Mehmet Gürsoy

Mehmet Gürsoy 1950 yılında Bekirli’de doğmuştur. Yaklaşık on yaşında ailesiyle Kütahya’ya taşınmıştır. Çini sanatıyla profesyonel ölçekte ilgilenmeye 1975 yılında, Kütahya çevresinde ilkokul öğretmeni olarak görev yaptığı dönemde başlamıştır. Resmî Yaşayan İnsan Hazineleri kaydında 02.0012 envanter numarasıyla yer almaktadır.

Üretim pratiğinin merkezi Kütahya olmuştur. Sanat yaşamı boyunca geleneksel çini üretimi, desen tasarımı, renk araştırması, atölye üretimi, eğitim ve uluslararası temsil birlikte sürdürülmüştür. Resmî kaynaklarda elliden fazla sergi açtığı ve yüzden fazla çırak ile öğrenci yetiştirdiği belirtilmektedir.

Doğum yeri konusunda kaynaklar arasında adlandırma farkı bulunmaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaydında “Bekirli” kullanılırken bazı kurumsal ve akademik yayınlarda “Denizli” ifadesi tercih edilmiştir. Profilde birincil resmî kayıt esas alınmış, bu fark araştırma notu olarak korunmuştur.

Mehmet Gürsoy’un çini eğitiminde Prof. Dr. Muhsin Demironat belirleyici bir isim olarak belgelenmektedir. 1975 yılında Kütahya’da yürütülen çini geliştirme çalışmaları sırasında Demironat ile temas kurulmuş, tarihî çini sanatının kompozisyon, desen ve uygulama ilkeleri bu eğitim hattı üzerinden öğrenilmiştir. Ustanın daha sonraki anlatımlarında Topkapı Sarayı, Çinili Köşk ve tarihî camilerdeki çinilerin de doğrudan görsel çalışma alanı olarak kullanıldığı belirtilmiştir.

Smithsonian kaydında, 1983 yılında Süsler Çini çevresinde İbrahim Erdeyer ile çalışıldığı ve İhsan Erdeyer’den meslek bilgisinin edinildiği aktarılmaktadır. Bu veri, çini pratiğinin yalnız teorik desen eğitimi üzerinden değil, üretim atölyesi içinde de geliştirildiğini göstermektedir.

Eğitim süreci tek bir usta-çırak hattına indirgenmemiştir. Muhsin Demironat’ın desen ve tarih bilgisi, Kütahya atölye çevresindeki üretim deneyimi ve tarihî eserlerin sistematik incelenmesi birlikte değerlendirilmiştir.

Mehmet Gürsoy’un ANA USTALIK ALANI, AES Craft Taxonomy v1.3 kapsamında “Çini ve Mimari Seramik Ustalıkları” olarak tanımlanmıştır. Bu sınıflama, resmî envanterde doğrudan “Çini Sanatı” alanında kayıtlı olması ve üretiminin tarihî çini geleneğiyle süreklilik göstermesi nedeniyle birincil statüdedir.

İKİNCİL USTALIK ALANI olarak “Geleneksel Seramik Ustalıkları” tanımlanmıştır. Akademik ve kurumsal kaynaklarda atölyede yalnız yüzey bezemesi yapılmadığı, çini altyapısının hazırlanabildiği, tabak, vazo, küp ve farklı seramik formların üretildiği belirtilmektedir. Bu nedenle seramik form üretimi, ana çini pratiğini tamamlayan bağımsız teknik kapasite olarak modellenmiştir.

UZMANLIK ALANI, “Klasik İznik Çini Geleneğinin Yeniden Yorumlanması ve Tarihî Renk Reçeteleri” olarak sunulmaktadır. Bu uzmanlık, 16. yüzyıl kompozisyon ve renk sistemlerinin araştırılması, mercan kırmızısı ve ilişkili tarihî renklerin yeniden elde edilmesine yönelik uzun süreli denemeler ve klasik repertuvarın çağdaş Kütahya üretimi içinde yeniden yorumlanmasıyla ilişkilidir.

Mehmet Gürsoy’un teknik repertuvarı, çini üretiminin altyapısından yüzey bezemesine ve pişirime kadar uzanan bütüncül bir atölye zinciri içinde belgelenmektedir. Atölye anlatımlarında çamur ve kaolin hazırlığı, kuvars esaslı yüzey hazırlığı, kurutma, form verme, ilk pişirim, desenin kâğıt üzerinden aktarılması, sıraltı boyama, saydam sırlama, ikinci pişirim ve kontrollü soğutma aşamaları tarif edilmektedir.

Desen aktarımında kâğıda hazırlanan kompozisyonun deliklenmesi ve kömür tozuyla yüzeye geçirilmesi yöntemi kullanılmaktadır. Renk uygulamasında kobalt mavisi, firuze, yeşil ve kırmızı katmanlarının kontrollü biçimde uygulanması aktarılmıştır. Kaynaklarda ilk pişirim için yaklaşık 1000 °C, başka anlatımlarda ise çini pişirimi için yaklaşık 950 °C değerleri verilmektedir. Bu nedenle profil, tek ve değişmez bir fırın derecesi yerine kaynaklara göre değişen atölye aralığını belirtmektedir.

Teknik repertuvarın önemli bir boyutu renk reçetesi araştırmasıdır. Mercan kırmızısının yeniden elde edilmesi için yaklaşık on yıl boyunca deneyler yürütüldüğü ve 1991’de istenen sonuca ulaşıldığı belirtilmektedir. Zümrüt yeşili, lapis mavisi ve firuze de tarihî paletin yeniden kurulmasında öne çıkan renklerdir.

Mehmet Gürsoy’un üretiminde geleneksel Kütahya ve İznik çiniciliğinin ortak malzeme repertuvarı kullanılmaktadır. Çini hamuru, sır, mineral esaslı çini boyaları, desen aktarım kâğıdı, tahrir boyası ve kömür tozu temel malzemeler arasında yer almaktadır. İznik çinisinin kuvars ağırlıklı gövde yapısı, beyaz zemin ve parlak sır etkisinin oluşmasında belirleyici olmaktadır.

Desen kâğıt üzerinde hazırlanarak iğnelenmekte ve kömür tozu yardımıyla yüzeye aktarılmaktadır. Konturlar tahrir boyası ve ince uçlu fırçalarla çekilmekte; boyama aşamasında doğal kıl fırçalardan yararlanılmaktadır. Yüzey hazırlığında zımparalama yapılmakta, boyama ve sırlama tamamlandıktan sonra eser çini fırınında pişirilmektedir.

Gürsoy’un üretim anlatılarında formun hazırlanması, kurutulması, yüzeyin oluşturulması, ilk pişirim, desen aktarımı, boyama, sırlama ve ikinci pişirim birbirini izleyen aşamalar olarak aktarılmaktadır. Malzeme ve araçların seçimi, berrak renk, düzgün kontur ve parlak sır etkisinin korunmasına yönelik teknik bütünlük içinde değerlendirilmektedir.

Mehmet Gürsoy’un üslup yaklaşımı, klasik İznik çini geleneğinin doğrudan kopyalanması yerine tarihî ilkelerin yeniden yorumlanmasına dayanmaktadır. Smithsonian kaynaklarında klasik repertuvarın kurallarıyla başlanmasına karşın, zaman içinde yeni yeşil ve mercan kırmızısı tonlarının geliştirilerek çağdaş Kütahya üretimine özgü bir ifade oluşturulduğu belirtilmektedir.

Kompozisyonlarda ince çizgi kontrolü, çiçek ve hayvan repertuvarının yoğun fakat dengeli düzenlenmesi ve yüzey ile form arasındaki uyum öne çıkmaktadır. Ustanın kendi anlatımlarında ahenk, estetik, zarafet ve denge temel ölçütler olarak tanımlanmaktadır. Renk sistemi, mercan kırmızısı, zümrüt yeşili, lapis mavisi ve firuze gibi tarihî “mücevher renkleri” etrafında kurulmaktadır.

Floral ve faunal tasarımların bazı örneklerde insan yüzünü çağrıştıracak biçimde kurgulandığı Smithsonian tarafından kaydedilmiştir. Bu özellik, geleneksel motif dilinin sabit şablon olarak tekrarlanmadığını, kompozisyon içinde yeni görsel ilişkiler kurularak işlendiğini göstermektedir.

Mehmet Gürsoy korpusunda hem taşınabilir çini/seramik nesneler hem de mimari yüzey uygulamaları bulunmaktadır. Smithsonian Storied Objects kaydında, sanatçı tarafından bağışlanmış MCC 573 katalog numaralı çini nesne kurumsal ölçü ve maker bilgisiyle izlenebilmektedir. Bu kayıt, açık ve item-level müze metadata’sına sahip en güçlü örneklerden biridir.

Barbaros Hayreddin Paşa Camii çini tezyinatı, mimari ölçekte belgelenmiş güncel bir uygulamadır. Projede 48 pencere alınlığı, dört fil ayağı ve altı ek pano üzerinde farklı kompozisyonlar uygulanmıştır. İki fil ayağında helezoni tuğrakeş üslubu, diğer iki fil ayağında zümrüt yeşilli hançer yaprak düzeni kullanılmıştır. Çalışmanın yaklaşık 20 ay boyunca 10 kişilik bir ekiple yürütüldüğü belirtilmektedir.

Atölye üretiminde tabak, kare tabak, küp, vazo ve benzeri formlar belgelenmektedir. Eserlerin Türk elçilikleri, özel koleksiyonlar ve müzelerde bulunduğu çeşitli kurumsal kaynaklarda belirtilmekle birlikte, bu geniş dolaşımın tamamı item-level envanterle eşlenmiş değildir. Bu nedenle koleksiyon düzeyi bilgiler ile tekil eser kayıtları ayrı kanıt katmanlarında tutulmuştur.

Mehmet Gürsoy’un bezeme dili, klasik İznik ve Kütahya çini geleneğinde gelişen bitkisel, saz üslûbu, rûmî-hatâyî, sembolik ve figüratif repertuvar üzerinden biçimlenmektedir. Lale, gül, karanfil, sümbül, lotus, hatâyî, penç, gonca, şakayık, süsen, palmet, hançer ve saz yaprağı, kıvrık ve çiçekli dallar, asma, nar, üzüm salkımı, badem, kiraz/vişne ve servi gibi bitkisel öğelerin çini kompozisyonlarında farklı düzenlerle kullanıldığı görülmektedir.

Figüratif ve sembolik bezemede insan figürü, kuş, kartal, çift başlı kartal, güvercin, tavus kuşu, aslan, geyik, at, tavşan, balık, kelebek, ejder ve simurg/anka gibi öğelerin yanı sıra rûmî, çintemani, bulut, dalga, rozet, güneş, ay, ay-yıldız ve hayat ağacı gibi motiflerden yararlanılmaktadır. Gürsoy atölyesine ait güncel eser kayıtlarında tavus kuşu ve çintemani uygulamaları; sanatçıya ilişkin üretim anlatılarında nar, ejder, simurg/anka ve aslan açık biçimde belgelenmektedir. Barbaros Hayreddin Paşa Camii’nde hançer yapraklarıyla birlikte denizcilik temasını taşıyan gemi ve kalyon tasvirlerine yer verilmiştir.

Motifler tarihî örneklerin mekanik biçimde kopyalanması yerine, klasik kompozisyon ilkeleri korunarak yeniden düzenlenmektedir. Bitkisel, sembolik ve figüratif öğelerin sıraltı tekniği, ritmik dal örgüsü, dengeli boşluk kullanımı ve geleneksel renk paleti içinde bir araya getirildiği; doğadan ve tarihî bezeme geleneğinden alınan biçimlerin stilizasyon yoluyla çini yüzeyine aktarıldığı görülmektedir.

Resmî Yaşayan İnsan Hazineleri kaydında Mehmet Gürsoy’un yurt içinde ve yurt dışında elliden fazla sergi açtığı belirtilmektedir. 2020 tarihli Anadolu Ajansı kaydında ve daha sonraki birinci elden söyleşide sayı 50 ülke ve 72 sergi olarak aktarılmıştır. Bu iki nicel kayıt farklı tarihlerde oluştuğu için birbirini dışlayan rakamlar olarak değerlendirilmemiştir.

Ustanın 2024 tarihli anlatımında ilk sergisinin ABD’de Santa Fe’deki bir halk sanatları müzesinde açıldığı belirtilmektedir. Bu bilgi birinci elden beyan olarak kaydedilmiştir ve serginin tam katalog kaydı ayrıca araştırma boşluğu olarak tutulmuştur.

2002 Smithsonian Folklife Festival “The Silk Road” programına katılım ise Smithsonian arşivleriyle bağımsız biçimde doğrulanmaktadır. Bu kayıt, Mehmet Gürsoy’un uluslararası sergi ve festival dolaşımının açık kurumsal dokümantasyona sahip örneklerinden biridir.

1986 yılında Kütahya’da düzenlenen I. Milletlerarası Türk Çini ve Seramik Kongresi kapsamındaki yarışmada Mehmet Gürsoy’un vazo ve tabak dallarında birincilik, pano dalında ikincilik aldığı birden fazla kurumsal kaynakta doğrulanmaktadır. Bu yarışma, sanatçının ulusal ve uluslararası görünürlüğünde önemli bir dönüm noktası olarak aktarılmaktadır.

2009 yılında Mehmet Gürsoy, 02.0012 envanter numarasıyla Türkiye Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne alınmıştır. Bu tanıma, UNESCO Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi çerçevesinde yürütülen ulusal koruma mekanizmasının parçasıdır. Profilde “UNESCO’nun doğrudan kişisel ödülü” gibi sadeleştirilmiş bir ifade yerine resmî envanter terminolojisi esas alınmıştır.

2019’da Üsküdar Üniversitesi tarafından sanata katkı gerekçesiyle Yüksek İnsani Değerler Ödülü verilmiştir. 2021’de Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Senatosu kararıyla fahri sanat doktoru unvanı takdim edilmiştir.

Mehmet Gürsoy’un bilgi aktarımı, Kütahya’daki atölye öğretimi, üniversite dersleri ve aile içi usta–çırak sürekliliği üzerinden yürütülmektedir. Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıtlarında yüzden fazla çırak ve öğrenci yetiştirdiği belirtilmektedir. Gürsoy’un kendi anlatımlarında Dumlupınar Üniversitesi’ndeki öğretimi kapsamında yaklaşık 500 öğrenciye ulaşıldığı; daha sonraki bir söyleşide ise yetiştirdiği yaklaşık elli öğrencinin halk eğitim merkezleri ve üniversitelerde çini öğretmeye devam ettiği aktarılmaktadır.

Adı bağımsız kaynaklarda doğrulanabilen öğrenciler arasında Göktuğ Gürsoy, Fatma Şan, Sevinç Aktaş, Bahar Tosun ve Arzu Kama bulunmaktadır. Göktuğ Gürsoy’a aile içinde “el verildiği” ve sanat bilgisinin kuşaklar arasında sürdürülmesinin amaçlandığı belirtilmektedir. Fatma Şan ile Sevinç Aktaş’ın Kütahya’daki yükseköğrenimleri sırasında Mehmet Gürsoy’dan ders aldıkları, Bahar Tosun’un da çini eğitiminde Gürsoy’dan ders aldığı kaydedilmektedir. Arzu Kama’nın üniversite yıllarında Gürsoy ile çalıştığı ve ilk fırça deneyimini onunla gerçekleştirdiği bildirilmektedir. Sevinç Aktaş’ın daha sonra yüzlerce öğrenci yetiştiren bir eğitmen olarak çalışması, aktarım zincirinin yeni öğretici kuşaklara taşındığını göstermektedir.

Aktarım, bireysel derslerle sınırlı kalmamaktadır. Atölye pratiği, üniversite eğitimi, uygulamalı etkinlikler ve büyük ölçekli mimari projelerde yürütülen ekip çalışmaları aracılığıyla desen kurma, sıraltı boyama, renk bilgisi ve pişirim deneyiminin yeni uygulayıcılara aktarıldığı görülmektedir.

Kütahya’daki atölye, Mehmet Gürsoy’un üretim ve eğitim pratiğinin ana merkezidir. Resmî kaynaklarda çalışmalarını Kütahya’daki atölyesinde sürdürdüğü belirtilmektedir. Akademik çalışma ve atölye anlatımları, bu ortamda yalnız dekor uygulamasının değil, seramik altyapı, form, sır ve pişirim süreçlerinin de ele alındığını göstermektedir.

Güray Müze profilinde Kütahya Dumlupınar Üniversitesi’nde çinicilik dersleri verdiği aktarılmaktadır. 2021’de aynı üniversite tarafından fahri sanat doktoru unvanı verilmesi, usta ile üniversite arasındaki kurumsal bağın başka bir göstergesidir.

2026 yılında Kütahya Öğretmen Akademileri kapsamında gerçekleştirilen ziyaret ve söyleşi, ustanın kamusal eğitim faaliyetinin güncel olarak sürdüğünü göstermektedir. Barbaros Hayreddin Paşa Camii projesinde 10 kişilik ekiple yürütülen yaklaşık 20 aylık çalışma ise atölye bilgisinin ekip tabanlı mimari üretime aktarılmasına örnek oluşturmaktadır.

Mehmet Gürsoy’un yaşam ve üretim coğrafyasının merkezi Kütahya’dır. Çocukluk döneminde ailesiyle Kütahya’ya taşınmış, öğretmenlik ve profesyonel çini pratiği burada gelişmiş, atölye üretimi de Kütahya merkezli sürdürülmüştür. Bekirli doğum kaydı, bazı yayınlarda daha geniş idari coğrafya olarak Denizli biçiminde aktarılmaktadır.

İstanbul, eğitim ve tarihî eser inceleme ağı içinde önem taşımaktadır. Muhsin Demironat ile kurulan eğitim ilişkisi ve Topkapı Sarayı, Çinili Köşk ve tarihî camilerin incelenmesi bu ekseni oluşturmaktadır. İznik ise sürekli ikamet veya atölye yeri olmaktan çok, tarihî teknik ve estetik referans coğrafyasıdır.

Uluslararası ağ Santa Fe, Washington DC, Londra ve Doha gibi merkezlere uzanmaktadır. Santa Fe erken sergi anlatısında, Washington 2002 Smithsonian Folklife Festival’de, Londra ve Doha ise mimari/özel mekân uygulamalarında belgelenmiştir.

Mehmet Gürsoy’un uluslararası görünürlüğü sergi, festival, müze koleksiyonu ve mimari uygulama kanalları üzerinden izlenmektedir. Resmî kayıtlarda elliden fazla yurt içi ve yurt dışı sergi belirtilirken, 2020–2024 dönemindeki anlatımlarda 50 ülke ve 72 sergi sayısı verilmektedir. Smithsonian Folklife Festival’e 2002 katılımı bağımsız kurumsal arşivle doğrulanmıştır.

Smithsonian’ın modern İslam seramiği bağlamındaki değerlendirmesinde Gürsoy’un klasik İznik kurallarını yeniden ele alan, renk paletini geliştiren ve Kütahya çini çevresinde yeni bir standart oluşturan tasarımcı-usta konumu vurgulanmaktadır. Bu değerlendirme, uluslararası etkinin yalnız sergi sayısına indirgenmemesi gerektiğini göstermektedir.

Londra’daki özel mekân uygulamaları ve Doha’da bir saray hamamı için gerçekleştirilen çini çalışmaları ustanın birinci elden anlatımında yer almaktadır. Bu projelerin ayrıntılı mimari envanteri açık kaynakta tam olarak yayımlanmadığından, profil içinde first-person project record olarak sınıflandırılmıştır.

Mehmet Gürsoy’a ilişkin kaynak korpusu resmî envanter, saha araştırması, müze kaydı, üniversite haberi, uluslararası kurum arşivi ve çok sayıda birinci elden söyleşiden oluşmaktadır. 2009 Kütahya alan araştırması, ustanın çalışma ortamını ve geleneğin aktarımını saha belgelemesi içinde ele alması bakımından temel bir kaynaktır.

2015, 2017, 2024 ve 2025 tarihli söyleşiler teknik süreç, tarihî renk araştırması, eğitim silsilesi ve estetik kavramlar bakımından ayrıntılı bir sözlü tarih katmanı sağlamaktadır. Bu anlatılarda verilen öznel değerlendirmeler ve sembolik yorumlar olgusal kayıtlarla aynı kanıt düzeyinde kullanılmamıştır.

2025 Kütahya Belediyesi saygı etkinliği ve 2026 Öğretmen Akademileri ziyareti, ustanın güncel kamusal görünürlüğünü belgelemektedir. Profilde medya söylemleri, tarih ve olay doğrulaması için resmî ve kurumsal kaynaklarla çapraz okunmuştur.

Mehmet Gürsoy’un mirası, klasik İznik çini dilinin çağdaş Kütahya atölye ortamında yeniden araştırılması ve uygulanmasıyla ilişkilidir. Tarihî renklerin yeniden elde edilmesi için yürütülen uzun süreli deneyler, klasik kompozisyon ilkelerinin çağdaş formlara aktarılması ve geleneksel atölye zincirinin sürdürülmesi bu etkinin temel bileşenleridir.

Aktarım boyutunda yüzden fazla çırak ve öğrenciye ilişkin resmî kayıt bulunmaktadır. Öğrencilerin bir bölümünün eğitim kurumlarında öğreticiliğe devam ettiği beyan edilmiştir. Böylece miras, tekil eser üretiminden eğitim ve öğretim ağına genişlemektedir.

Kurumsal görünürlük 2009 ulusal envanter kaydı, Smithsonian arşivleri, 2019 üniversite ödülü, 2021 fahri doktora ve 2025–2026 kamusal programlarla sürmektedir. Bu kayıtlar, ustanın çini geleneği içindeki etkisini farklı kurum tipleri üzerinden belgeleme olanağı sağlamaktadır.

1950’de Bekirli’de doğum kaydı oluşturulmuştur. Yaklaşık 1960’ta Kütahya’ya taşınılmıştır. 1975’te ilkokul öğretmenliği döneminde profesyonel çini pratiğine başlanmış ve aynı dönemde Muhsin Demironat ile eğitim ilişkisi kurulmuştur.

1983’te Süsler Çini çevresinde atölye deneyiminin derinleştiği Smithsonian tarafından kaydedilmiştir. 1986’da I. Milletlerarası Türk Çini ve Seramik Kongresi yarışmasında vazo ve tabak dallarında birincilik, pano dalında ikincilik alınmıştır. 1987’de İznik Çini oluşumunun kurulduğu aktarılmaktadır. Mercan kırmızısı üzerine uzun süreli araştırmanın 1991’de belirgin sonuç verdiği belirtilmektedir.

2002’de Smithsonian Folklife Festival’e katılım gerçekleşmiştir. 2009’da Türkiye Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne alınmıştır. 2019’da Üsküdar Üniversitesi Yüksek İnsani Değerler Ödülü verilmiş, 2021’de Kütahya Dumlupınar Üniversitesi tarafından fahri sanat doktoru unvanı takdim edilmiştir. 2024’te Barbaros Hayreddin Paşa Camii tezyinatına ilişkin kapsamlı proje anlatısı yayımlanmış, 2025 ve 2026’da kamusal kültür-eğitim programlarıyla görünürlük sürmüştür.

Mehmet Gürsoy’un araştırma profili temel biyografi, ustalık alanı, teknik repertuar, renk araştırması, uluslararası görünürlük ve aktarım bakımından çoklu kaynakla doğrulanmıştır. Bununla birlikte açık kaynakta yayımlanmamış veya henüz item-level düzeyde çözümlenmemiş alanlar bulunmaktadır.

Öncelikli boşluklar, 50 ülke ve 72 sergi ifadesinin tam tarih-kurum-katalog listesiyle eşlenmesi, yüzü aşkın öğrenci ve çırağın ad bazında eğitim ilişkilerinin oluşturulması, müze ve özel koleksiyonlarda bulunduğu belirtilen eserlerin envanter numaralarıyla eşlenmesi ve Londra/Doha projelerinin mimari metadata’sının doğrulanmasıdır.

Teknik düzeyde tarihî renk reçetelerinin kimyasal bileşimi, pişirim eğrileri ve değişken atölye parametreleri yayımlanmış bilimsel analizlerle çapraz doğrulanmalıdır. Kaolin ve kuvarsın shared repertoire içindeki canonical CONCEPT_ID eşlemeleri kesinleştirilmelidir. Gemi/kalyon occurrence’ı için Motif v3.0 exact concept kapsamı ayrıca değerlendirilmelidir. Doğum yerinin Bekirli/Denizli biçimindeki kaynak varyantı da coğrafi authority kaydıyla çözümlenmelidir.