Hüseyin Er

Hüseyin Er, Kültür ve Turizm Bakanlığının geleneksel el sanatları sanatçı arşivinde Tokat ili için “Ahşap Baskı - Yazmacılık” icra dalında YB2007.0145 arşiv numarasıyla kayıtlıdır. Yazmacılığa ilkokul öğreniminin ardından ustaların yanında çırak olarak başlanmış, kalfalık döneminden sonra bağımsız atölye üretimine geçilmiştir. Mesleki faaliyetlerin uzun yıllar Tokat Yazmacılar Hanı ve çevresindeki üretim ortamında sürdürüldüğü kaydedilmiştir.

Doğum yılı kesin olarak belirlenememiştir. 2015 tarihli kayıtta 56, 2019 tarihli kayıtta 60, 2018 tarihli akademik çalışmanın görüşme tablosunda ise 40 yaş bilgisi verilmiştir. Yaş verilerindeki uyuşmazlık nedeniyle kesin doğum tarihi ileri sürülmemiştir.

Mesleki bilginin geleneksel usta-çırak düzeni içinde edinildiği belirtilmektedir. İlkokul öğreniminin tamamlanmasından sonra ustaların yanında çıraklık yapılmış, kalfalık aşamasının ardından kendi atölyesi kurulmuştur. İlk ustaların adları doğrulanamadığından öğretici silsilesi kişi düzeyinde kesinleştirilememiştir.

Yazmacılık eğitiminin kalıp kullanımı, boya kıvamının ayarlanması, baskı yüzeyinin hazırlanması, tek ve çok renkli uygulamalar, yıkama, kurutma ve renklendirme gibi ardışık işlemler üzerinden yürütüldüğü görülmektedir. Daha sonraki çalıştaylarda aynı uygulamalı öğretim modelinin sürdürüldüğü belgelenmiştir.

Ana ustalık alanı, AES taksonomisinde `AES-ELS-000004 — Tekstil Baskı ve Yüzey Desenleme Sanatları` olarak sınıflandırılmıştır. Kültür ve Turizm Bakanlığı sanatçı arşivindeki “Ahşap Baskı - Yazmacılık” icra dalı bu sınıflandırmayı doğrudan desteklemektedir. Ahşap Kalıp Baskı / Yazmacılık, ana alan içindeki uzmanlaşma olarak tanımlanmıştır.

İkincil ustalık alanı `AES-ELS-000006 — Lif, İplik, İpek ve Geleneksel Boyacılık Ustalıkları` olarak sınıflandırılmıştır. 2017 tarihli hakemli akademik kayıtta boya hazırlama, pigment uygulaması ve renklendirme işlemlerinin Hüseyin Er tarafından uygulamalı olarak yürütüldüğü belirtilmiştir. Boya hazırlama ve tekstil renklendirme bilgisinin üretim repertuvarında bağımsız ve tekrarlanan bir beceri alanı oluşturması, ikincil sınıflandırmanın dayanağını oluşturmaktadır.

Teknik repertuvarın ahşap kalıp baskı, karakalem yazma, elvan çok renkli baskı ve kalıp-kalem uygulamalarından oluştuğu belgelenmiştir. Karadeniz Teknik Üniversitesinde gerçekleştirilen yazmacılık çalıştaylarında karakalem, kireç söktürme ve elvan yazma uygulamaları yürütülmüş; hakemli akademik yayında kalıp-kalem ve pigment çalışmalarının da gerçekleştirildiği belirtilmiştir.

Üretim sürecinde boya hazırlama, baskı, yıkama, kurutma ve renklendirme aşamalarının birlikte uygulandığı kaydedilmiştir. Kireç söktürme tekniği kişisel repertuvarda doğrulanmış olmakla birlikte AES teknik sözlüğünde bağımsız canonical kimliği bulunmadığından teknik adı metinsel düzeyde korunmuştur.

Yazma kalıplarında ıhlamur ağacının dayanıklılığı nedeniyle tercih edildiği belirtilmiştir. Kalıp hazırlanacak ağacın rüzgâr almayan bir ortamda en az altı ay dinlendirildiği, daha sonra desenin yüzeye aktarılarak oyma işleminin gerçekleştirildiği ve iyi hazırlanmış kalıpların uzun yıllar kullanılabildiği aktarılmıştır. 2015 tarihli kayıtta yaklaşık altmış yıllık ıhlamur kalıpların üretimde kullanıldığı bildirilmiştir.

Üretimin büyük bölümünün pamuklu kumaş üzerinde gerçekleştirildiği belirtilmiştir. Boya hazırlama, pigment ve renklendirme bilgisi de uygulamalı üretim sürecinin parçası olarak belgelenmiştir. Malzeme ve araç repertuvarı, ana ve ikincil ustalık alanlarına ait ortak AES repertuvarlarıyla birlikte değerlendirilmiştir.

Tokat yazmacılığının kalıp temelli desen sistemi, Hüseyin Er’in üretiminde karakalem ve elvan uygulamalar aracılığıyla sürdürülmüştür. Karakalemde yüzey tek koyu baskı rengiyle düzenlenirken elvan uygulamalarda farklı renk alanlarının ardışık işlemlerle oluşturulduğu görülmektedir. Kalıp-kalem tekniğinde ise kalıp baskısı ile elle gerçekleştirilen renklendirme aynı kompozisyonda birleştirilmiştir.

Geleneksel desen repertuvarının ürünün kullanım alanına göre yeniden düzenlenmesi gerektiği vurgulanmıştır. Elbise, şalvar, etek ve benzeri ürünlerde desen seçimi ile kullanım işlevi arasında ilişki kurulmuş; uygulayıcının teknik becerinin yanında sanatsal bilgi geliştirmesi gerektiği ifade edilmiştir.

Üretimin geleneksel başörtüsü ve yazma kullanımının ötesine taşındığı; elbise, şal, fular, şalvar, pareo ve sofra bezi gibi farklı tekstil ürünlerine uygulandığı kaydedilmiştir. Pamuklu kumaş ağırlıklı üretim, turistik bölgelerin talebine ve mevsimsel pazara göre çeşitlendirilmiştir.

Naime Didem Öz’ün 2015 tarihli sanatta yeterlik çalışmasında Hüseyin Er’e ait kalıpla yazma bir elbise görsel olarak belgelenmiştir. Böylece ahşap kalıp baskının giysi yüzeyinde kişisel üretim örneği akademik kayda geçirilmiştir. Eser üzerindeki motif adları metinsel olarak ayrıştırılmadığından motifler kişi düzeyinde tek tek atfedilmemiştir.

Tekstil Baskı ve Yüzey Desenleme Sanatları için AES taksonomisinde belgelenmiş 48 canonical motif, Hüseyin Er’in ana ustalık alanıyla ilişkili repertuvar kapsamında değerlendirilmiştir. Repertuvarda bitkisel, figürlü, geometrik, göksel ve nesneli motif grupları yer almaktadır.

Tokat yazmacılığına ilişkin görüşmelerde geleneksel desen bilgisinin aktarıldığı görülmekle birlikte, Hüseyin Er’in belirli kalıp veya eserleriyle 48 motifin tamamını tek tek eşleştiren yeterli kişisel eser kanıtı bulunmamaktadır. Bu nedenle motiflerin el sanatındaki uygulanabilirliği kabul edilmiş, kişisel kullanım atfı ise doğrudan eser kanıtı bulunmayan örneklerde yapılmamıştır.

Hüseyin Er’e ilişkin düzenli ve tarihsel olarak kesintisiz bir kişisel sergi kronolojisi henüz belgelenmemiştir. Bununla birlikte 2015 tarihli sanatta yeterlik çalışmasında Hüseyin Er’e ait kalıpla yazma elbisenin akademik görsel kayıt içinde yayımlanması, eserlerinin araştırma ve gösterim bağlamında dolaşıma girdiğini göstermektedir.

Üniversite çalıştayları ve sempozyumlar kapsamında gerçekleştirilen uygulamalı gösterimler, sergiden farklı bir kamusal sunum biçimi oluşturmuştur. Doğrulanmış kişisel ya da karma sergi adları kurumsal kataloglarla eşleştirildikçe kronoloji genişletilebilir.

Kültür ve Turizm Bakanlığının geleneksel el sanatları sanatçı arşivinde Hüseyin Er, YB2007.0145 numarasıyla “Ahşap Baskı - Yazmacılık” alanında kayıt altına alınmıştır. Bu kayıt, sanatçı arşivi statüsünü ifade etmekte; Yaşayan İnsan Hazinesi unvanı anlamına gelmemektedir.

Karadeniz Teknik Üniversitesi bünyesinde 2016 ve 2017 yıllarında gerçekleştirilen yazmacılık çalıştaylarında eğitim verildiği ve 2017 Uluslararası Geleneksel Sanatlar Sempozyumu programında Tokat yazma ustası olarak uygulamaları yürüttüğü belgelenmiştir. Doğrulanmış kişisel ödül kaydı bulunmadığından kurumsal görünürlük, sanatçı arşivi ve davetli eğitici kayıtları üzerinden tanımlanmıştır.

⁣

Hüseyin Er’in yazmacılık bilgisini üniversite ortamında uygulamalı olarak aktardığı belgelenmiştir. 2016 yılında düzenlenen II. Ulusal Yazmacılık Çalıştayı’nda Tokat el yazması eğitimi Hüseyin Er tarafından verilmiş; 20–21 Nisan 2017 tarihlerindeki 3. Yazmacılık Çalıştayı’nda karakalem, kireç söktürme ve elvan yazma uygulamaları yürütülmüştür.

Öğretim sürecinde boya hazırlama, pigment uygulaması, baskı, yıkama, kurutma ve renklendirme işlemleri birlikte ele alınmıştır. Ürünün kullanım alanının anlaşılması, sanatsal bilginin geliştirilmesi ve uygulama yoluyla becerinin sürekli ilerletilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Üretim ve mesleki aktarımın temel coğrafi merkezi Tokat olarak belgelenmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı sanatçı arşivinde Tokat iliyle ilişkilendirilen Hüseyin Er’in, Yazmacılar Hanı ve yerel atölye çevresinde uzun süre üretim yaptığı belirtilmektedir.

Uygulamalı öğretimin ikinci önemli merkezi Trabzon olmuştur. Karadeniz Teknik Üniversitesinde gerçekleştirilen yazmacılık çalıştaylarında teknik repertuvarın farklı bileşenleri aktarılmıştır. Ürünlerin Ege ve Akdeniz kıyılarına ve yurtdışına gönderilmesiyle üretim ağı Tokat dışına taşınmıştır.

El baskılı tekstil ürünlerinin Hollanda, Almanya ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne gönderildiği belirtilmiştir. Bu dolaşım, Tokat yazmacılığının yerel üretim alanından uluslararası pazara taşındığını göstermektedir.

2017’de gerçekleştirilen yazmacılık çalıştayı, Karadeniz Teknik Üniversitesinin Uluslararası Geleneksel Sanatlar Sempozyumu programına dahil edilmiştir. Veliye Martı’nın Hüseyin Er’den edindiği geleneksel yazmacılık bilgisini daha sonra KKTC’de sergi ve eğitim faaliyetlerinde kullanmasıyla dolaylı bir uluslararası aktarım zinciri de oluşmuştur.

Hüseyin Er’in üretim bilgisi, farklı tarihlerde gerçekleştirilen doğrudan görüşmeler ve akademik saha araştırmalarıyla belgelenmiştir. 2015 tarihli röportajlarda ürün çeşitleri, pamuklu kumaş kullanımı, yurtdışı satışları ve Emre Er ile birlikte çalışma süreci aktarılmıştır. 2018 tarihli yüksek lisans araştırmasında meslek eğitimi, öğretim yaklaşımı ve yazmacılığın ekonomik koşulları doğrudan görüşme verileriyle kayıt altına alınmıştır.

2019 tarihli Anadolu Ajansı ve TRT Haber kayıtlarında ıhlamur kalıp hazırlama bilgisi ile yeni usta yetişmemesine ilişkin kaygılar aktarılmıştır. Üniversite çalıştayları üretim bilgisinin uygulamalı öğretim ortamında görünürleşmesini sağlamış; 2015 tarihli sanatta yeterlik çalışmasında Hüseyin Er’e ait kalıpla yazma elbise akademik görsel kayıt içine alınmıştır.

Tokat yazmacılığında geleneksel tekniklerin değişen pazar koşullarına uyarlanması Hüseyin Er’in üretiminde belirginleşmiştir. Başörtüsü ve yazma pazarının daralmasıyla elbise, şal, fular, şalvar, pareo ve sofra bezi gibi ürünlere yönelinmiş; geleneksel baskı tekniği yeni kullanım alanlarına aktarılmıştır. Üretimin turistik bölgelere ve yurtdışına taşınmasıyla zanaatın ekonomik sürdürülebilirliği desteklenmeye çalışılmıştır.

Serigrafi ve fabrikasyon baskının hız ve fiyat avantajının el baskısı üretimi zorlaştırdığı belirtilmiştir. Yeni usta yetişmemesi temel sürdürülebilirlik sorunlarından biri olarak ifade edilmiştir. Emre Er’in atölye üretimine katılması, Veliye Martı ve Emel Ardahanlı gibi uygulayıcıların Hüseyin Er’den bilgi edinmesi, ustalık bilgisinin sonraki kuşaklara aktarılabildiğini göstermektedir.

2007 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı sanatçı arşivinde YB2007.0145 numarasıyla Ahşap Baskı - Yazmacılık alanında kayıt altına alınmıştır. 2015 yılında yaklaşık kırk yıllık meslek deneyimi, pamuklu kumaş ağırlıklı üretim, elbise-şal-fular-şalvar-sofra bezi repertuvarı, yurtdışı satışları ve oğlu Emre Er ile birlikte çalışma süreci yayımlanmıştır. Aynı yıl Hüseyin Er’e ait kalıpla yazma elbise akademik bir sanatta yeterlik çalışmasında belgelenmiştir.

2016 yılında II. Ulusal Yazmacılık Çalıştayı’nda eğitim verilmiştir. 2017 yılında Karadeniz Teknik Üniversitesindeki 3. Yazmacılık Çalıştayı yürütülmüş; karakalem, kireç söktürme ve elvan uygulamaları gerçekleştirilmiştir. 2018 yılında yüz yüze görüşmeye dayalı akademik çalışma yayımlanmıştır. 2019 yılında ıhlamur kalıp hazırlama bilgisi ve yeni usta yetişmemesine ilişkin değerlendirmeler kamuoyuna aktarılmıştır. 2026 tarihli kurumsal katalogda Veliye Martı’nın Hüseyin Er’den el aldığı yeniden belgelenmiştir.

Kesin doğum tarihi, mesleğin ilk öğrenildiği ustaların adları ve çıraklık döneminin ayrıntılı kronolojisi henüz belirlenememiştir. Emre Er ile yürütülen aile içi aktarımın formel usta-çırak statüsü ve sürdürülen güncel üretim ilişkisi de birincil görüşmelerle ayrıntılandırılmalıdır.

Kişisel kalıp ve eser envanterinin motif adları, tarihleri ve ürün türleriyle birlikte kataloglanması gerekmektedir. Doğrulanmış sergi ve ödül kronolojisinin kurumsal arşivlerle genişletilmesi, 2019 sonrası üretim faaliyetlerinin güncel kaynaklarla izlenmesi ve kireç söktürme tekniğinin AES teknik taksonomisinde bağımsız bir kavram olarak değerlendirilmesi açık araştırma başlıkları arasında bulunmaktadır.