Saraçlık, Eyer ve Koşum Ustalıkları

Saraçlık, eyer ve koşum ustalıkları; at, katır ve benzeri binek ya da çeki hayvanları için deri, ahşap, keçe ve metal parçaların işlevsel donanıma dönüştürüldüğü geleneksel üretim alanı olarak tanımlanmaktadır. Eyer aracılığıyla binici ağırlığının sırt yüzeyine dağıtılması sağlanmaktadır. Kolan, göğüslük ve kuskun aracılığıyla eyerin konumu korunmaktadır. Başlık, gem ve dizgin ile sevk-kontrol sistemi oluşturulmaktadır. Hamut ve çeki kayışlarıyla hayvanın kuvveti araba ya da yüke aktarılmaktadır.

Üretimde biçimsel bütünlüğün yanında hayvan anatomisine uyum da temel ölçüt olarak değerlendirilmektedir. Kayış genişliği ve kalınlığı, toka konumları, dikiş hattı, eyer ağacının açıklığı, keçe-dolgu kalınlığı ve metal parçaların yerleşimi hareket sırasında baskı, sürtünme veya kesilme oluşturmayacak biçimde düzenlenmektedir. Bu nedenle ölçü alma, malzeme seçimi, deri işleme, ahşap iskelet oluşturma, metal bağlantı kurma, dikim ve son uyum kontrolü birlikte yürütülmektedir.

Ham derinin tabaklanarak kullanılabilir malzemeye dönüştürülmesi ayrı bir üretim alanında gerçekleştirilmektedir. Saraçlıkta hazır tabaklanmış deri seçilmekte ve at donanımına dönüştürülmektedir. Çanta, kemer, ayakkabı ve giyimlik deri üretimleri ise ayrı bir ürün grubu olarak ele alınmaktadır.

Eyer ve koşum teknolojisinin gelişimi, Avrasya’da atlı ulaşımın yaygınlaşmasıyla birlikte izlenmektedir. Erken dönem yumuşak eyerlerde deri ve dolgu katmanlarının kullanıldığı anlaşılmaktadır. Daha sonraki dönemlerde ön ve arka kaşları destekleyen ahşap iskeletlerin geliştirildiği, bu gelişmeyle üzenginin daha güvenli kullanılmasının ve binicinin dengeli oturmasının kolaylaştırıldığı görülmektedir. Altay ve Doğu bozkırındaki arkeolojik buluntularda deri bağlarla birleştirilmiş ahşap eyer ağacı, göğüslük-kuskun bağlantıları ve metal gem-üzengi sistemleri belgelenmektedir.

Osmanlı sarayında saraçların Istabl-ı Âmire teşkilatının temel zanaatkâr gruplarından biri olarak örgütlendiği bilinmektedir. Saray atları için gündelik takımların yanında törenlerde kullanılan işlemeli, yaldızlı ve kıymetli taşlarla süslü eyer ve koşumların üretildiği kaydedilmektedir. Değerli eyer, gem, üzengi, dizgin ve törensel at takımlarının Raht Hazinesi’nde muhafaza edildiği belirtilmektedir.

Motorlu ulaşımın ve traktör kullanımının yaygınlaşmasıyla hamut, araba koşumu ve yük semeri üretiminin daraldığı görülmektedir. Buna karşılık özel ölçü eyer yapımı, binicilik sporu, kırsal kullanım, tören ekipmanı, müze restorasyonu ve geleneksel el sanatı üretimi aracılığıyla mesleğin belirli alanlarda sürdürülmesi sağlanmaktadır.

Türkiye’de saraçlık üretiminin, hayvan kullanım biçimlerine bağlı olarak farklı şehirlerde uzmanlaştığı görülmektedir. Kahramanmaraş’ta eyer, hamut, kedene, kolan, paldum, yular ve süslemeli at takımlarının aynı çarşı geleneği içinde üretildiği kaydedilmektedir. Bursa’da hamut ve araba koşumu, Gaziantep’te kedene/semer, Erzurum’da ise eyer ile binek ve çeki koşumlarının yapım ve onarımının öne çıktığı belirtilmektedir.

Kazakistan’da eyer ve at donanımının bölgesel biçimler ve siparişe bağlı bezemelerle çeşitlendirildiği görülmektedir. Kokan er, kazaky/naiman er, shoshakbas er ve uirekbas er gibi tiplerin farklı iskelet, kaş ve oturma biçimleriyle ayrıldığı kaydedilmektedir. Kamçı örme, kayış işleme ve metal donanım üretiminin bu sistemin tamamlayıcı unsurları olarak sürdürüldüğü anlaşılmaktadır.

Kırgızistan’da at donanımının bütünü jabdyk adıyla ifade edilmektedir. Eyer, üzengi kayışı, kolan, göğüslük, kuskun, başlık, yular, dizgin, eyer altlığı, ter bezi, örtü ve kamçının bütüncül bir donanım sistemi içinde kullanıldığı belirtilmektedir. Kadın, erkek ve çocuk eyerleri ile Susamır, Andican ve diğer bölgesel tiplerin biçim ve bezeme bakımından farklılaştırıldığı görülmektedir.

Azerbaycan’da deri, kadife, metal ve işlemenin bir arada kullanıldığı törensel eyerlerin öne çıktığı görülmektedir. Gulabatin işlemeli kadife eyerlerde işlevsel yüzeyin aynı zamanda tekstil ve metal bezeme alanına dönüştürüldüğü anlaşılmaktadır.

Saraçlık üretimi, donanımın hayvan üzerindeki işlevi ve yapısal bileşenleri dikkate alınarak beş ana uzmanlıkta ele alınmaktadır.

Saraçlık bezemesi; eyer kaşı ve kaplaması, eyer örtüsü, başlık, burunluk, göğüslük, kuskun, kolan, kamçı sapı, kayış birleşimleri ve metal plakalar üzerinde uygulanmaktadır. Deri yüzeylerde kabartma, damga, oyma, kesme ve aplike tekniklerinden; tekstil yüzeylerde işlemeden; metal yüzeylerde dövme, kabartma, ajur ve kakmadan yararlanılmaktadır.

Bitkisel repertuvarda gül, lale, palmet ve kıvrık dal öne çıkarılmaktadır. Kırgız koşum süslemelerinde lale, palmet, S biçimli kıvrımlar ve dallanan dal düzenlerinin kullanıldığı görülmektedir. Osmanlı binit takımlarında gül bezemeli kadife yüzeylere rastlanmaktadır. Dört ve sekiz yapraklı çiçek biçimleri özellikle kayış birleşimlerini örten metal plakalar ve rozetler üzerinde uygulanmaktadır.

Geometrik ve madalyon karakterli bezemelerde rozet/gülbezek, daire ve eşmerkezli halka düzenleri, spiral-kıvrım ve baklava biçimlerinden yararlanılmaktadır. Rozetler eyer kaşı, başlık ve göğüslük üzerinde metal plaka olarak kullanılmaktadır. Dairesel düzenler üzengi ve metal/kemik yüzeylerde uygulanmaktadır. Baklava biçimleri metal aplike ve kayış süslemesinde değerlendirilmektedir.

Figürlü repertuvarda at ve kuş motiflerine yer verilmektedir. Koruyucu-simgesel bezemede muska/tumarcha biçimli plakalar başlık, göğüslük ve kuskun üzerinde kullanılmaktadır. Motif seçimi ürünün malzemesi, bölgesi, dönemi ve kullanım bağlamına göre değiştirilmekte; aynı motif deri, tekstil veya metal yüzeye farklı tekniklerle aktarılmaktadır.

Türkiye’de ürün repertuvarının yerel kullanım ihtiyaçlarına göre farklılaştırıldığı görülmektedir. Bursa’da araba koşumu ve hamut, Gaziantep’te kedene, Kahramanmaraş’ta eyer, hamut, belleme, kolan, paldum ve süslemeli koşumlar, Erzurum’da ise eyer ile binek ve çeki takımlarının üretim ve tamiri öne çıkarılmaktadır.

Kazak eyerlerinde bölgesel tipler ön ve arka kaş biçimi, iskelet yüksekliği ve metal bezeme üzerinden ayrıştırılmaktadır. Kırgız eyerlerinde Susamır, Andican ve başka tiplerin yanında kadın ve erkek eyerleri arasında ölçü ve süsleme farkları oluşturulmaktadır. Başlık, göğüslük ve kuskun üzerinde rozet, palmet ve tumarcha plakalar kullanılarak bölgesel bezeme dili güçlendirilmektedir.

Azerbaycan’daki gulabatin işlemeli eyerlerde kadife ve metalik iplik, taşıyıcı deri-ahşap yapının üzerine eklenmektedir. Osmanlı saray takımlarında ipek, kadife, yaldızlı metal, mine ve değerli taşlardan yararlanılarak eyer ve koşumların törensel statü nesnesine dönüştürülmesi sağlanmaktadır.

Saraçlık bilgisinin en kapsamlı biçimde yaşayan atölyelerde aktarıldığı görülmektedir. Ölçü alma, derinin elle değerlendirilmesi, kayış inceltme, biz aralığı, dikiş gerilimi, eyer ağacı uyumu ve hayvan üzerinde son ayar gibi beceriler uygulama yoluyla öğretilmektedir. Usta-çırak ilişkisi aracılığıyla üretim sırası ve hata düzeltme bilgisi kuşaklar arasında aktarılmaktadır.

Müze koleksiyonlarında tarihî eyer ve koşumların malzeme, bezeme ve tip çeşitliliği korunmaktadır. Topkapı Sarayı’nın saltanat at takımları, Kazakistan’daki bölgesel eyerler, Kırgız koşum örnekleri ve Azerbaycan’daki işlemeli eyerler karşılaştırmalı eğitim için kullanılabilecek örnekler oluşturmaktadır.

Koruma ve eğitim çalışmalarında yalnız bitmiş nesnenin değil, kalıp, ölçü, dikiş sırası, ahşap iskelet, keçe katmanı, metal bağlantı ve ayar yönteminin de belgelenmesi gerekmektedir. Uygulamalı müze atölyeleri aracılığıyla kamçı örme, kayış hazırlama ve basit donanım onarımı gibi becerilerin aktarılması sağlanabilmektedir.

Saraçlık, hayvancılık ve ulaşım ekonomisinin ara üretim halkalarından biri olarak değerlendirilmektedir. Tabakhaneden sağlanan deri, marangoz tarafından hazırlanan ahşap, keçecilik yoluyla üretilen dolgu ile demirci veya kuyumcu tarafından hazırlanan toka, gem, üzengi ve süs plakaları saraç atölyesinde bir araya getirilmektedir. Böylece farklı zanaatlar arasında sürekli bir malzeme ve hizmet ilişkisi kurulmaktadır.

At, katır ve eşeğin günlük ulaşım, tarım ve taşıma işlevlerinin azalmasıyla hamut ve yük koşumu pazarının küçüldüğü görülmektedir. Buna karşılık özel ölçü eyer, binicilik sporu, turistik gösteri, düğün-tören donanımı ve tarihî restorasyon yoluyla daha küçük fakat nitelikli bir talep alanı oluşturulmaktadır.

Bezemeli eyer ve koşumlara ekonomik değerin yanında toplumsal statü işlevi de yüklenmektedir. Saray takımlarıyla yöneticinin gücü, gelin atı koşumuyla çeyiz ve aile prestiji, sipariş eyerle ise sahibinin kimliği ve yerel zevki görünür hâle getirilmektedir.

Eyer ve koşumlar deri, ahşap, keçe, tekstil ve metalin birlikte bulunduğu karma malzemeli nesneler olarak korunmaktadır. Deride düşük nem nedeniyle sertleşme ve çatlama, yüksek nem nedeniyle küf ve biyolojik bozulma görülebilmektedir. Ahşapta eğilme veya çatlama, keçede böcek zararı, metalde ise korozyon oluşabilmektedir. Metal korozyon ürünlerinin temas edilen deride lekelenme ve kimyasal bozulma oluşturabileceği dikkate alınmaktadır.

Tarihî eyerlerin bakımında aşırı yağ kullanımından kaçınılması gerekmektedir. Metal parçaların agresif biçimde parlatılması özgün yüzeyin kaybına yol açabileceğinden sınırlı müdahale uygulanmaktadır. Yüzey temizliği, nem dengesi ve parça sabitleme işlemleri malzeme türüne göre ayrı planlanmaktadır.

Yaşayan zanaatın sürdürülebilirliği uygun deri, keçe, ahşap ve metal donanımın bulunabilirliğiyle doğrudan ilişkilendirilmektedir. Kalın saraçlık derisinin üretiminin azalması veya standart toka-gem parçalarının temin edilememesi durumunda geleneksel tekniklerin uygulanması zorlaşmaktadır. Malzeme tedariki, çırak yetiştirme ve gerçek kullanım alanlarının korunması birlikte değerlendirilmektedir.

Güncel saraçlıkta el dikişi, bizleme ve kayış işçiliği sürdürülmekte; kesim, inceltme ve dikişin bazı aşamalarında mekanik ekipmandan yararlanılmaktadır. Makine kullanımıyla üretim hızının artırılması sağlanmakla birlikte ölçü alma, eyer ağacı seçimi, kritik kayış bağlantıları ve hayvan üzerinde son uyum kontrolü ustalık gerektiren işlemler olarak korunmaktadır.

Modern binicilik ekipmanlarında sentetik kolon, paslanmaz çelik toka, köpük dolgu ve hazır metal donanımlar geleneksel deri, keçe ve demirle birlikte kullanılmaktadır. Özel ölçü deri eyer, el dikimi başlık, örgülü kamçı ve törensel koşumlarda el işçiliğinin sürdürülmesi sağlanmaktadır.

Çağdaş üretimde hayvan refahı temel tasarım ölçütleri arasında değerlendirilmektedir. Eyer ağacının genişliği ve panel yapısının basınç dağılımını etkilediği ölçümlerle gösterilmektedir. Uygunsuz eyer kullanımında yüksek basınç alanları ve sırt rahatsızlıkları oluşabildiği için geleneksel biçimlerin de güncel anatomi ve kullanım süresi dikkate alınarak ayarlanması gerekmektedir.

Eyer, gem, üzengi ve koşum teknolojilerinin Avrasya boyunca uzun süreli etkileşimler sonucunda geliştirildiği görülmektedir. Yumuşak eyerlerden ahşap çerçeveli eyerlere geçiş, göğüslük-kuskun sistemlerinin kullanımı ve üzenginin yaygınlaşmasıyla binicilik biçiminin dönüştürüldüğü anlaşılmaktadır. Altay ve Doğu bozkırındaki erken eyerlerde ahşap parçaların deri bağlarla birleştirildiği gelişmiş konstrüksiyonlar belgelenmektedir.

Ticaret yolları, askerî birlikler ve göçebe hareketlilik aracılığıyla eyer biçimleri ve donanım terminolojisi bölgeler arasında aktarılmıştır. Kırgız geleneklerinde Andican tipi gibi coğrafi ad taşıyan eyerlerle bu dolaşımın yerel tasarıma dönüştürüldüğü görülmektedir. Osmanlı sarayında hediye ve teşrifat sistemi aracılığıyla kıymetli eyer ve binit takımlarının diplomatik dolaşıma sokulduğu bilinmektedir.

Günümüzde geleneksel eyer ve koşumlara müze koleksiyonları, binicilik toplulukları, kültür festivalleri ve el sanatı ağları aracılığıyla uluslararası görünürlük kazandırılmaktadır.

Saraçlık ürünlerinin teknik olarak değerlendirilebilmesi için dış görünüşün yanında iç yapının da belgelenmesi gerekmektedir. Eyerlerde eyer ağacı, ön-arka kaş, kaplama, altlık, kolan ve üzengi bağlantıları; hamutlarda ahşap gövde, keçe-dolgu ve çeki bağlantıları; başlıklarda ise kayış güzergâhı, gem ve dizgin bağlantıları ayrı ayrı kaydedilmektedir.

Türkiye’de Erzurum eyer ve koşum atölyeleri, Gaziantep kedene yapımı, Bursa hamut üretimi ve Kahramanmaraş saraç ürünleri yaşayan teknik çeşitliliğin örnekleri olarak değerlendirilmektedir. Kazak bölgesel eyerleri, Kırgız jabdyk takımları, kamçı örme uygulamaları ve Azerbaycan’ın işlemeli törensel eyerleri farklı coğrafyalardaki konstrüksiyon ve bezeme seçeneklerini göstermektedir.

Tarihî korpusta Osmanlı saray eyerleri ile Altay ve Kazakistan’daki arkeolojik at donanımları ayrı kronolojik katmanlarda ele alınmaktadır. Her nesnede malzeme, teknik, ölçü, kullanım amacı, bezeme, coğrafya ve tarih bilgisinin birlikte kaydedilmesiyle dönem ve bölge karşılaştırmalarının daha sağlıklı yapılması sağlanmaktadır.

Saraçlık, tabaklanmış derinin ana taşıyıcı malzeme olarak kullanılması nedeniyle deri hazırlama ve tabaklıkla doğrudan ilişkilendirilmektedir. Derinin kalınlığı, esnekliği ve lif dayanımı aracılığıyla kayışların kopma direnci ve eyer kaplamalarının kullanım ömrü etkilenmektedir.

Keçe eyer altlığı ve hamut dolgusunda, ahşap işçiliği eyer ağacı ve hamut gövdesinde, maden işçiliği ise gem, üzengi, toka, halka, perçin ve dekoratif plakalarda kullanılmaktadır. Törensel ürünlerde dokuma, işleme, sim-sırma ve püskül üretiminden de yararlanılmaktadır.

Genel deri eşya üretimiyle ortak teknikler arasında kesme, inceltme, dikiş, perçin ve yüzey bezemesi bulunmaktadır. Saraçlığın diğer deri işlerinden ayrımı, üretilen parçanın at veya çeki hayvanı üzerinde yük, kontrol ya da denge işlevi üstlenmesi üzerinden yapılmaktadır.