AES, yapay zekâyı araştırmacının yerine geçen bir otorite veya akademik kaynak olarak değil; arama, sınıflandırma, dil/terminoloji keşfi, veri temizleme, taslak üretme ve görselleştirme gibi görevlerde insan denetimine tabi yardımcı teknoloji olarak kullanabilir. Nihai bilimsel sorumluluk insandadır.
İnsan denetimi
AI çıktıları doğrudan “doğrulanmış bilgi” olarak yayımlanmaz. Kaynak, tarih, kişi, eser, terminoloji ve ilişki iddiaları araştırmacı tarafından bağımsız kaynaklarla kontrol edilir. Modelin kendinden emin bir üslup kullanması kanıt sayılmaz.
Kaynak uydurmama
Yapay zekâ tarafından önerilen bibliyografik kayıt, DOI, arşiv numarası, alıntı veya URL doğrulanmadan kaynakçaya eklenmez. Erişilemeyen veya varlığı teyit edilemeyen kaynak araştırma kanıtı olarak kullanılmaz. AI, ancak kendisi araştırmanın konusu olduğunda kaynak nesnesi olarak ele alınabilir.
Çeviri ve terminoloji
Makine çevirisi çokdilli kaynak keşfinde yararlı olabilir; ancak tercih edilen terim, tarihsel terim, yerel ad, etimoloji ve kültürel kavram eşdeğerliği yalnız otomatik çeviriye dayanarak kesinleştirilmez. Çeviriler “makine çevirisi”, “insan tarafından gözden geçirildi” veya “akademik olarak doğrulandı” gibi statülerle ayrıştırılabilir.
AI ile üretilmiş görseller
AI görselleri eğitim, arayüz, açıklayıcı illüstrasyon veya tasarım amacıyla kullanılabilir; ancak gerçek bir tarihî eser, özgün korpus kaydı, usta fotoğrafı veya belgesel kanıt gibi sunulamaz. Bir görselin bilimsel belge yerine temsili/illüstratif olduğu kullanıcı tarafından anlaşılabilir olmalıdır. Gerçek eser üzerinde yapılan üretken düzenlemeler de belgeleme değerini etkileyebileceğinden ayrıca işaretlenir.
Kişisel ve hassas veri
Özel yaşam bilgisi, yayımlanmamış kişisel veri, kısıtlı arşiv belgesi veya topluluk açısından hassas bilgi; uygun hukuki/etik dayanak ve veri işleme koşulları değerlendirilmeden üçüncü taraf AI hizmetlerine gönderilmez. AI sağlayıcısının veriyi nerede işlediği, saklayıp saklamadığı ve eğitim amacıyla kullanıp kullanmadığı gerektiğinde incelenir.
Provenance ve açıklanabilirlik
Araştırmanın sonucunu anlamlı ölçüde etkileyen AI kullanımı, yöntem veya üretim kaydında açıklanabilir. Hangi aşamanın otomatik, hangi aşamanın insan denetimli olduğu ayırt edilir. AI ile üretilen bir veri daha sonra insan tarafından doğrulansa dahi doğrulama kaynağı ayrıca tutulur.
Önyargı ve kültürel çeşitlilik
AI sistemlerinin eğitim verilerindeki dilsel ve kültürel dengesizlikler Türk dünyası terminolojisini, az belgelenmiş yerel gelenekleri veya farklı yazı sistemlerini hatalı genelleyebilir. Bu nedenle az kaynaklı dillerde model çıktısına daha yüksek doğrulama ihtiyacıyla yaklaşılır; yerel/özgün kaynak önceliği korunur.
Sorumluluk
AI aracı yazarlık, karar sorumluluğu veya etik sorumluluk üstlenmez. Yayımlanan içeriğin doğruluğu, kaynak seçimi, kültürel hassasiyeti ve hak yönetimi AES’in insan araştırma/editör sürecinin sorumluluğundadır.