Saraçlık, Eyer ve Koşum Ustalıkları

Eyer ve koşum teknolojisinin gelişimi, Avrasya’da atlı ulaşımın yaygınlaşmasıyla birlikte izlenmektedir. Erken dönem yumuşak eyerlerde deri ve dolgu katmanlarının kullanıldığı anlaşılmaktadır. Daha sonraki dönemlerde ön ve arka kaşları destekleyen ahşap iskeletlerin geliştirildiği, bu gelişmeyle üzenginin daha güvenli kullanılmasının ve binicinin dengeli oturmasının kolaylaştırıldığı görülmektedir. Altay ve Doğu bozkırındaki arkeolojik buluntularda deri bağlarla birleştirilmiş ahşap eyer ağacı, göğüslük-kuskun bağlantıları ve metal gem-üzengi sistemleri belgelenmektedir. Osmanlı sarayında saraçların Istabl-ı Âmire teşkilatının temel zanaatkâr gruplarından biri olarak örgütlendiği bilinmektedir. Saray atları için gündelik takımların yanında törenlerde kullanılan işlemeli, yaldızlı ve kıymetli taşlarla süslü eyer ve koşumların üretildiği kaydedilmektedir. Değerli eyer, gem, üzengi, dizgin ve törensel at takımlarının Raht Hazinesi’nde muhafaza edildiği belirtilmektedir. Motorlu…

Saraçlık üretimi, donanımın hayvan üzerindeki işlevi ve yapısal bileşenleri dikkate alınarak beş ana uzmanlıkta ele alınmaktadır. Eyer ve Biniş Takımı Ustalığı Eyer üretiminde binici ağırlığının hayvanın sırtına dengeli biçimde dağıtılması amaçlanmaktadır. Ahşap eyer ağacı veya başka sert taşıyıcı parçalar keçe ve dolgu ile yumuşatılmakta, deri kaplama ve kayış bağlantılarıyla bütünleştirilmektedir. Ön kaş, arka kaş, oturma yüzeyi, üzengi kayışları ve kolan bağlantıları aynı sistem içinde düzenlenmektedir. Eyerin omurga hattını sıkıştırmaması, cidagoya baskı oluşturmaması ve hareket sırasında yana devrilmemesi gözetilmektedir. Bölgesel eyer tipleri iskelet yüksekliği, kaş formu, oturma genişliği ve bezeme özellikleri üzerinden ayrıştırılmaktadır. Binek Koşum, Başlık ve Sevk Takımları Başlık, yular,…

Teknik 01 — Ölçü Alma ve Şablonlama: Baş, boyun, göğüs, sırt ve çevre ölçüleri alınmakta; parça boyları, toka payları ve bağlantı noktaları şablona aktarılmaktadır. Teknik 02 — Deri Kesme ve Kayış Çıkarma: Deri, lif yönü korunarak eş genişlikte kayışlara veya gövde parçalarına ayrılmaktadır. Teknik 03 — Kenar İnceltme ve Pah Kırma: Katlama, dikiş ve toka bölgelerinde kalınlık azaltılmakta; sert kenarlar yuvarlatılmaktadır. Teknik 04 — Bizleme ve Delik Düzenleme: Dikiş ve bağlantı delikleri eş aralıkta açılmaktadır. Deliklerin birbirine fazla yaklaştırılmaması ve lif yapısının zayıflatılmaması sağlanmaktadır. Teknik 05 — Saraç Dikişi: Kalın deri parçaları mumlu iplikle sık ve dengeli dikiş hattı oluşturularak birleştirilmektedir. Yük alan uçlarda geri dönüş veya güçlendirme dikişi uygulanmaktadır. Teknik 06 — Toka, Halka…

Ürün / Nesne 01 — Eyer / Er-Toqym: Binici ağırlığının sırt yüzeyine dağıtıldığı ana biniş donanımı olarak kullanılmaktadır. Ahşap veya birleşik eyer ağacı, oturma yüzeyi, deri kaplama, kolan ve üzengi bağlantıları aynı sistem içinde birleştirilmektedir. Bölgesel tiplerde ön-arka kaş yüksekliği, oturma genişliği ve bezeme farklılaştırılmaktadır. Ürün / Nesne 02 — Kedene / Semer Tipi Donanım: Yük taşıma veya oturma yüzeyi oluşturma amacıyla kullanılmaktadır. Ahşap iskelet, keçe-dolgu ve deri bağlantılar bir araya getirilmekte; yükün sırtın iki yanına dengeli biçimde aktarılması sağlanmaktadır. Ürün / Nesne 03 — Hamut: Çeki hayvanının boyun ve omuz çevresine yerleştirilmekte ve çekiş kuvvetinin araba veya yük sistemine aktarılmasında kullanılmaktadır. Ahşap gövde, keçe/dolgu, deri kaplama ve metal bağlantılar…

Saraçlık bilgisinin en kapsamlı biçimde yaşayan atölyelerde aktarıldığı görülmektedir. Ölçü alma, derinin elle değerlendirilmesi, kayış inceltme, biz aralığı, dikiş gerilimi, eyer ağacı uyumu ve hayvan üzerinde son ayar gibi beceriler uygulama yoluyla öğretilmektedir. Usta-çırak ilişkisi aracılığıyla üretim sırası ve hata düzeltme bilgisi kuşaklar arasında aktarılmaktadır. Müze koleksiyonlarında tarihî eyer ve koşumların malzeme, bezeme ve tip çeşitliliği korunmaktadır. Topkapı Sarayı’nın saltanat at takımları, Kazakistan’daki bölgesel eyerler, Kırgız koşum örnekleri ve Azerbaycan’daki işlemeli eyerler karşılaştırmalı eğitim için kullanılabilecek örnekler oluşturmaktadır. Koruma ve eğitim çalışmalarında yalnız bitmiş nesnenin değil, kalıp, ölçü, dikiş sırası, ahşap iskelet, keçe katmanı, metal bağlantı ve ayar yönteminin de belgelenmesi gerekmektedir. Uygulamalı müze atölyeleri aracılığıyla kamçı örme, kayış hazırlama ve basit donanım onarımı gibi…

Güncel saraçlıkta el dikişi, bizleme ve kayış işçiliği sürdürülmekte; kesim, inceltme ve dikişin bazı aşamalarında mekanik ekipmandan yararlanılmaktadır. Makine kullanımıyla üretim hızının artırılması sağlanmakla birlikte ölçü alma, eyer ağacı seçimi, kritik kayış bağlantıları ve hayvan üzerinde son uyum kontrolü ustalık gerektiren işlemler olarak korunmaktadır. Modern binicilik ekipmanlarında sentetik kolon, paslanmaz çelik toka, köpük dolgu ve hazır metal donanımlar geleneksel deri, keçe ve demirle birlikte kullanılmaktadır. Özel ölçü deri eyer, el dikimi başlık, örgülü kamçı ve törensel koşumlarda el işçiliğinin sürdürülmesi sağlanmaktadır. Çağdaş üretimde hayvan refahı temel tasarım ölçütleri arasında değerlendirilmektedir. Eyer ağacının genişliği ve panel yapısının basınç dağılımını etkilediği ölçümlerle gösterilmektedir. Uygunsuz eyer kullanımında yüksek basınç alanları ve sırt rahatsızlıkları…

Türkiye’de ürün repertuvarının yerel kullanım ihtiyaçlarına göre farklılaştırıldığı görülmektedir. Bursa’da araba koşumu ve hamut, Gaziantep’te kedene, Kahramanmaraş’ta eyer, hamut, belleme, kolan, paldum ve süslemeli koşumlar, Erzurum’da ise eyer ile binek ve çeki takımlarının üretim ve tamiri öne çıkarılmaktadır. Kazak eyerlerinde bölgesel tipler ön ve arka kaş biçimi, iskelet yüksekliği ve metal bezeme üzerinden ayrıştırılmaktadır. Kırgız eyerlerinde Susamır, Andican ve başka tiplerin yanında kadın ve erkek eyerleri arasında ölçü ve süsleme farkları oluşturulmaktadır. Başlık, göğüslük ve kuskun üzerinde rozet, palmet ve tumarcha plakalar kullanılarak bölgesel bezeme dili güçlendirilmektedir. Azerbaycan’daki gulabatin işlemeli eyerlerde kadife ve metalik iplik, taşıyıcı deri-ahşap yapının üzerine eklenmektedir. Osmanlı saray takımlarında ipek, kadife,

yaldızlı metal, mine ve değerli taşlardan yararlanılarak eyer ve koşumların törensel statü nesnesine dönüştürülmesi sağlanmaktadır.

Saraçlık bilgisinin en kapsamlı biçimde yaşayan atölyelerde aktarıldığı görülmektedir. Ölçü alma, derinin elle değerlendirilmesi, kayış inceltme, biz aralığı, dikiş gerilimi, eyer ağacı uyumu ve hayvan üzerinde son ayar gibi beceriler uygulama yoluyla öğretilmektedir. Usta-çırak ilişkisi aracılığıyla üretim sırası ve hata düzeltme bilgisi kuşaklar arasında aktarılmaktadır. Müze koleksiyonlarında tarihî eyer ve koşumların malzeme, bezeme ve tip çeşitliliği korunmaktadır. Topkapı Sarayı’nın saltanat at takımları, Kazakistan’daki bölgesel eyerler, Kırgız koşum örnekleri ve Azerbaycan’daki işlemeli eyerler karşılaştırmalı eğitim için kullanılabilecek örnekler oluşturmaktadır. Koruma ve eğitim çalışmalarında yalnız bitmiş nesnenin değil, kalıp, ölçü, dikiş sırası, ahşap iskelet, keçe katmanı, metal bağlantı ve ayar yönteminin de belgelenmesi gerekmektedir. Uygulamalı müze atölyeleri

aracılığıyla kamçı örme, kayış hazırlama ve basit donanım onarımı gibi becerilerin aktarılması sağlanabilmektedir.

Eyer ve koşumlar deri, ahşap, keçe, tekstil ve metalin birlikte bulunduğu karma malzemeli nesneler olarak korunmaktadır. Deride düşük nem nedeniyle sertleşme ve çatlama, yüksek nem nedeniyle küf ve biyolojik bozulma görülebilmektedir. Ahşapta eğilme veya çatlama, keçede böcek zararı, metalde ise korozyon oluşabilmektedir. Metal korozyon ürünlerinin temas edilen deride lekelenme ve kimyasal bozulma oluşturabileceği dikkate alınmaktadır. Tarihî eyerlerin bakımında aşırı yağ kullanımından kaçınılması gerekmektedir. Metal parçaların agresif biçimde parlatılması özgün yüzeyin kaybına yol açabileceğinden sınırlı müdahale uygulanmaktadır. Yüzey temizliği, nem dengesi ve parça sabitleme işlemleri malzeme türüne göre ayrı planlanmaktadır. Yaşayan zanaatın sürdürülebilirliği uygun deri, keçe, ahşap ve metal donanımın bulunabilirliğiyle doğrudan ilişkilendirilmektedir. Kalın saraçlık derisinin

üretiminin azalması veya standart toka-gem parçalarının temin edilememesi durumunda geleneksel tekniklerin uygulanması zorlaşmaktadır. Malzeme tedariki, çırak yetiştirme ve gerçek kullanım alanlarının korunması birlikte değerlendirilmektedir.

Eyer, gem, üzengi ve koşum teknolojilerinin Avrasya boyunca uzun süreli etkileşimler sonucunda geliştirildiği görülmektedir. Yumuşak eyerlerden ahşap çerçeveli eyerlere geçiş, göğüslük-kuskun sistemlerinin kullanımı ve üzenginin yaygınlaşmasıyla binicilik biçiminin dönüştürüldüğü anlaşılmaktadır. Altay ve Doğu bozkırındaki erken eyerlerde ahşap parçaların deri bağlarla birleştirildiği gelişmiş konstrüksiyonlar belgelenmektedir. Ticaret yolları, askerî birlikler ve göçebe hareketlilik aracılığıyla eyer biçimleri ve donanım terminolojisi bölgeler arasında aktarılmıştır. Kırgız geleneklerinde Andican tipi gibi coğrafi ad taşıyan eyerlerle bu dolaşımın yerel tasarıma dönüştürüldüğü görülmektedir. Osmanlı sarayında hediye ve teşrifat sistemi aracılığıyla kıymetli eyer ve binit takımlarının diplomatik dolaşıma sokulduğu bilinmektedir. Günümüzde geleneksel eyer ve koşumlara müze koleksiyonları, binicilik toplulukları, kültür festivalleri ve el sanatı

ağları aracılığıyla uluslararası görünürlük kazandırılmaktadır.

Saraçlık, tabaklanmış derinin ana taşıyıcı malzeme olarak kullanılması nedeniyle deri hazırlama ve tabaklıkla doğrudan ilişkilendirilmektedir. Derinin kalınlığı, esnekliği ve lif dayanımı aracılığıyla kayışların kopma direnci ve eyer kaplamalarının kullanım ömrü etkilenmektedir. Keçe eyer altlığı ve hamut dolgusunda, ahşap işçiliği eyer ağacı ve hamut gövdesinde, maden işçiliği ise gem, üzengi, toka, halka, perçin ve dekoratif plakalarda kullanılmaktadır. Törensel ürünlerde dokuma, işleme, sim-sırma ve püskül üretiminden de yararlanılmaktadır. Genel deri eşya üretimiyle ortak teknikler arasında kesme, inceltme, dikiş, perçin ve yüzey bezemesi bulunmaktadır. Saraçlığın diğer deri işlerinden ayrımı, üretilen parçanın at veya çeki hayvanı üzerinde yük, kontrol ya da denge işlevi üstlenmesi üzerinden yapılmaktadır.

Saraç terimi, eyer ve koşum takımı üreten ya da onaran usta için kullanılmaktadır. Saraçlık ise bu üretim alanının adı olarak kullanılmaktadır. Saraciye sözcüğü günümüzde çanta, kemer ve genel deri eşya sektörünü de kapsayabildiğinden, at donanımı bağlamında daha dar anlamda değerlendirilmektedir. Eyer, kolan/kolon, göğüslük, kuskun, başlık, yular, dizgin, hamut, paldum, belleme, kedene ve semer farklı işlevleri ifade etmektedir. Başlık gemli kontrol sistemini, yular gemsiz sevk-bağlama sistemini, kolan eyerin gövdeye bağlandığı çevre kayışını, kuskun eyerin öne kaymasını sınırlayan arka bağlantıyı, göğüslük ise geriye kaymayı sınırlayan ön bağlantıyı ifade etmektedir. Kırgızcada at donanımının bütünü jabdyk, eyer eer/eger, kuskun kuyushkan, göğüslük komelduruk, başlık zhugon, yular nokto ve kamçı kamchi

terimleriyle adlandırılmaktadır. Kazakçada eyer için er, eyer ve koşum bütününü ifade etmek için er-turman terimi kullanılmaktadır. Bölgesel terimler biçim ve kullanım farklarını taşıyabildiğinden özgün adlarıyla korunmaktadır.