Recep Gürgen

Recep Gürgen 1947’de Priştine’de doğmuştur. Ailesinin 1957’de İstanbul’a göç etmesinin ardından mesleki yaşamı saatçilik çevresinde şekillenmiştir. 1960’ta Adapazarı’ndan İstanbul’a gelerek Sirkeci’de saatçilik yapan dayısının yanında çıraklığa başlamış; ilk yıllarda disiplin, gözlem ve atölye düzeni üzerinden yetişmiştir.

Daha sonra Osmanlı saray saatçiliği geleneğiyle ilişkili Wolfgang Mayer’in yanında çalışmış, çıraklık ve kalfalık dönemini bu atölye çevresinde sürdürmüştür. Mayer’in emekliliği sonrasında kendi atölyesini açmış; saray, müze, koleksiyon ve anıtsal saat mekanizmalarının bakım ve restorasyonunda uzmanlaşmıştır. 2024 kayıtları, Gürgen’in Karaköy’deki atölyesinde mesleğini sürdürdüğünü göstermektedir.

Mesleki aktarım iki aşamalı bir usta-çırak çizgisinde gerçekleşmiştir. İlk aşama 1960’ta Sirkeci’de saatçi olan dayısının yanında başlamış; Gürgen’in anlatımına göre çıraklığın ilk döneminde saate doğrudan müdahale etmekten çok atölye disiplini, gözlem ve sabır üzerinde durulmuştur.

İkinci ve belirleyici aşama Wolfgang Mayer’in yanında gerçekleşmiştir. Mayer, Osmanlı saray saatçiliği geleneğinin devamlılığını temsil eden isimlerden biridir. Gürgen burada mekanik saat tamiri, saray saatleri ve tarihî mekanizmalar üzerine uzmanlaşmış; daha sonra bu bilgi hattını Şule Gürbüz’e aktarmıştır. Böylece gelenek, Wolfgang Mayer → Recep Gürgen → Şule Gürbüz biçiminde isimli bir aktarım zinciri olarak belgelenebilmektedir.

ANA USTALIK ALANI, AES taksonomisinde `AES-ELS-000061 — Geleneksel Saatçilik ve Hassas Mekanik` olarak tanımlanmıştır. Gürgen’in altmış yılı aşan meslek pratiği, mekanik saatlerin bakım, onarım, ayar ve restorasyon süreçlerini doğrudan kapsamaktadır.

İKİNCİL USTALIK ALANI `AES-ELS-000022 — Kuyumculuk ve İnce Metal Ustalıkları` olarak yalnız hassas küçük metal mekanizma parçalarının işlenmesi ve tamamlanması bağlamında ilişkilendirilmiştir; bu sınıflandırma kuyumculuk üretimi iddiası taşımamaktadır. UZMANLIK ALANI ise `AES-ELS-000023 — Döküm ve Mimari Metal Ustalıkları` kapsamında anıtsal/kule saat mekanizması restorasyonu olarak belirlenmiştir. Antalya, Tophane ve Gerede saat kulelerinde gerçekleştirilen veya danışmanlığı yürütülen mekanik restorasyonlar bu uzmanlığı desteklemektedir.

Gürgen’in teknik repertuvarı mekanik saatin sökülmesi, arıza kaynağının belirlenmesi, temizleme, hassas parçaların onarılması veya eksik parçaların yeniden oluşturulması, mekanizmanın yeniden kurulması ve zaman/çalma düzeninin ayarlanması üzerine kuruludur. Tarihî saatlerde müdahalenin özgün mekanik düzeni koruyacak biçimde gerçekleştirilmesi temel ilkedir.

Antalya Saat Kulesi sürecinde özgün mekanizmanın kayıp olduğu durumda bütün mekanik aksamın yeniden meydana getirilebileceğini belirtmesi, ustalığın yalnız bakım ve onarımla sınırlı olmadığını göstermektedir. Gerede Saat Kulesi’nde depoda paslanmış halde bulunan özgün mekanizmanın yeniden çalışır duruma getirilmesi; Tophane Saat Kulesi’nde iki Zenith mekanizmasının elden geçirilmesi ve onarılması bu teknik kapasitenin anıtsal ölçekteki örnekleridir.

Geleneksel mekanik saatçilikte pirinç ve çelik mekanizma bileşenleri, dişli sistemleri, yaylar, zemberekler, miller, eşapman elemanları, kadran ve ibre bileşenleri temel çalışma nesneleridir. Restorasyon süreci, parçanın özgün ölçü ve işlevine göre hassas mekanik müdahale gerektirir.

Gürgen’in atölye pratiği masa, duvar, cep, saray ve kule saatleri gibi farklı ölçek ve tipolojilerde mekanizmalara uzanmaktadır. Araç/malzeme repertuvarı usta seviyesinde ayrı `usesTool/usesMaterial` ilişkileriyle çoğaltılmamış; ana craft mirası üzerinden tutulmuştur. Kişisel teknik metinde ise mekanik parçaların eksiklerinin tamamlanması ve özgün düzene uygun yeniden üretim kapasitesi özellikle vurgulanmıştır.

Saat restorasyonunda görsel karar, mekanik doğruluk kadar tarihî nesnenin özgünlüğünün korunmasına bağlıdır. Gürgen’in yaklaşımında saatin dönemsel kimliği, kasa, kadran, ibre ve mekanizma bir bütün olarak ele alınmaktadır. Bu nedenle restorasyonun amacı yeni bir nesne üretmekten çok tarihî saatin özgün karakterini ve çalışma düzenini geri kazandırmaktır.

Saray ve müze koleksiyonlarında görülen müzikli, kronometreli, eşapmanlı, çeyrek çalarlı, otomat, yarı otomat ve astronomik saatler; teknik çeşitliliğin aynı zamanda görsel ve işlevsel çeşitlilik ürettiğini göstermektedir. Bezeme repertuvarı saat kasası ve kadranlarında dönemsel olarak değişmekte; motif ilişkileri kişi-özel kullanım kanıtı bulunmadığında alan repertuvarı düzeyinde tutulmaktadır.

Recep Gürgen’in mesleki korpusu bireysel saatlerden saray koleksiyonlarına ve anıtsal kule mekanizmalarına kadar uzanmaktadır. 2011 tarihli kurumsal kayıtta kırk yıllık dönemde 30.000’den fazla saat üzerinde çalıştığı belirtilmiştir. Dolmabahçe Sarayı ve Millî Saraylar koleksiyonundaki çok sayıda mekanik saatin tamir ve bakımında görev almıştır.

Korpus içinde Mustafa Şem’i Pek’in Pera Müzesi’nde sergilenen 31 numaralı mekanik saati, Tophane Saat Kulesi’nin iki Zenith mekanizması, Antalya Saat Kulesi’nin mekanik restorasyonu ve Gerede Saat Kulesi’nin 1882 tarihli özgün mekanizması öne çıkmaktadır. Bu örnekler kişisel üretimden çok koruma, onarım ve yeniden işler hale getirme pratiğini temsil etmektedir.

Saatçilikte motif repertuvarı mekanik işlevden bağımsız değildir; kadran, kasa ve mimari saat yüzeylerinde geometrik/radyal düzenler ile tarihsel bezeme repertuvarı birlikte görülebilmektedir. AES’te Daire ve Rozet/Gülbezek gibi radyal-geometrik kavramlar; Palmet, Akantus, Kıvrık Dal, Rûmî ve Sekiz Kollu Yıldız gibi tarihsel bezeme kavramları alan repertuvarına örnek olarak ilişkilendirilmiştir.

Bu exact motiflerin Recep Gürgen’in restore ettiği belirli bir saate ait olduğu eser-düzeyi kaynakla tek tek doğrulanmadığından ilişkiler `personal_occurrence=not_asserted` olarak tutulmuştur. Profil, restorasyon nesnelerinin tarihsel bezeme çeşitliliğini görünür kılarken kişisel motif üretimi iddiasında bulunmamaktadır.

Recep Gürgen’in çalışmalarının en kalıcı kamusal sunum bağlamı Dolmabahçe Sarayı Saat Müzesi’dir. Sarayın depolarında ve farklı mekânlarında bulunan tarihî mekanik saatler uzun süreli onarım ve bakım sürecinin ardından müzede çalışır ve sergilenebilir duruma getirilmiştir.

2019 tarihli TRT kaydında müzenin Gürgen’in emeğiyle biçimlendiği; 150–200 yıllık mekanik saatlerin yeniden çalışır hale getirildiği belirtilmektedir. Kişisel sergi yerine müze koleksiyonunun restorasyon ve sergileme süreci, ustanın kamusal görünürlüğünün temel sergileme biçimini oluşturmaktadır.

Recep Gürgen’in kurumsal görünürlüğü, bireysel ödüllerden çok tarihî saat mirasının korunması için yürüttüğü uzun süreli restorasyon çalışmaları üzerinden şekillenmiştir. Recep Gürgen ile Şule Gürbüz, 2011 yılında Dolmabahçe Sarayı Saat Müzesi sanatçıları olarak Stratejik Vizyon Sahibi Sanatçı Ödülü kapsamında birlikte anılmıştır. Bu kayıt, saray saatlerinin onarımı ve müze koleksiyonunun çalışır durumda korunması için yürütülen usta–çırak temelli ortak çalışmanın kurumsal düzeyde tanındığını göstermektedir.

Gürgen’in uzmanlığı yalnız Dolmabahçe koleksiyonuyla sınırlı değildir. Anadolu Ajansı, TRT, Galataport, üniversite ve restorasyon kayıtlarında saray saatleri ile tarihî kule saatlerinin bakım ve onarımındaki rolü farklı dönemlerde yeniden belgelenmiştir. Tophane Saat Kulesi’ndeki iki Zenith mekanizmasının onarılması ve Gerede Saat Kulesi’nin özgün mekanizmasının yeniden işler hale getirilmesi, bu uzmanlığın taşınabilir saatlerden anıtsal mekanizmalara uzandığını göstermektedir.

Kurumsal meslek tarihinin bir başka göstergesi Emtako Saat’tir. Kurumun tarihçesi, yapının 1988’de Recep Gürgen tarafından kurulduğunu ve mesleki birikimin on binlerce saatlik bakım ve onarım deneyimine dayandığını belirtmektedir. Bu kayıtlar birlikte değerlendirildiğinde Gürgen’in kurumsal tanınırlığı; ödül, müze çalışması, atölye sürekliliği ve kültür varlığı restorasyonunun birbirini tamamlayan bileşenlerinden oluşmaktadır.

⁣

Gürgen’in öğretim pratiği örgün bir kurs programından çok atölye temelli usta-çırak aktarımı üzerinden belgelenmektedir. Şule Gürbüz, 1997’de Millî Saraylar’da çalışmaya başladıktan sonra Gürgen’den kendisini yetiştirmesini istemiş; haftalık düzen içinde hem Dolmabahçe’de hem Gürgen’in atölyesinde uygulamalı eğitim sürdürülmüştür.

Bu aktarım yaklaşık dört yıllık yoğun çalışma sonucunda saray saatlerine bağımsız müdahale edebilecek uzmanlık düzeyine ulaşmıştır. Gürgen’in 2019 tarihli söyleşisinde de ustanın çırağını seçerken kişiliğe ve mesleki disipline önem verdiği vurgulanmaktadır. Böylece öğretim modeli, teknik aktarım kadar karakter ve sorumluluk eğitimi üzerine kurulmaktadır.

Recep Gürgen’in mesleki coğrafyası Priştine–İstanbul göç hattından başlayarak Sirkeci, Karaköy ve Dolmabahçe ekseninde yoğunlaşmıştır. İlk çıraklık Sirkeci’de, sonraki atölye pratiği Karaköy’de; saray saatlerinin restorasyonu ise Dolmabahçe ve diğer Millî Saraylar mekânlarında sürdürülmüştür.

Anıtsal saat restorasyonları coğrafyayı İstanbul dışına taşımıştır. Antalya Saat Kulesi’nde 1985’ten 2020’li yıllardaki yeniden yapım sürecine uzanan bir tanıklık ve uzmanlık ilişkisi; Gerede Saat Kulesi’nde ise 2024’te özgün mekanizmanın onarım görevi belgelenmiştir. Profil coğrafyası İstanbul merkezli olmakla birlikte Antalya ve Bolu/Gerede’ye uzanan koruma ağına sahiptir.

Recep Gürgen’in mesleki çizgisi, Osmanlı saray saatçiliği ile Avrupa mekanik saatçilik geleneğinin İstanbul’daki kesişim noktasında gelişmiştir. Wolfgang Mayer’in saray saatçiliğiyle ilişkili aile geleneği, Gürgen’in teknik formasyonunda belirleyici bir aktarım hattı oluşturmuştur. Bu ilişki, ithal edilmiş Avrupa yapımı saatlerin yalnız kullanım nesnesi olarak değil, Türkiye’de bakım, onarım ve teknik bilgi aktarımı yoluyla sürdürülen bir mekanik miras olarak değerlendirilmesini mümkün kılmaktadır.

Dolmabahçe Sarayı ve diğer tarihî koleksiyonlarda korunan saatlerin önemli bir bölümü Avrupa üretim merkezleriyle bağlantılıdır. Bu mekanizmaların Türkiye’de çalışır durumda tutulması, Gürgen’in uzmanlığını uluslararası saat üretim tarihinin yerel koruma pratiğiyle ilişkilendirmektedir. Mayer–Gürgen hattı aynı zamanda teknik bilginin farklı kültürel çevreler arasında aktarılmasına ilişkin somut bir örnek sunmaktadır.

Bununla birlikte Gürgen için doğrulanmış düzenli bir yurtdışı öğretim programı, kişisel uluslararası sergi dizisi veya sürekli ihracat faaliyeti saptanmamıştır. Bu nedenle uluslararası etki, kanıtlanmamış etkinliklerle genişletilmemiş; Avrupa yapımı tarihî mekanizmaların Türkiye’de korunması, saray saatçiliği geleneğinin aktarımı ve uluslararası saatçilik tarihine ait nesnelerin restorasyonu üzerinden sınırlandırılmıştır.

Recep Gürgen’in mesleki biyografisi, farklı tarihlerde hazırlanmış uzun söyleşiler, televizyon programları, haber dosyaları ve kurumsal restorasyon kayıtlarıyla ayrıntılı biçimde belgelenmiştir. 2007 tarihli Kariyer.net söyleşisi, 1960’taki çıraklık başlangıcını, ilk yıllardaki atölye disiplinini ve saat tamirine ilişkin mesleki yaklaşımını doğrudan usta anlatımıyla kaydetmektedir. Bu söyleşi, biyografik verinin yanında geleneksel saatçilikte sabır, gözlem ve usta denetiminin nasıl işlediğine ilişkin sözlü tarih niteliğinde bilgi sağlamaktadır.

2016 tarihli Habertürk programı ile 2019 tarihli Şehrin İnsanları kaydı, Gürgen’in çalışma ortamını, kullandığı hassas mekanik yaklaşımı ve köstekli saatlerden saray ve kule saatlerine uzanan geniş çalışma alanını görsel olarak belgelemektedir. Özellikle atölye ortamının kayıt altına alınması, saatçilik bilgisinin yalnız yazılı açıklamalarla değil, el hareketleri, parça ölçeği ve mekanizmaya müdahale biçimleri üzerinden de okunmasına olanak vermektedir.

2017 Anadolu Ajansı, 2019 TRT Haber ve 2024 DHA kayıtları ise Gürgen’in saray saatleri, müze koleksiyonları ve anıtsal saat kuleleri üzerindeki uzmanlığını farklı dönemlerde yeniden doğrulamaktadır. Bu çok kaynaklı medya korpusu, profilin biyografi, teknik repertuvar, eser/restorasyon korpusu ve gelenek aktarımı bölümlerinin çapraz kontrol edilmesini sağlayan güçlü bir kamusal belgeleme ağı oluşturmaktadır.

Recep Gürgen’in mirası, mekanik saatlerin çalışır durumda korunmasının yanında usta-çırak bilgisinin sürekliliğinde görünür olmaktadır. Dolmabahçe Sarayı Saat Müzesi’nde tarihî saatlerin yeniden işler hale getirilmesi, Osmanlı ve Avrupa yapımı mekanizmaların kamusal erişime açılmasını sağlamıştır.

Wolfgang Mayer’den alınan mesleki bilginin Şule Gürbüz’e aktarılması, saatçilik bilgisinin kişisel ustalıkla sınırlı kalmadığını göstermektedir. Tophane, Antalya ve Gerede saat kulelerindeki mekanik müdahaleler ise saatçiliğin taşınabilir nesne restorasyonundan mimari kültür varlığı korumasına genişlediğini ortaya koymaktadır.

1947 — Priştine’de doğdu. 1957 — Ailesiyle İstanbul’a göç etti. 1960 — Sirkeci’de saatçi dayısının yanında çıraklığa başladı. 1960’ların ortalarından itibaren Wolfgang Mayer’in yanında çıraklık ve kalfalık yaptı. 1970’lerin ikinci yarısından sonra kendi atölye pratiğini geliştirdi.

1985 — Antalya Saat Kulesi’nin özgün mekanizmasını yerinde gördü ve müdahale etti. 1988 — Emtako Saat’in kuruluşu kurumsal tarihçede Gürgen’e bağlandı. 1997 — Şule Gürbüz ile düzenli usta-çırak çalışması başladı. 2004/2010 dönemi — Dolmabahçe Sarayı Saat Müzesi koleksiyonunun çalışır duruma getirilmesi ve müze düzeninin oluşması. 2020’ler — Tophane Saat Kulesi Zenith mekanizmaları onarıldı; Antalya Saat Kulesi yeniden işlevlendirildi. 2024 — Gerede Saat Kulesi’nin 1882 tarihli özgün mekanizmasının restorasyonu üstlenildi.

Wolfgang Mayer yanında çalışma döneminin tam başlangıç-bitiş tarihleri farklı yayınlarda küçük farklılıklar göstermektedir; bu nedenle kronoloji yıl aralıklarıyla ifade edilmiştir. Ayrıca Gürgen’in restore ettiği on binlerce saate ilişkin tam eser envanteri kamuya açık değildir.

Kule saatleri, saray saatleri ve özel koleksiyonlarda yapılan müdahalelerin tarih, marka, mekanizma tipi ve yapılan işlem düzeyinde kataloglanması gelecekteki temel araştırma alanıdır. Kasa ve kadran bezemelerinde kullanılan exact motiflerin eser-düzeyi görsellerle eşlenmesi de motif repertuvarını kişisel occurrence düzeyine taşıyacaktır.