Fatma Çiçek Derman

Fatma Çiçek Derman 1945 yılında Ankara’da doğmuştur. İstanbul Kız Lisesi’nin ardından İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü’nde öğrenim görülmüştür. 1963–1965 yılları arasında Süheyl Ünver’in yanında çalışılmış ve tarihî Türk tezyinatına ilişkin dersler alınmıştır. Tezhip eğitimi Muhsin Demironat ve Rikkat Kunt ile sürdürülmüş, 1982 yılında Rikkat Kunt’tan icazet alınmıştır.

Sanat üretimi ile akademik çalışma birlikte yürütülmüştür. Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi’nde öğretim üyeliği yapılmış, Geleneksel Türk Sanatları Bölümü ile Tezhip-Minyatür Ana Sanat Dalının kurucu başkanlıkları üstlenilmiştir. Tezhip tarihi, desen bilgisi, terminoloji ve uygulama yöntemleri üzerine yayınlar hazırlanmış, lisansüstü eğitim ve danışmanlık faaliyetleri yürütülmüştür. 2021 yılında Tezhip Sanatı alanında 02.0048 envanter numarasıyla Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne kaydedilmiştir.

Tezhip uygulamalarında kâğıt, altın, ahar, Arap zamkı, geleneksel pigmentler ve desen hazırlama yüzeyleri kullanılmaktadır. Kâğıt yüzey, bezeme öncesinde aharlanarak düzgün ve kontrollü bir çalışma zemini hâline getirilmektedir. Varak altın ezilerek boya kıvamına getirilmekte, gerekli uygulamalarda Arap zamkı gibi bağlayıcılarla hazırlanmakta ve ince fırçalarla yüzeye taşınmaktadır. Renkli alanlarda geleneksel toz boyalar ve uygun pigment karışımları kullanılmaktadır.

Araç repertuvarında ince ve samur fırçalar, mühre ve çalışma altlığı öne çıkmaktadır. Fırçalar tahrir, boya, altın ve ayrıntı uygulamalarında kullanılmaktadır. Mühre ile altın ve kâğıt yüzey parlatılmakta, çalışma altlığıyla uzun süreli uygulamalarda yüzeyin uygun açı ve yükseklikte tutulması sağlanmaktadır. Desen hazırlama ve aktarım aşamalarında eskiz ve aydınger kâğıtlarından yararlanılmaktadır.

Klasik tezhip anlayışında oran, ritim, denge ve yüzey organizasyonu temel alınmaktadır. Altın ile renkli alanlar arasında kontrollü bir denge kurulmakta, motif yoğunluğu yazının okunurluğunu ve ana kompozisyonun hiyerarşisini destekleyecek biçimde düzenlenmektedir. Rûmî, hatâyî, yaprak, bulut ve geometrik geçme sistemleri kompozisyonun niteliğine göre birlikte kullanılabilmektedir.

Tarihî örneklerden aktarılan desen bilgisi yeni yüzeylerin ölçü ve işlevine göre yeniden düzenlenmektedir. Merkezî, simetrik, serbest ve çevresel kompozisyonlar yazma eser, levha ve kıta biçimine göre uygulanmaktadır. İnce tahrirler, zencerek sınırları, altın zeminler ve kontrollü boşluk kullanımıyla sakin ve ölçülü bir görsel bütünlük oluşturulmaktadır.

Eser üretiminde hat levhaları, kıtalar ve yazılı yüzeylerin tezhiplenmesine ağırlık verilmiştir. Mustafa Halim Özyazıcı, Kazasker Mustafa İzzet Efendi, Şefik Bey, Çırçırlı Ali Efendi ve Nazif Bey gibi hattatlara ait yazıların bezemelerinde Derman’ın tezhip uygulamaları kaydedilmiştir. Klasik tezhip, halkârî, çift tahrir, zencerek, zerefşan ve rûmî düzenleri farklı eserlerde uygulanmıştır.

Hatâyî grubu motiflerle hazırlanmış halkârî bezemeler, iç ve dış pervaz düzenleri, zencerekler ve yazı boşluklarında uygulanan çift tahrirler eserlerde tekrarlanan teknik bileşenler arasındadır. Yazının biçimi ve boşluk düzeni bezeme kompozisyonunun başlangıç verisi olarak alınmış, motif yoğunluğu ile altın kullanımının yazı yüzeyini desteklemesi sağlanmıştır.

Sergi ve uygulamalı tanıtım faaliyetleri Türkiye’de ve farklı ülkelerde sürdürülmüştür. 1981 yılında Cenevre, Londra ve Milano’da sergi ve uygulamalı çalışmalar gerçekleştirilmiştir. 1987 yılında Chicago’da düzenlenen Kanuni Sultan Süleyman Sergisi kapsamında tezhip uygulaması yapılmış ve konferans verilmiştir. 2003 Türkiye Yılı etkinlikleri kapsamında Japonya’da sergi ve konferans programlarına katılım sağlanmıştır.

Tezhip eserleri kişisel ve karma sergilerde izleyiciyle buluşturulmuş, sergi programları uygulamalı gösterimler ve konuşmalarla desteklenmiştir. Böylece tezhip, yalnız tamamlanmış eser üzerinden sunulmamış; desenin kurulması, altının hazırlanması, motiflerin uygulanması ve yazı-bezeme ilişkisinin açıklanması yoluyla üretim süreciyle birlikte tanıtılmıştır.

Tezhip ve halkârî bezemede geniş bir motif repertuvarı kullanılmaktadır. Bitkisel repertuvarın temelini hatâyî, penç, gonca, yaprak ve kıvrık dal sistemleri oluşturmaktadır. Lale, gül, karanfil, sümbül, şakayık, süsen, papatya, kır çiçeği, bahar dalı, servi, ağaç, meyve ve çiçekli dal türleri yarı üslûplaştırılmış veya natüralist eğilimli bezemelerde uygulanmaktadır. Saz üslûbunda hançer ve saz yapraklarıyla iri hatâyîler kullanılmaktadır.

Rûmî repertuvarında sade, dilimli, hurdeli, sarılma, kanatlı ve sencide çeşitleri uygulanmaktadır. Münhanî, bulut, çintemani, pelengî ve pars beneği klasik bezeme sistemleri içinde yer almaktadır. Halkârî ve yazısız pano düzenlerinde kuş, tavus kuşu, leylek, aslan, geyik, ceylan, pars, tavşan, balık, ejder, hüma ve simurg gibi hayvansal ve efsanevî motiflerden yararlanılabilmektedir. Geometrik ve kompozisyonel repertuvarda daire, rozet/gülbezek, oval, üçgen, kare, dikdörtgen, eşkenar dörtgen, altıgen, sekizgen, çokgen, yıldız formları, spiral ve kıvrımlar, zencerek/geçme, çarkıfelek ve şemse düzenleri kullanılmaktadır. Bu motifler yüzeyin ölçüsü, eserin türü ve kompozisyonun ritmine göre sadeleştirilerek veya ayrıntılandırılarak uygulanmaktadır.

Tezhip eğitimi, usta-çırak geleneği içinde ve uygulamaya dayalı biçimde sürdürülmüştür. Süheyl Ünver’in yanında tarihî Türk tezyinatının kaynakları, desen düzeni ve yazma eser kültürü üzerine çalışılmıştır. Muhsin Demironat ile klasik tezhip anlayışı geliştirilmiş, Rikkat Kunt ile yürütülen uzun süreli çalışma sonucunda 1982 yılında icazet alınmıştır.

Eğitim sürecinde motif çizimi, desen kuruluşu, altın ve boya kullanımı, tahrir, zencerek, halkârî ve kompozisyon bilgisi uygulama yoluyla aktarılmıştır. Rikkat Kunt ile kurulan hoca-talebe ilişkisi daha sonra yazılı çalışmalarla kayıt altına alınmış ve “Rikkat Kunt Hoca Hanım” adlı eserle bu öğretim geleneğinin yöntemleri, çalışma disiplini ve sanat anlayışı belgelenmiştir.

Tezhip alanındaki kalıcı etki, uygulama, öğretim ve yazılı bilgi üretiminin birlikte sürdürülmesiyle oluşturulmuştur. Geleneksel teknikler, motif bilgisi ve meslek terminolojisi kitaplar, makaleler ve ansiklopedi maddeleri aracılığıyla kayıt altına alınmıştır. İnci Ayan Birol ile hazırlanan “Türk Tezyînî Sanatlarında Motifler” adlı çalışma, klasik bezeme repertuvarının çizim, sınıflandırma ve terminoloji açısından aktarılmasında temel başvuru kaynaklarından biri hâline gelmiştir.

Atölye ve üniversite ortamlarında yürütülen öğretimle klasik tezhip uygulamasının yeni kuşaklara aktarılması sağlanmıştır. Öğrencilerin bir bölümünün daha sonra sanatçı, akademisyen ve eğitici olarak çalışmalarını sürdürmesiyle aktarım zinciri genişlemiştir. Böylece tezhip geleneği yalnız biçimlerin tekrarıyla değil; desen kurma, malzeme bilgisi, terminoloji, tarihsel kaynak kullanımı ve uygulama disiplini birlikte korunarak sürdürülmüştür.

Fatma Çiçek Derman’ın bütün eserlerini tarih, ölçü, teknik, koleksiyon ve provenans bilgileriyle bir araya getiren güncel bir catalogue raisonné henüz yayımlanmamıştır. Mevcut bibliyografyalar, sanatçı veri tabanları, koleksiyon kayıtları ve sergi belgeleri önemli bir kaynak kümesi oluşturmaktadır. Eser korpusunun genişletilmesi için müze ve özel koleksiyon kayıtlarının karşılaştırılması, katalog dışı levha ve kıtaların teknik bilgilerinin doğrulanması gerekmektedir.

Öğrenci ve icazet ilişkilerinin bir bölümü resmî veya kurumsal kayıtlarla belgelenmiştir. Diğer öğrenciler için ders dönemi, icazet tarihi ve bağımsız üretim sürecine ilişkin arşiv belgelerinin tamamlanması gerekmektedir. Uluslararası sergi ve konferansların ayrıntılı kronolojisi için davetiye, katalog ve kurum arşivlerinin karşılaştırılmasıyla etkinlik tarihleri ve eser listelerinin kesinleştirilmesi mümkündür.