzmanlık, ana alanla aynı canonical craft hedefini tekrar kullanmak yerine specialization taxonomy term’i üzerinden collision-safe biçimde tutulmuştur. Kızılkaya’nın ahşap kalıp oyması, kumaşa baskı yapması ve Kastamonu’nun tek renkli siyah baskı geleneğini sürdürmesi bu uzmanlıkla doğrudan ilişkilidir. Bağımsız bir ikinci canonical craft alanını destekleyen yeterli kanıt bulunmadığından İKİNCİL UZMANLIK ALANI açılmamıştır.

Kızılkaya’nın teknik repertuvarının çekirdeğini ahşap kalıp baskı oluşturmaktadır. Kalıp yüzeyi boyaya alınmakta, kumaş üzerine yerleştirilmekte ve kontrollü vuruşlarla desen tekstile aktarılmaktadır. 1984’te gözlemlenen Kızılkaya atölyesinde, baskı yüzeyinin keçe ile desteklenmesi, boyanın ayrı bir keçe yüzeye dağıtılması ve kalıbın buradan boya alması gibi işlemler belgelenmiştir. Aynı saha araştırması, Cemil ve Safiye Kızılkaya’nın tek renkli siyah figür baskısı uyguladığını açıkça belirtmektedir.

İkinci kişisel teknik boyut kalıp yapımıdır. Bakanlık kaydı, baskıda kullanılan kalıpların oyma işleminin Kızılkaya tarafından gerçekleştirildiğini doğrulamaktadır. Desen, baskıda iz bırakacak yüzeylerin kabartı olarak korunacağı biçimde oyulmaktadır. Mevcut craft taxonomy içinde bu kişisel kalıp oyma pratiği için bağımsız canonical technique ID bulunmadığından, profil kartlarında yalnız `TERM-TBYD-TEC-001 — Ahşap Kalıp Baskı` ve `TERM-TBYD-TEC-002 — Karakalem Baskı` kullanılmış; kalıp oyma yetkinliği metinsel ve kanıta bağlı kişisel repertuvar olarak korunmuştur.

Malzeme ve araç kartları usta seviyesinde yeniden üretilmemekte, ana craft olan Tekstil Baskı ve Yüzey Desenleme Sanatları repertuvarından devralınmaktadır. Kızılkaya’ya özgü tarihsel atölye kanıtları ise bu bölümde açıklayıcı metin olarak korunmuştur. Bakanlık kaydı, ceviz kabuğu, ıhlamur ve şeftali yaprağından doğal yazma boyası hazırladığını; Barışta’nın 1984 saha araştırması ise pamuklu kaput bezi, beyaz patiska ve renkli Şile bezine baskı yapıldığını kaydetmektedir.

Atölyede ahşap kalıplar, kalıp oymada kullanılan keskiler, boya kabı/sandığı, ucuna keçe sarılmış sopa ve keçe kaplı masa gibi araçlar gözlemlenmiştir. 1984 kaydında siyah baskı için hazır/anilin boya kullanımı da görülmektedir. Bu durum, Kızılkaya’nın sonraki resmî biyografisinde vurgulanan doğal boya pratiğiyle çelişki olarak değil, farklı dönem veya ürünlerde değişebilen malzeme repertuvarı olarak ele alınmıştır. Eser düzeyinde malzeme doğrulanmadıkça usta adına ayrıca `usesMaterial` ve `usesTool` ilişkisi yazılmamıştır.

Kızılkaya’nın belgelenmiş görsel dili, Kastamonu yazmacılığının tek renkli baskı geleneği ile geniş bir kalıp repertuvarını birleştirmektedir. 1984 saha çalışmasında bitkisel motiflerin sayıca baskın olduğu, figürlü ve nesneli bezemelerin de güçlü bir yer tuttuğu; geometrik ve yazılı bezemelerin ise daha sınırlı olduğu belirtilmiştir. Bu dağılım, atölye repertuvarının yalnız soyut tekrar düzenlerine dayanmadığını, canlı varlıklar ve gündelik nesnelerin de kalıp diline dönüştürüldüğünü göstermektedir.

Kastamonu yazmalarında göbek, bordür/su ve serpme düzenlerinin birlikte kullanılması, tekil kalıpların kumaş yüzeyinde daha büyük kompozisyon sistemlerine dönüşmesine imkân vermektedir. Kızılkaya’nın yaklaşık üç yüz kalıptan oluşan tarihsel repertuvarı, aynı motifin farklı kalıplarla çeşitlemesine ve eski kalıpların yeniden oyulurken biçim değiştirmesine de olanak tanımıştır. Böylece üslup, sabit desenlerin mekanik tekrarı yerine motiflerin atölye içinde yeniden yorumlandığı yaşayan bir görsel repertuvar niteliği taşımaktadır.

Kızılkaya’nın AES korpusunu tanımlamada en güçlü tarihsel kanıt, 1984 saha çalışmasında kaydedilen kalıp koleksiyonu ve örnek bezdir. Barışta, atölyede toplanmış ve üretilmiş yaklaşık üç yüz kalıp bulunduğunu, bunların 208’inin tek bir beze basılarak atölyenin motif kataloğu işlevini gören bir örnek oluşturduğunu belirtmektedir. Bu örnek, tekil eser olmaktan çok üretim repertuvarının sistematik bir görsel belgesi niteliğindedir.

Kızılkaya atölyesinde pamuklu yüzeyler üzerine siyah baskı ile sofra/örtü türü tekstillerin üretildiği, siparişe bağlı çalışıldığı ve farklı kompozisyonların kalıp değiştirerek kurulduğu belgelenmiştir. 2019 tarihli yüksek lisans çalışması, Kızılkaya’ya ait ahşap kalıpları yeniden ele alarak koleksiyonun motif özelliklerini akademik düzeyde belgelemektedir. Profilde kalıp koleksiyonu, örnek bez ve doğrulanmış baskılı tekstiller kişisel korpusun çekirdeğini oluşturur; kataloglanmamış güncel eserler için sayı veya sahiplik iddiasında bulunulmaz.

Cemil Kızılkaya profiline, ana ustalık alanı olan `AES-ELS-000004 — Tekstil Baskı ve Yüzey Desenleme Sanatları` için canonical craft profilinde belgelenmiş 48 exact motifin tamamı aktarılmıştır. Bu geniş repertuvar; Tokat ve Kastamonu yazmacılığı ile Azerbaycan kəlağayı, Özbek chitgarlik, Orta Asya ve Uygur baskılı tekstil örneklerinde kaynaklarla doğrulanan bitkisel, figürlü, geometrik, göksel ve nesneli motifleri kapsamaktadır. Craft repertuvarında yer alan bir motifin Kızılkaya’nın kendi eserlerinde kullanıldığı otomatik olarak varsayılmamaktadır. Kişisel kanıt bulunmayan ilişkiler `personal_occurrence=not_asserted` olarak korunmuştur.

1984 tarihli Kızılkaya atölyesi saha çalışmasında kalıp ve örnek bez üzerinde doğrudan belgelenen 17 exact motif için ise kişisel occurrence açılmıştır: Lale, Gül, Karanfil, Papatya, Çınar Yaprağı, Nar, Üzüm Salkımı, Kiraz / Vişne, Servi, Buğday Başağı, Kuş, Tavus Kuşu, Güvercin, Aslan, Geyik, Kelebek ve Güneş. Böylece profil, bu el sanatında uygulanabilecek canonical motif repertuvarını eksiksiz gösterirken Kızılkaya’nın kişisel kullanım kanıtını ayrı bir epistemik düzeyde tutmaktadır.

Kızılkaya’nın sergi geçmişine ilişkin en erken ayrıntılı kayıt, Tugay Duran’ın 1998 tarihli tezinde yer almaktadır. Bu kayda göre Cemil Kızılkaya ve eşi Safiye Kızılkaya, 1974’te Ankara Kızılay’da düzenlenen bir sergiye katılmış ve ödül almıştır. Ancak serginin adı, düzenleyen kurum ve ödül kategorisi aynı düzeyde bağımsız bir kurumsal kaynaktan henüz doğrulanamadığı için profil bu bilgiyi orta güven düzeyinde korumaktadır.

1994 sonrasında açılan canlandırma kurslarından birinin ardından Halk Eğitim Müdürlüğünde sergi gerçekleştirildiği de aynı tezde aktarılmaktadır. 1984 Gazi Üniversitesi Kastamonu Kültür Şenliği ise klasik anlamda sergi olmaktan çok halka açık canlı baskı gösterisi niteliğindedir ve Atölyeler ve Öğretim bölümünde ayrıca ele alınmıştır. Sergi listesi, kanıtsız etkinlik adlarıyla genişletilmemiştir.

Kızılkaya’nın en güçlü kurumsal kaydı, 2012 yılında 02.0019 envanter numarasıyla Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne alınmasıdır. Bakanlık kaydı alanı doğrudan “Ahşap Baskı-Yazmacılık” olarak tanımlar. UNESCO Türkiye Millî Komisyonunun 2010–2011 faaliyet raporu da Cemil Kızılkaya’yı 2011 yılı seçimleri arasında “Ahşap Baskı-Yazma Ustası” olarak listeler; Bakanlık profilindeki envanter yılı ise 2012’dir. Bu nedenle seçim ve resmî envanter/tören tarihlerinin farklı kurumsal aşamaları ifade ettiği kabul edilmiştir.

1974 Ankara Kızılay sergisinde ödül aldığı bilgisi 1998 tarihli akademik tezde yer almakla birlikte ödülün adı ve kurumsal arşiv kaydı henüz bulunmamıştır. Bu kayıt profil içinde tutulmuş, ancak Yaşayan İnsan Hazinesi kaydıyla aynı doğrulama düzeyinde sunulmamıştır. 2026’da Kastamonu Valisinin ustayı ziyaret etmesi kurumsal görünürlüğün sürdüğünü gösteren güncel bir tanınma kaydıdır; ödül olarak sınıflandırılmamıştır.

Kızılkaya’nın gelenek aktarımı kurumsal kurslar ve halka açık uygulamalar üzerinden belgelenmektedir. 1994’te Kastamonu’da tahta kalıp baskıcılığını canlandırmak amacıyla açılan halka açık kursta eğitici olarak görev yaptığı, ertesi yıl yeniden açılan kursun ardından Halk Eğitim Müdürlüğünde bir sergi gerçekleştirildiği aktarılmaktadır. 1998 tarihli tez ayrıca Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı bünyesinde tahta kalıp baskı, oymacılık ve dokuma eğitiminde Kızılkaya’nın eğitici olduğunu kaydeder.

Bununla birlikte mevcut kaynaklarda isimleri doğrulanmış öğrencilerin kapsamlı bir listesi bulunmamaktadır. Bu nedenle `taughtTo` claim sayısı sıfır tutulmuş, sahte kişi kartı üretilmemiştir. Aktarım pratiği, isimli öğrenci ilişkisi yerine doğrulanmış kurs ve öğretim etkinlikleri üzerinden anlatılmaktadır.

Kızılkaya’nın öğretim pratiğinin erken ve doğrudan belgelenmiş örneklerinden biri 26–27 Mayıs 1984’te Gazi Üniversitesi Kastamonu Kültür Şenliği sırasında gerçekleşen halka açık gösteridir. Safiye ve Cemil Kızılkaya yüzü aşkın kalıpla Kastamonu Eğitim Yüksekokulu atölyelerinde uygulama yapmış, izleyicilerin seçtiği kalıplarla farklı kompozisyonları canlı olarak üretmiştir. Bu gösteri, yazmacılığın sonuç ürününden çok üretim sürecini kamusal olarak görünür kılan bir uygulamalı aktarım biçimidir.

1994’te yerel yönetim ve kültür kurumlarının katkısıyla yazmacılığı canlandırma amaçlı bir kurs açılmış, Kızılkaya bu programda eğitim vermiştir. Kısa süreli ikinci bir kursun ardından Halk Eğitim Müdürlüğünde sergi düzenlendiği, 1998’e gelindiğinde Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı bünyesinde baskı, oymacılık ve dokuma eğitiminin sürdüğü aktarılmaktadır. Kaynaklar kurs katılımcı sayılarını ve tüm öğrenci adlarını düzenli biçimde vermediği için profil yalnız doğrulanabilen kurumsal öğretim çerçevesini kaydeder.

Kızılkaya’nın biyografik ve üretim coğrafyası Kastamonu çevresinde yoğunlaşmaktadır. Doğum yeri Taşköprü ilçesine bağlı Çoroğlu köyüdür. Atölye üretimi, 1984 saha araştırması ve sonraki akademik çalışmalar Kastamonu kent merkezinde belgelenmiştir. Sanatın yerel bağlamı, Kastamonu’nun tarihsel tahta kalıp baskı geleneği ve çevre ilçelerdeki eski üretim hatlarıyla ilişkilidir.

Kastamonu dışındaki doğrulanmış erken görünürlük noktası 1974 Ankara Kızılay sergisidir; bu kayıt bağımsız kurumsal arşivle henüz doğrulanmamıştır. 1984 halka açık gösterisi yine Kastamonu’daki Eğitim Yüksekokulu atölyelerinde gerçekleşmiştir. Profil, üretim veya öğretim kanıtı bulunmayan kentleri yalnız genel yazmacılık coğrafyasına ait olmaları nedeniyle kişisel hotspot olarak eklememektedir.

Kızılkaya’nın mevcut doğrulanmış kaynaklarında doğrudan yurtdışı sergisi, uluslararası atölye veya isimli yabancı öğrenci ilişkisi belgelenmemiştir. Bu nedenle uluslararası etki bölümü, kanıtsız bir dolaşım ağı üretmek yerine mevcut görünürlüğün hangi kanallardan uluslararası miras söylemi ve araştırma dolaşımına bağlandığını açık biçimde ayırmaktadır.

Yaşayan İnsan Hazineleri programı, UNESCO Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi çerçevesindeki ulusal uygulamalar içinde yürütülmektedir. Kızılkaya’nın bu envanterde yer alması, kişisel bir yurtdışı faaliyet kaydı olmamakla birlikte ustalık bilgisinin uluslararası kültürel miras politikalarıyla ilişkili bir koruma çerçevesinde tanındığını göstermektedir. 1988 saha makalesi ve 2019 yüksek lisans tezi de Kızılkaya’nın kalıp ve teknik repertuvarını akademik arşivlerde erişilebilir hale getirmiştir. Doğrudan uluslararası faaliyet iddiası, yeni kanıt bulunana kadar açılmamıştır.

Kızılkaya’ya ilişkin en değerli kayıt katmanlarından biri 1984’te atölyede gerçekleştirilen doğrudan gözlem ve görüşmelerdir. Barışta’nın çalışması, atölye araçlarını, örnek bezi, yüzlerce kalıbı, baskı sürecini, Safiye Kızılkaya ile ortak uygulamayı ve dönemin motif adlandırmalarını aynı saha bağlamında belgelemektedir. Bu kayıt, sonraki biyografik anlatılardan farklı olarak üretim anına yakın etnografik veri sunar.

1998 tarihli yüksek lisans tezi Kızılkaya’nın sergi, kurs ve canlandırma faaliyetlerine ilişkin ek sözlü tarih verileri sağlar. 2019’da Cemil Kızılkaya’nın ahşap kalıp koleksiyonu doğrudan akademik tez konusu olmuş, koleksiyonun motifsel özellikleri yeniden belgelenmiştir. 2026’da Kastamonu Valisinin ziyareti ise ustanın güncel kamusal görünürlüğünü ve yazmacılığı sürdürdüğünü kayıt altına almıştır. Bu farklı tarihler birlikte okunduğunda Kızılkaya’nın 1980’lerden 2020’lere uzanan olağanüstü uzun bir belgeleme sürekliliğine sahip olduğu görülmektedir.

Kızılkaya’nın mirası, tek bir ürün grubundan çok üretim bilgisinin birkaç kritik katmanını birlikte sürdürmesine dayanmaktadır: ahşap kalıp oyma, kumaşa kalıpla baskı, renk/boya bilgisi, geniş motif repertuvarı ve uygulamalı öğretim. 1984’te yaklaşık üç yüz kalıpla belgelenen atölye repertuvarı, 2019’da doğrudan akademik inceleme konusu olmuş; böylece üretim araçlarının kendisi de kültürel bellek nesnesi haline gelmiştir.

Kızılkaya’nın “son ustalardan biri” olarak tanımlanması, yazmacılık geleneğinin sürdürülebilirlik sorunlarını görünür kılar. 1998 kaydında teknolojik dönüşüm, işin zahmeti, maddi yetersizlikler ve pazar sorunları üretimin gerilemesinin başlıca nedenleri arasında aktarılmıştır. Buna karşılık kurslar, halka açık gösteriler, akademik çalışmalar ve Yaşayan İnsan Hazinesi kaydı, bu kırılgan geleneğin belgelenmesi ve yeniden aktarılması için farklı koruma mekanizmaları oluşturmuştur. 2026’daki güncel faaliyet kaydı, bu mirasın yalnız tarihsel bir kayıt olarak kalmadığını göstermektedir.

1949 — Taşköprü’nün Çoroğlu köyünde doğdu. 1971 — Yazmacılıkla ilgilenmeye başladı. 1974 — Akademik tez kaydına göre Ankara Kızılay’da Safiye Kızılkaya ile sergiye katıldı ve ödül aldı. 1984 — H. Örcün Barışta’nın atölye saha araştırmasına konu oldu; yaklaşık üç yüz kalıp ve 208 motifli örnek bez belgelendi. 26–27 Mayıs 1984 — Gazi Üniversitesi Kastamonu Kültür Şenliği’nde Safiye Kızılkaya ile halka açık gösteri yaptı.

1994 — Tahta kalıp baskıcılığını canlandırma amaçlı halka açık kursta eğitim verdi. 1995 civarı — İkinci kurs ve Halk Eğitim Müdürlüğündeki sergi kayda geçti. 1998 — Duran’ın yüksek lisans tezinde Kızılkaya’nın üretim, eğitim ve sürdürülebilirlik değerlendirmeleri ayrıntılı biçimde yer aldı. 2011/2012 — Yaşayan İnsan Hazinesi seçimi ve 02.0019 numaralı ulusal envanter kaydı. 2019 — Ahşap kalıp baskı koleksiyonu yüksek lisans tezinde doğrudan incelendi. 2026 — Kastamonu Valiliği ziyareti üzerinden üretimini sürdürdüğü güncel olarak belgelendi.

Kızılkaya profili, doğrudan saha araştırması ve resmî kayıtlar bakımından güçlü olmakla birlikte birkaç kritik boşluk taşımaktadır. İlk olarak, sanatı öğrendiği ustaların adları doğrulanmamıştır. İkinci olarak, 1974 Ankara Kızılay sergisinin adı, düzenleyici kurumu ve ödül kategorisi için bağımsız bir arşiv kaydı bulunamamıştır. Üçüncü olarak, kurslarda eğitim alan kişilerin isimleri düzenli biçimde belgelenmediği için `taughtTo` ilişkileri açılamamıştır.

Kalıp repertuvarının güncel toplam sayısı, bugün hangi parçaların sanatçıda, müzelerde veya başka koleksiyonlarda bulunduğu ve 2019 sonrasında koleksiyonun nasıl korunduğu da açık araştırma sorularıdır. 1984’te belgelenen anilin/siyah boya kullanımı ile Bakanlık biyografisinde öne çıkarılan ceviz kabuğu, ıhlamur ve şeftali yaprağı temelli doğal boya pratiğinin dönemsel ve ürün bazlı dağılımı ayrıca araştırılmalıdır. Son olarak, Bakanlık kaydındaki 1949 doğum yılı ile bazı 2026 haberlerinde geçen 1948/78 yaş bilgisi arasındaki uyuşmazlık birincil nüfus veya sanatçı beyanı ile netleştirilebilir.