Emel Duman

Emel Duman, Hatay'ın ipekçilik geleneğini yaklaşık otuz yıldır sürdüren usta dokumacılardandır. 1968 doğumlu Duman, ipek böceği yetiştiriciliğini ve dokumacılığı ninesinden öğrenmiş, aile içinde yaşayan bu bilgiyi zamanla kendi üretim pratiğine dönüştürmüştür. 1990'ların ortalarından itibaren doğal ipek üretimi ve dokuma üzerinde yoğunlaşmış; Defne ve Yayladağı çevresindeki üretimini koza yetiştiriciliği, iplik, dokuma, bitkisel boyama ve çağdaş tekstil tasarımıyla birlikte geliştirmiştir. Kaybolma tehlikesi altındaki Hatay Sarısı ipek böceğini yeniden bulup çoğaltması, çalışmalarının bölgesel ipek mirasının korunmasıyla doğrudan birleşmesini sağlamıştır. 2025 yılı kaydıyla Türkiye Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri'ne 02.0100 numarasıyla alınmıştır.

Duman'ın mesleki öğrenmesi aile içindeki kuşaklar arası aktarım üzerine kuruludur. İpek böcekçiliğini ve dokumacılığı ninesinden öğrenmiş, annesi Bedia Doğruel ve teyzelerinin desteğini bu sürecin parçası olarak anmıştır. Bu aktarım, ipek böceğinin bakımı ve koza üretiminden ipliğin hazırlanmasına, dokuma tezgâhının kullanılmasından kumaşın boyanmasına kadar birbirini izleyen üretim aşamalarını kapsar. Atölye pratiği, yazılı tariflerden çok gözlem, tekrar, mevsim bilgisi ve malzemenin davranışını okuyabilme becerisiyle ilerlemektedir. Duman'ın sonraki yıllarda üniversite projeleriyle kurduğu işbirliği, aileden gelen geleneksel bilginin bilimsel araştırma ve yeni üretim yöntemleriyle buluşmasına imkân vermiştir.

Emel Duman’ın ana ustalık alanı, ipek böceği yetiştiriciliğinden koza ve iplik üretimine, doğal ipeğin hazırlanmasından geleneksel boyama süreçlerine kadar uzanan ipekçilik bilgisidir. Hatay Sarısı ipeğinin korunması, çoğaltılması ve yeniden üretime kazandırılması bu alanın yerel malzeme boyutunu güçlendirmektedir.

İkincil ustalık alanını dokuma oluşturmaktadır. Hazırlanan ipek ipliği çözgüye alınmakta ve el tezgâhında kumaşa dönüştürülmektedir. Bu aşama, ham ipekten giyilebilir veya kullanılabilir tekstil yüzeyine geçişi sağlayan temel üretim katmanıdır.

Uzmanlık alanı ise ipek yüzey üzerinde bitkisel boyama ve eco-print uygulamalarıdır. Papatya, sardunya, gül ve ahududu gibi bitkilerin yaprak ve dalları doğrudan yüzeye iz bırakmak için kullanılmakta; lahana, havuç, dut ve böğürtlen gibi doğal kaynaklardan renk elde edilmektedir. Böylece Hatay ipeğinin geleneksel üretim zinciri, Tekstil Baskı ve Yüzey Desenleme Sanatlarıyla birleşen çağdaş bir yüzey dili kazanmaktadır.

Üretim ipek böceğinin yetiştirilmesi ve koza elde edilmesiyle başlar. Kozadan çözülen ipek ipliği hazırlanır, çözgü düzenine alınır ve el tezgâhında dokunur. Duman'ın güncel üretiminde dokuma sonrasında yıkama, mordanlama, bitkisel boyama ve eco-print uygulamaları yapılmaktadır. Papatya, sardunya, gül ve ahududu yaprakları ile dalları kumaş üzerinde doğal izler oluştururken lahana, havuç, dut ve böğürtlen kaynatılarak renk elde edilmektedir. Barış İpeği uygulamasında ise kelebek kozadan çıktıktan sonra kalan lif değerlendirilerek canlıya zarar vermeyen bir ipek üretim süreci kurulmaktadır. Bu işlemler bir ürün üzerinde ardışık biçimde uygulandığında üretim yaklaşık bir haftaya yayılabilmektedir.

Duman'ın üretiminde temel hammadde doğal ipektir. Hatay Sarısı ipeği yerel üretim zincirinin özgün malzemesini oluştururken dut yaprağı ipek böceği yetiştiriciliğinin temel girdisidir. Bitkisel baskıda papatya, sardunya, gül ve ahududu; doğal renklendirmede lahana, havuç, dut ve böğürtlen kullanılmaktadır. El dokuma tezgâhı, ipliğin kumaşa dönüştürüldüğü temel araçtır; masura ve çözgü düzeni dokuma hazırlığının parçasıdır. Duman'ın atölyesinde koza üretimi, iplik hazırlığı ve dokumanın aynı üretim çevresi içinde yürütülmesi, malzemenin ham hâlden bitmiş tekstile kadar izlenebilmesini sağlamaktadır.

Duman'ın görsel dili doğal ipeğin parlaklığı, bitkisel boyaların yumuşak renk geçişleri ve bitkilerin kumaş üzerinde bıraktığı doğrudan izler üzerine kuruludur. Eco-print uygulamasında yaprak, dal ve çiçek formları önceden çizilmiş bir desene dönüştürülmeden kumaşla temas ettirilir; böylece her yüzey mevsime, bitkiye ve baskı koşullarına bağlı olarak farklılaşır. Hatay Sarısı ipeğinin sıcak doğal tonu ile bitkisel renklerin birleşimi, üretime yerel malzeme karakteri kazandırır. Duman'ın tasarımları geleneksel dokumayı çağdaş kıyafet ve aksesuar biçimleriyle buluştururken, doğal malzemenin dokusunu ve üretim izlerini görünür bırakmaktadır.

Duman'ın güncel ürün repertuvarında doğal ipekten kıyafetler, şallar ve eşarplar öne çıkmaktadır. Bu ürünler yalnız dokunmuş kumaş olarak bırakılmamakta; bitkisel baskı ve doğal renklendirme yoluyla tekil yüzeylere dönüştürülmektedir. Defne & Apollon üretim çevresinde ham ipek kumaş, giyim ve ev tekstili biçimlerinde farklı ölçeklerde üretimler de yer almaktadır. Ürünlerin ortak özelliği dut, koza, iplik, dokuma ve bitkisel yüzey işlemlerinin aynı üretim zincirinde izlenebilmesidir. Böylece son nesne, yalnız tasarım ürünü değil, Hatay ipekçiliğinin bütün aşamalarını taşıyan bir malzeme ve emek kaydına dönüşmektedir.

Emel Duman’ın bitkisel baskılarında doğrudan kullanılan papatya ve gül, kumaş yüzeyinde bitkinin gerçek biçimini, damar yapısını ve doğal renk farklılıklarını taşıyan izler oluşturmaktadır. Sardunya ve ahududu yaprakları ile dalları da aynı yüzey dilinin parçasıdır. Bu doğrudan bitki izleri, el dokuması ipek kumaşın doğal parlaklığıyla birleşerek her üründe değişen organik kompozisyonlar üretir.

Dokuma geleneğinin daha geniş bezeme repertuvarında bitkisel ve geometrik düzenler birlikte kullanılmaktadır. Bitkisel grupta hatâyî, penç, gonca, lale, gül, karanfil, sümbül, lotus, palmet, yaprak ve dal biçimleri, nar, üzüm, kozalak, ağaç ve hayat ağacı gibi formlar yer alır. Geometrik grupta daire, üçgen, kare, eşkenar dörtgen, altıgen, sekizgen ve yıldız düzenlerinin yanı sıra baklava, dama, zikzak, şevron, spiral, kıvrım, çintemani, çarkıfelek, zencerek ve benzeri tekrar sistemleri yüzey kompozisyonunu kurar. Bu repertuvar Emel Duman’ın kişisel eco-print uygulamalarından daha geniş olan geleneksel dokuma belleğini temsil eder; Papatya ve Gül ise onun kendi bitkisel baskı pratiğinde doğrudan izlenebilen motiflerdir.

Duman'ın kamusal görünürlüğü ipekçilik, sürdürülebilir tekstil ve yerel üretim çevrelerinde gelişmiştir. Hatay Sarısı ipeğinin korunmasına yönelik çalışmalar ve Peace Silk of Hatay projesi, atölye üretimini akademik ve uluslararası ilgiyle buluşturmuştur. Goethe Enstitüsü'nden bir heyetin Hatay'daki Barış İpeği çalışmalarını ziyaret etmesi bu görünürlüğün erken örneklerinden biridir. Sonraki yıllarda Defne & Apollon atölyesi, Hatay'ın zanaat mirasını konu alan tasarım ve üretim projelerinde yer almış; Duman'ın doğal ipek ve bitkisel baskı çalışmaları farklı tasarım çevreleriyle temas kurmuştur.

Emel Duman'ın kurumsal tanınmasında Hatay Sarısı ipeğinin korunmasına yönelik çalışmalar ile geleneksel ipek üretimini sürdürmesi birlikte etkili olmuştur. Hatay Sarısı İpeği, Hatay Valiliği ve Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi adına yapılan başvuruyla 16 Eylül 2025 tarihinde 1775 tescil numarasıyla coğrafi işaret korumasına alınmış; Emel Duman da bu sürece üretici ve proje katılımcısı olarak katkı vermiştir. Duman, 2025 yılı kaydıyla İpek Böcekçiliği ve Dokumacılığı alanında 02.0100 numarasıyla Türkiye Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri'ne alınmış ve ödülü 20 Ocak 2026 tarihindeki törende kendisine takdim edilmiştir.

Duman'ın aktarım anlayışı aile içinde öğrenilen ipekçilik bilgisini daha geniş bir kadın üretici ağına taşımaya yönelmektedir. Mesleği ninesinden öğrenmiş, annesi Bedia Doğruel ve teyzelerinin desteğini yaşam boyu süren üretim hafızasının parçası olarak korumuştur. Güncel anlatılarında, ipek böceği yetiştiriciliğinin devamı için kendileri gibi daha fazla kadını üretime dahil etmeyi hedeflediğini belirtmektedir. Atölyede anne ve kızın birlikte çalıştığını gösteren kayıtlar da bu kuşaklar arası sürekliliğin güncel biçimini ortaya koymaktadır. Aktarım, yalnız dokuma tekniğini değil; böcek yetiştiriciliği, koza, iplik, boya ve tasarım bilgisini bütün olarak kapsamaktadır.

Defne & Apollon İpekçilik, Duman'ın üretim ve aktarım pratiğinin temel mekânıdır. Atölye çevresinde geniş dut dikimleri, koza üretim alanı, dokuma tezgâhları ve satış birimi aynı üretim sistemi içinde yer almaktadır. Duman burada ipek böceğinin bakımından kumaşın dokunmasına kadar bütün süreci yönetmekte; bitkisel boyama ve eco-print uygulamalarıyla dokumayı çağdaş tekstil tasarımına taşımaktadır. Atölye, Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi ile yürütülen Peace Silk of Hatay uygulamalarına da ev sahipliği yapmıştır. Bu yönüyle üretim alanı, geleneksel bilgi ile akademik araştırma ve tasarımın birlikte çalıştığı bir uygulama ortamıdır.

Duman'ın üretim coğrafyası Hatay'ın Defne ve Yayladağı ilçeleri çevresinde yoğunlaşmaktadır. Harbiye/Defne, uzun yıllar ipek dokuma atölyesinin ve satış biriminin bulunduğu merkezdir. Yayladağı'nın Bozlu Mahallesi ise ipek böceği yetiştiriciliğinin ve Hatay Sarısı ırkının sürdürülmesinin güncel üretim alanlarından biridir. Bu coğrafya, dut yetiştiriciliği, ipek böceği bakımı ve el dokumasının aynı bölgesel üretim sistemi içinde varlığını korumasına imkân vermektedir. Hatay Sarısı İpeği'nin coğrafi işaretle Hatay ili sınırları içinde tanımlanması, bu yerel malzeme-kültür ilişkisinin kurumsal karşılığıdır.

Duman'ın uluslararası etkisi, Barış İpeği ve sürdürülebilir tekstil üretimi çevresinde gelişmiştir. Peace Silk of Hatay projesi, kelebeğin kozadan çıkmasına izin veren üretim yöntemiyle Avrupa'daki etik tekstil kullanıcılarının ilgilendiği bir ipek üretim modelini Hatay'da uygulamıştır. Almanya'daki Goethe Enstitüsü'nden bir heyetin çalışmaları yerinde incelemesi, bu üretim yaklaşımının uluslararası görünürlüğünü göstermektedir. Daha sonraki tasarım işbirlikleri ve yabancı tasarım çevrelerinin Defne Apollon atölyesine ilgisi, Hatay ipeğinin yerel zanaat kimliğini sürdürülebilir tekstil tartışmalarıyla buluşturmuştur.

Duman'ın üretim yaşamı farklı dönemlerde yapılan haber ve proje kayıtlarıyla ayrıntılı biçimde izlenebilmektedir. 2020 tarihli Anadolu Ajansı kayıtları Hatay Sarısı ipek böceğini yıllar süren aramanın ardından yeniden bulma sürecini ve Peace Silk of Hatay uygulamasını belgelemektedir. 2025 tarihli söyleşi, bitkisel baskı ve doğal boyama pratiğini; kullanılan bitkileri, renklendirme malzemelerini ve bir ürünün haftaya yayılan üretim süresini doğrudan ustanın anlatımıyla görünür kılmaktadır. 2026 tarihli söyleşi ise Yaşayan İnsan Hazineleri ödülü sonrasında aktarım hedefini, kadın üreticilerle çalışma isteğini ve annesi Bedia Doğruel ile teyzelerine duyduğu mesleki bağlılığı kaydetmektedir.

Duman'ın mesleki mirası, Hatay ipekçiliğinin üretim zincirini güncel koşullarda yeniden kurmasıyla belirginleşmektedir. Hatay Sarısı ipek böceği ırkını yaklaşık yedi yıllık aramanın ardından yeniden üretime kazandırması, yerel biyolojik çeşitlilik ile zanaat bilgisini aynı koruma pratiğinde birleştirmiştir. Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi ile yürütülen Peace Silk of Hatay çalışmaları geleneksel yöntemleri etik tekstil üretimiyle buluşturmuş, 2025 coğrafi işaret tescili ise Hatay Sarısı ipeğinin bölgesel kimliğini resmîleştirmiştir. Duman'ın kadın üreticileri sürece dahil etme hedefi, bu mirasın gelecek kuşaklarda yalnız nesne üretimi olarak değil, yaşayan bir üretim ekosistemi olarak sürmesini amaçlamaktadır.

1968: doğum yılı. 1990'ların ortası: ipek ve dokuma çalışmalarının atölye ölçeğinde yoğunlaşması. 2012–2019: Hatay Sarısı ipek böceğini bulmaya yönelik yaklaşık yedi yıllık arama ve yeniden üretime kazandırma süreci. 2018–2019: Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi'nin Peace Silk of Hatay BAP projesinin Defne & Apollon İpekçilik'teki uygulama dönemi. 2020: Hatay Sarısı ve Barış İpeği çalışmaları ulusal basında geniş biçimde belgelenmiştir. 2023: 6 Şubat depremleri sonrasında sınırlı sayıdaki Hatay Sarısı yumurtasıyla üretim sürdürülmüştür. 16 Eylül 2025: Hatay Sarısı İpeği coğrafi işaret tescili. 2025: 02.0100 numarasıyla Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri kaydı. 20 Ocak 2026: Yaşayan İnsan Hazineleri ödül töreni.

Duman'ın üretim pratiğini daha ayrıntılı belgelemek için ilk olarak Hatay Sarısı ipek böceği üretiminde yıllara göre koza, yumurta ve ipek miktarlarının kaydedilmesi gerekmektedir. İkinci araştırma alanı aile aktarım zinciridir: ninenin ve teyzelerin adları, üretim dönemleri ve hangi teknikleri aktardıkları kişi bazında belgelenebilir. Defne & Apollon atölyesinde yetişen kadın üreticilerin adları, eğitim süreleri ve bağımsız üretim durumları da aktarım ağını görünür kılacaktır. Ayrıca Duman'ın bitkisel baskılı tekstillerini tarih, ölçü, bitki türü, boya kaynağı ve görsel kayıtla eşleştiren bir eser korpusu, motif ve renk repertuvarının dönemsel değişimini izlemeye imkân verecektir.