Fatma Çiçek Derman

Fatma Çiçek Derman 1945 yılında Ankara’da doğmuştur. İstanbul Kız Lisesi’nin ardından İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü’nde öğrenim görülmüştür. 1963–1965 yılları arasında Süheyl Ünver’in yanında çalışılmış ve tarihî Türk tezyinatına ilişkin dersler alınmıştır. Tezhip eğitimi Muhsin Demironat ve Rikkat Kunt ile sürdürülmüş, 1982 yılında Rikkat Kunt’tan icazet alınmıştır.

Sanat üretimi ile akademik çalışma birlikte yürütülmüştür. Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi’nde öğretim üyeliği yapılmış, Geleneksel Türk Sanatları Bölümü ile Tezhip-Minyatür Ana Sanat Dalının kurucu başkanlıkları üstlenilmiştir. Tezhip tarihi, desen bilgisi, terminoloji ve uygulama yöntemleri üzerine yayınlar hazırlanmış, lisansüstü eğitim ve danışmanlık faaliyetleri yürütülmüştür. 2021 yılında Tezhip Sanatı alanında 02.0048 envanter numarasıyla Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne kaydedilmiştir.

Tezhip eğitimi, usta-çırak geleneği içinde ve uygulamaya dayalı biçimde sürdürülmüştür. Süheyl Ünver’in yanında tarihî Türk tezyinatının kaynakları, desen düzeni ve yazma eser kültürü üzerine çalışılmıştır. Muhsin Demironat ile klasik tezhip anlayışı geliştirilmiş, Rikkat Kunt ile yürütülen uzun süreli çalışma sonucunda 1982 yılında icazet alınmıştır.

Eğitim sürecinde motif çizimi, desen kuruluşu, altın ve boya kullanımı, tahrir, zencerek, halkârî ve kompozisyon bilgisi uygulama yoluyla aktarılmıştır. Rikkat Kunt ile kurulan hoca-talebe ilişkisi daha sonra yazılı çalışmalarla kayıt altına alınmış ve “Rikkat Kunt Hoca Hanım” adlı eserle bu öğretim geleneğinin yöntemleri, çalışma disiplini ve sanat anlayışı belgelenmiştir.

Ana ustalık alanı, AES Craft Taxonomy v1.3 kapsamında “Kâğıt ve Yazma Eser Bezeme/Resim Sanatları” olarak tanımlanmıştır. Tezhip sanatı, Yaşayan İnsan Hazineleri kaydında belirtilen temel uygulama alanıdır. Yazma eserlerin zahriye, serlevha, sûre başı, hâtime ve benzeri bezeme bölümleri ile hat levhaları ve kıtalar üzerinde uygulanan klasik tezyinat, bu ustalık alanının başlıca üretim çerçevesini oluşturmaktadır.

Uzmanlık alanı klasik tezhip, halkârî ve yazma eser bezemesi üzerinde yoğunlaşmıştır. Klasik tezhipte desen kuruluşu, tahrir, zencerek, zerefşan, rûmî ve hatâyî sistemleri kullanılmaktadır. Halkârî uygulamalarında ezilmiş altınla tonlandırılmış bezeme yapılmakta, yazılı yüzey ile bezeme alanı arasında ölçülü bir kompozisyon kurulmaktadır. Yazı Sanatları ile ilişki ise hat levhaları ve kıtaların tezhiplenmesi üzerinden kurulmuştur. Bu ilişki, bağımsız hattatlık pratiği olarak değil, yazı ile bezemenin aynı yüzeyde düzenlenmesini sağlayan tamamlayıcı sanat alanı olarak tanımlanmıştır.

Klasik tezhip, halkârî, çift tahrir, zencerek, zerefşan ve üç iplik rûmî düzeni belgelenmiş uygulama repertuvarı içinde yer almaktadır. Desen hazırlanırken ana kompozisyon kurulmakta, motifler yerleştirilmekte ve yüzey sınırları cetvel, tahrir veya zencerek düzenleriyle belirlenmektedir. Altın ve renkli boya alanları birbirinden ayrıştırılmakta, ince tahrir çizgileriyle motiflerin formu belirginleştirilmektedir.

Halkârîde ezilmiş altın sulandırılarak uygulanmakta ve fırça hareketleriyle açık-koyu geçişler oluşturulmaktadır. Zerefşanla yüzeye kontrollü altın serpiştirmesi yapılmakta, çift tahrirde iki paralel kontur arasında bırakılan boşluk bezeme unsuruna dönüştürülmektedir. Rûmî, hatâyî, yaprak ve bulut sistemleri tek başına veya birbirleriyle uyumlu kompozisyonlar içinde kullanılmaktadır.

Tezhip uygulamalarında kâğıt, altın, ahar, Arap zamkı, geleneksel pigmentler ve desen hazırlama yüzeyleri kullanılmaktadır. Kâğıt yüzey, bezeme öncesinde aharlanarak düzgün ve kontrollü bir çalışma zemini hâline getirilmektedir. Varak altın ezilerek boya kıvamına getirilmekte, gerekli uygulamalarda Arap zamkı gibi bağlayıcılarla hazırlanmakta ve ince fırçalarla yüzeye taşınmaktadır. Renkli alanlarda geleneksel toz boyalar ve uygun pigment karışımları kullanılmaktadır.

Araç repertuvarında ince ve samur fırçalar, mühre ve çalışma altlığı öne çıkmaktadır. Fırçalar tahrir, boya, altın ve ayrıntı uygulamalarında kullanılmaktadır. Mühre ile altın ve kâğıt yüzey parlatılmakta, çalışma altlığıyla uzun süreli uygulamalarda yüzeyin uygun açı ve yükseklikte tutulması sağlanmaktadır. Desen hazırlama ve aktarım aşamalarında eskiz ve aydınger kâğıtlarından yararlanılmaktadır.

Klasik tezhip anlayışında oran, ritim, denge ve yüzey organizasyonu temel alınmaktadır. Altın ile renkli alanlar arasında kontrollü bir denge kurulmakta, motif yoğunluğu yazının okunurluğunu ve ana kompozisyonun hiyerarşisini destekleyecek biçimde düzenlenmektedir. Rûmî, hatâyî, yaprak, bulut ve geometrik geçme sistemleri kompozisyonun niteliğine göre birlikte kullanılabilmektedir.

Tarihî örneklerden aktarılan desen bilgisi yeni yüzeylerin ölçü ve işlevine göre yeniden düzenlenmektedir. Merkezî, simetrik, serbest ve çevresel kompozisyonlar yazma eser, levha ve kıta biçimine göre uygulanmaktadır. İnce tahrirler, zencerek sınırları, altın zeminler ve kontrollü boşluk kullanımıyla sakin ve ölçülü bir görsel bütünlük oluşturulmaktadır.

Eser üretiminde hat levhaları, kıtalar ve yazılı yüzeylerin tezhiplenmesine ağırlık verilmiştir. Mustafa Halim Özyazıcı, Kazasker Mustafa İzzet Efendi, Şefik Bey, Çırçırlı Ali Efendi ve Nazif Bey gibi hattatlara ait yazıların bezemelerinde Derman’ın tezhip uygulamaları kaydedilmiştir. Klasik tezhip, halkârî, çift tahrir, zencerek, zerefşan ve rûmî düzenleri farklı eserlerde uygulanmıştır.

Hatâyî grubu motiflerle hazırlanmış halkârî bezemeler, iç ve dış pervaz düzenleri, zencerekler ve yazı boşluklarında uygulanan çift tahrirler eserlerde tekrarlanan teknik bileşenler arasındadır. Yazının biçimi ve boşluk düzeni bezeme kompozisyonunun başlangıç verisi olarak alınmış, motif yoğunluğu ile altın kullanımının yazı yüzeyini desteklemesi sağlanmıştır.

Tezhip ve halkârî bezemede geniş bir motif repertuvarı kullanılmaktadır. Bitkisel repertuvarın temelini hatâyî, penç, gonca, yaprak ve kıvrık dal sistemleri oluşturmaktadır. Lale, gül, karanfil, sümbül, şakayık, süsen, papatya, kır çiçeği, bahar dalı, servi, ağaç, meyve ve çiçekli dal türleri yarı üslûplaştırılmış veya natüralist eğilimli bezemelerde uygulanmaktadır. Saz üslûbunda hançer ve saz yapraklarıyla iri hatâyîler kullanılmaktadır.

Rûmî repertuvarında sade, dilimli, hurdeli, sarılma, kanatlı ve sencide çeşitleri uygulanmaktadır. Münhanî, bulut, çintemani, pelengî ve pars beneği klasik bezeme sistemleri içinde yer almaktadır. Halkârî ve yazısız pano düzenlerinde kuş, tavus kuşu, leylek, aslan, geyik, ceylan, pars, tavşan, balık, ejder, hüma ve simurg gibi hayvansal ve efsanevî motiflerden yararlanılabilmektedir. Geometrik ve kompozisyonel repertuvarda daire, rozet/gülbezek, oval, üçgen, kare, dikdörtgen, eşkenar dörtgen, altıgen, sekizgen, çokgen, yıldız formları, spiral ve kıvrımlar, zencerek/geçme, çarkıfelek ve şemse düzenleri kullanılmaktadır. Bu motifler yüzeyin ölçüsü, eserin türü ve kompozisyonun ritmine göre sadeleştirilerek veya ayrıntılandırılarak uygulanmaktadır.

Sergi ve uygulamalı tanıtım faaliyetleri Türkiye’de ve farklı ülkelerde sürdürülmüştür. 1981 yılında Cenevre, Londra ve Milano’da sergi ve uygulamalı çalışmalar gerçekleştirilmiştir. 1987 yılında Chicago’da düzenlenen Kanuni Sultan Süleyman Sergisi kapsamında tezhip uygulaması yapılmış ve konferans verilmiştir. 2003 Türkiye Yılı etkinlikleri kapsamında Japonya’da sergi ve konferans programlarına katılım sağlanmıştır.

Tezhip eserleri kişisel ve karma sergilerde izleyiciyle buluşturulmuş, sergi programları uygulamalı gösterimler ve konuşmalarla desteklenmiştir. Böylece tezhip, yalnız tamamlanmış eser üzerinden sunulmamış; desenin kurulması, altının hazırlanması, motiflerin uygulanması ve yazı-bezeme ilişkisinin açıklanması yoluyla üretim süreciyle birlikte tanıtılmıştır.

Fatma Çiçek Derman’ın sanat ve eğitim faaliyetleri farklı kurumsal kayıtlarla tanınmıştır. 2012 yılında T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından Geleneksel Türk Süsleme Sanatları alanında verilen Kültür ve Sanat Özel Ödülü kapsamındaki sanatçılar arasında yer almıştır. 2013 yılında 7. TASAM Stratejik Vizyon Ödülü’ne değer görülmüştür.

Tezhip sanatındaki uzun süreli uygulama, öğretim ve aktarım faaliyetleri 2021 yılında Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne alınarak kayıt altına alınmıştır. 02.0048 numaralı envanter kaydında alan “Tezhip Sanatı” olarak belirtilmiştir. Ödül ve belge takdimi 11 Ocak 2022 tarihinde gerçekleştirilmiştir. Bu kayıtla, tezhip bilgisinin usta-çırak ilişkisi, uygulama yetkinliği ve yeni kuşaklara aktarım üzerinden sürdürülen kültürel miras niteliği resmî olarak tanınmıştır.

Tezhip bilgisinin aktarımı atölye eğitimi, üniversite öğretimi, lisansüstü danışmanlık ve icazet ilişkileri üzerinden sürdürülmüştür. Kubbealtı Nakışhanesi’nde 1976–2000 yılları arasında yürütülen fahrî tezhip derslerinde desen kurma, motif çizimi, altın ve boya uygulaması, tahrir, kompozisyon ve yazma eser bezemesi öğretilmiştir. Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi’nde yürütülen lisans ve lisansüstü eğitimde uygulama bilgisi sanat tarihi, terminoloji ve eser incelemeleriyle birlikte aktarılmıştır.

Fatma Özçay, Necati Sancaktutan, Ayten Tiryaki, Berna Karabulut, Nur Nevin Akyazıcı, Hatice Aksu, Şehnaz Biçer Özcan, Gülnihal Küpeli, Gülnur Duran, Muhsine Akbaş, Talip Mert ve Ebru Karahan Dalbaş bu aktarım çevresinde kaydedilen isimler arasındadır. Ayten Tiryaki’ye tezhip icazeti Derman ve İnci Ayan Birol tarafından verilmiştir. Şehnaz Biçer Özcan’ın akademik çalışmaları Derman’ın danışmanlığında yürütülmüştür. Ebru Karahan Dalbaş’ın sanatta yeterlik süreci Derman’ın danışmanlığında sürdürülmüş ve 2014 yılında tezhip icazeti verilmiştir. Bu aktarım hattı aracılığıyla klasik tezhip bilgisi yeni uygulayıcı, araştırmacı ve eğitici kuşaklara taşınmıştır.

Kubbealtı Nakışhanesi’nde 1976–2000 yılları arasında fahrî tezhip hocalığı yürütülmüştür. Atölye öğretiminde motif çizimi, desen kurma, altın ve boya hazırlama, tahrir, halkârî, zencerek ve klasik kompozisyon uygulamaları aktarılmıştır. Uygulamalar tarihî eser örnekleriyle ilişkilendirilmiş ve öğrencilerin klasik tezyinat dilini teknik bütünlüğü içinde öğrenmeleri sağlanmıştır.

1985–2012 döneminde Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi’nde öğretim üyeliği yapılmış, Geleneksel Türk Sanatları Bölümü ile Tezhip-Minyatür Ana Sanat Dalının kurucu başkanlıkları üstlenilmiştir. Lisansüstü dersler, tezler ve sanatta yeterlik çalışmaları yönetilmiş; tezhip tarihi, terminoloji, motif bilgisi ve uygulama yöntemleri akademik eğitim içinde aktarılmıştır.

Mesleki coğrafya Ankara ve İstanbul merkezli olarak biçimlenmiştir. Ankara doğum yeri olarak kaydedilmiş, eğitim, sanat üretimi ve öğretim faaliyetlerinin ana merkezi İstanbul olmuştur. İstanbul Üniversitesi, Kubbealtı Nakışhanesi ve Marmara Üniversitesi, sanat tarihi eğitimi ile tezhip öğretiminin sürdürüldüğü başlıca kurumsal duraklar arasında yer almıştır.

Uluslararası faaliyetlerle bu coğrafi ağ genişletilmiştir. 1981 yılında Cenevre, Londra ve Milano’da uygulamalı etkinlikler gerçekleştirilmiş, 1987 yılında Chicago’da Kanuni Sultan Süleyman Sergisi kapsamında tezhip tanıtılmıştır. 2003 yılında Japonya’da, 2018 yılında İran’da düzenlenen programlarda sergi, konferans ve uygulamalı anlatımlar gerçekleştirilmiştir.

Tezhip sanatının uluslararası tanıtımı sergi, konferans, uygulamalı gösterim ve eğitim programları aracılığıyla sürdürülmüştür. 1981 yılında Cenevre, Londra ve Milano’da gerçekleştirilen programlarda klasik tezhip uygulamaları tanıtılmış ve üretim süreci izleyicilere aktarılmıştır. 1987 yılında Chicago’daki Kanuni Sultan Süleyman Sergisi kapsamında tezhip uygulaması gerçekleştirilmiş ve sanatın tarihsel-teknik yapısını açıklayan bir konferans verilmiştir.

2003 Türkiye Yılı etkinlikleri kapsamında Japonya’da sergi ve konferans programlarına katılım sağlanmıştır. 2018 yılında İran’da gerçekleştirilen Türk hat ve tezhip sanatları programında tezhip geleneği, eğitim yöntemi ve uygulama bilgisi kurumsal bir etkinlik çerçevesinde sunulmuştur. Bu faaliyetler aracılığıyla klasik Türk tezhibinin motif, desen, altın kullanımı ve yazı-bezeme ilişkisine dayanan bilgi sistemi farklı kültür çevrelerine aktarılmıştır.

Fatma Çiçek Derman’ın sanat yaklaşımı söyleşiler, kurum yayınları, sanatçı profilleri, akademik makaleler ve video kayıtları aracılığıyla kamuya aktarılmıştır. Kubbealtı yayınlarında Rikkat Kunt ile sürdürülen hoca-talebe ilişkisi, çalışma disiplini, icazet anlayışı ve klasik tezhip öğretiminin yöntemleri anlatılmıştır. Klasik Türk Sanatları Vakfı ile Türkiye’nin Ustaları tarafından hazırlanan sanatçı kayıtlarında eğitim çizgisi, akademik görevleri, eser üretimi ve öğretim faaliyetleri birlikte belgelenmiştir.

Yazılı kamusal görünürlük, tezhip terminolojisi ve motif bilgisinin açıklanmasıyla güçlendirilmiştir. “Tezhib Sanatında Terminoloji” başlıklı çalışmada mesleğe özgü kavramların doğru ve tutarlı kullanımı ele alınmış, TDV İslâm Ansiklopedisi ile Büyük İstanbul Tarihi için hazırlanan metinlerde tezhip üslûpları, motifler, altın ezme ve halkârî gibi konular açıklanmıştır. Söyleşi ve yayınlar aracılığıyla teknik uygulama kadar usta-çırak aktarımı, sanat eğitimi ve tarihî kaynaklara dayalı çalışma anlayışı da kamuya sunulmuştur.

Tezhip alanındaki kalıcı etki, uygulama, öğretim ve yazılı bilgi üretiminin birlikte sürdürülmesiyle oluşturulmuştur. Geleneksel teknikler, motif bilgisi ve meslek terminolojisi kitaplar, makaleler ve ansiklopedi maddeleri aracılığıyla kayıt altına alınmıştır. İnci Ayan Birol ile hazırlanan “Türk Tezyînî Sanatlarında Motifler” adlı çalışma, klasik bezeme repertuvarının çizim, sınıflandırma ve terminoloji açısından aktarılmasında temel başvuru kaynaklarından biri hâline gelmiştir.

Atölye ve üniversite ortamlarında yürütülen öğretimle klasik tezhip uygulamasının yeni kuşaklara aktarılması sağlanmıştır. Öğrencilerin bir bölümünün daha sonra sanatçı, akademisyen ve eğitici olarak çalışmalarını sürdürmesiyle aktarım zinciri genişlemiştir. Böylece tezhip geleneği yalnız biçimlerin tekrarıyla değil; desen kurma, malzeme bilgisi, terminoloji, tarihsel kaynak kullanımı ve uygulama disiplini birlikte korunarak sürdürülmüştür.

1945 yılında Ankara’da doğulmuştur. 1963–1965 yılları arasında Süheyl Ünver’in yanında çalışılmış ve tarihî Türk tezyinatı dersleri alınmıştır. Tezhip eğitimi Muhsin Demironat ve Rikkat Kunt ile sürdürülmüştür. 1976 yılında Kubbealtı Nakışhanesi’nde fahrî tezhip hocalığına başlanmış, 1982 yılında Rikkat Kunt’tan icazet alınmıştır.

1985 yılında Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi’ndeki akademik görev başlamıştır. 1996 yılında doçent, 2002 yılında profesör unvanı alınmıştır. 2012 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür ve Sanat Özel Ödülü kapsamındaki sanatçılar arasında yer alınmış, 2013 yılında TASAM Stratejik Vizyon Ödülü verilmiştir. 2021 yılında Tezhip Sanatı alanında Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne kaydedilmiş ve ödül takdimi 11 Ocak 2022 tarihinde gerçekleştirilmiştir.

Fatma Çiçek Derman’ın bütün eserlerini tarih, ölçü, teknik, koleksiyon ve provenans bilgileriyle bir araya getiren güncel bir catalogue raisonné henüz yayımlanmamıştır. Mevcut bibliyografyalar, sanatçı veri tabanları, koleksiyon kayıtları ve sergi belgeleri önemli bir kaynak kümesi oluşturmaktadır. Eser korpusunun genişletilmesi için müze ve özel koleksiyon kayıtlarının karşılaştırılması, katalog dışı levha ve kıtaların teknik bilgilerinin doğrulanması gerekmektedir.

Öğrenci ve icazet ilişkilerinin bir bölümü resmî veya kurumsal kayıtlarla belgelenmiştir. Diğer öğrenciler için ders dönemi, icazet tarihi ve bağımsız üretim sürecine ilişkin arşiv belgelerinin tamamlanması gerekmektedir. Uluslararası sergi ve konferansların ayrıntılı kronolojisi için davetiye, katalog ve kurum arşivlerinin karşılaştırılmasıyla etkinlik tarihleri ve eser listelerinin kesinleştirilmesi mümkündür.