Muammer Semih İrteş

Muammer Semih İrteş, 1952 yılında İstanbul’da doğmuştur. Kalemişi sanatını aile içinde, babası ve ustası Sabri İrteş’in yanında öğrenmiş; mimarlık eğitimi ile geleneksel mimari tezyinat bilgisini birlikte geliştirmiştir. İstanbul Devlet Mimarlık ve Mühendislik Akademisi Mimarlık Fakültesinden mezun olan İrteş, çocukluk ve gençlik yıllarından itibaren Topkapı Sarayı’ndaki uygulama ve restorasyon ortamıyla doğrudan temas kurmuştur.

Kalemişi, mimari yüzey bezeme, restorasyon ve desen tasarımı sanatçının ana üretim alanını oluşturur. 1973–1980 arasında A. Süheyl Ünver’in tezhip çalışmalarına katılması ve icazet alması, mimari tezyinat bilgisini kitap süsleme sanatlarının desen ve kompozisyon repertuvarıyla ilişkilendirmiştir. İrteş, uzun süreli uygulama, öğretim, yayın ve restorasyon faaliyetlerinin ardından 2015 yılında Kalemişi alanında Yaşayan İnsan Hazinesi olarak ulusal envantere kaydedilmiştir.

Malzeme ve araç repertuvarı Profile Contract v3.6 gereği ana craft olan AES-ELS-000032 üzerinden miras alınmaktadır. Canonical craft profili mimari yüzey bezemesinde doğal pigment, altın varak, organik bağlayıcı/tutkal, kireç ve farklı mineral yüzey malzemeleri gibi ortak kavramları; çizim/ölçüm, yüzey hazırlama ve uygulama araçlarını ortak registry üzerinden çözer. Böylece aynı araç ve malzemenin her usta profilinde farklı adlarla yeniden üretilmesi önlenir.

Semih İrteş’in restorasyon ve yeni tezyinat uygulamaları farklı dönem ve yüzeylere yayıldığından, profile yalnız kanıtlanmış kişisel malzeme kullanımları eklenmelidir. Tarihî bir yapıda özgün boya katmanı, sıva yapısı veya yaldız tekniğinin tespit edilmesi, genel craft repertuvarından farklı olarak proje düzeyinde evidence gerektirir. Bu sürümde malzeme/araç kartları kişisel iddia yerine canonical inheritance mantığında tutulmuştur.

Semih İrteş’in estetik yaklaşımı, mimari yüzeyin geometrisi ile klasik tezyinat repertuvarının birlikte okunmasına dayanır. Kubbe, pandantif, kemer, tavan ve duvar panolarında motif ölçeği ve kompozisyonun görüş mesafesine göre yeniden düzenlenmesi, mimarlık eğitiminin verdiği mekânsal disiplinle ilişkilidir. Sanatçının kendi anlatısında “nakkaş” tasarım yapan kişi olarak tanımlanmakta; kalemişi ise mimari süsleme tarzı olarak farklı teknikleri bünyesinde barındırmaktadır.

Akademik yayınları da bu yaklaşımın araştırma boyutunu göstermektedir. Bursa Yeşil Camii üzerine çalışması mimari elemanlar ile taş, çini, ahşap ve kalemişi desenleri arasındaki biçimsel beraberliği; 2023 tarihli Art-Sanat makalesi ise 15. yüzyıl rûmî tipolojisinin çeşitlenmesini çözümlemektedir. Üslup değerlendirmesi bu nedenle yalnız çağdaş uygulamalara değil, tarihî desenlerin sistematik incelenmesi ve yeniden yorumlanmasına dayandırılmıştır.

Semih İrteş’in uygulama korpusu yeni cami tezyinatları ile tarihî yapı restorasyonlarını birlikte içerir. Yurt içinde Adana Sabancı Camii, Şakirin Camii, Ataşehir Mimar Sinan Camii, Ahmet Hamdi Akseki Camii, Kırıkkale Nûr Camii, Beştepe Millet Camii ve Ankara Melike Hatun Camii gibi yapılarda yeni tezyinat uygulamaları; Topkapı Sarayı’nın farklı bölümleri, Sultanahmet Camii, Bursa Ulu Cami, Nuruosmaniye Hünkâr Kasrı, Mostar Karagözbey Camii ve Konya Mevlânâ Türbesi gibi yapılarda restorasyon çalışmaları belgelenmiştir.

Uluslararası uygulama korpusu Aşkabat Ertuğrul Gazi Camii, Tokyo Camii, Berlin Şehitlik Camii, Grozny Hacı Ahmed Kadirov Camii, Çeçenistan Hosiyurt Camii, Moskova Merkez Camii, Utrecht Ulu Camii, Köln Camii ve Şarjah Camii gibi örnekleri kapsamaktadır. Bu liste sanatçının tüm üretimini temsil eden tam bir catalogue raisonné değildir; yalnız kurumsal biyografilerde açıkça kaydedilmiş seçilmiş uygulamaları gösterir.

Semih İrteş’in kamusal görünürlüğü mimari uygulamaların yanında tezhip ve kalemişi eserlerinin sergilendiği kurumsal etkinliklerle sürmektedir. Sema Nakışhanesi ve daha sonra Nakkaş Tezyini Sanatlar Merkezi, yurt içi ve yurt dışında açılan sergiler aracılığıyla mimari ve kitap süsleme sanatlarını birlikte tanıtmıştır. Bu faaliyetler, atölyenin yalnız üretim ve eğitim merkezi değil, sergileme ve kamusal iletişim mekânı olarak da işlev gördüğünü göstermektedir.

2026 tarihli Sabrın Nakşı sergisi, güncel sergi faaliyetine doğrulanmış bir örnektir. Yıldız Holding Çamlıca Kampüsü’nde düzenlenen sergide M. Semih İrteş’in eserleri Dürdane Ünver, Mamure Öz, Safiye Morçay ve Sevgi İrteş’in eserleriyle birlikte sunulmuş; tezhip, katı‘ ve kalemişi teknikleri aynı sergileme çerçevesinde bir araya getirilmiştir.

Motif repertuvarı AES-ELS-000032 canonical craft profilindeki 85 belgelenmiş motif kavramından profile aktarılmıştır. Hatâyî, penç, gonca, lâle, gül, rûmî ailesi, palmet, hançer yaprağı, kıvrık dal, bulut, şemse ve geometrik düzenler klasik mimari tezyinatla ilişkili temel örneklerdir. Sanatçının 2023 tarihli Art-Sanat makalesi özellikle 15. yüzyıl rûmîlerinin sade, sencîde, sarılma, hurde, dilimli, dendanlı ve daha karmaşık bütünleşik biçimlerini akademik olarak tartışmaktadır.

Canonical motif kartlarında personal_occurrence = not_asserted politikası korunmuştur. Bir motifin kalemişi alanına uygulanabilir olması, Semih İrteş’in her projede bu motifi kullandığı anlamına gelmez. Kişisel occurrence, tekil yapı/proje görseli, restorasyon raporu, katalog veya sanatçının kendi desen kaydıyla doğrulandığında ayrıca yükseltilmelidir.

Kalemişi eğitimindeki temel usta, babası Sabri İrteş’tir. İrteş ailesinin kalemkârlık pratiği Sabri Usta’nın 1938’de Topkapı Sarayı Kubbealtı’ndaki çalışmalarıyla kurumsal hafızaya bağlanmış; Semih, Hayrettin ve Adnan İrteş kardeşler babalarının yanında özellikle Topkapı Sarayı uygulamalarında çıraklıklarını tamamlamıştır. Bu süreç, desen çizimi, yüzey hazırlığı, boya uygulaması ve restorasyonun aynı iş akışı içinde öğrenildiği bir atölye modelidir.

1973’te A. Süheyl Ünver’in Cerrahpaşa’daki çalışmalarına katılan Semih İrteş, 1980’e kadar tezhip ve tezyinat çalışmalarını sürdürmüş ve Ünver’den icazet almıştır. Bu ikinci eğitim hattı, tarihî motiflerin belgelenmesi, arşivlenmesi, desen analizi ve kitap sanatlarıyla mimari bezeme arasındaki görsel akrabalığın anlaşılmasını güçlendirmiştir. İrteş’in kendi anlatısında Süheyl Ünver arşivinin dokümantasyonu ve genç kuşaklara aktarılması ayrıca vurgulanmaktadır.

Muammer Semih İrteş’in mirası, aile içinde Sabri İrteş’ten devralınan kalemkârlık pratiğinin kurumsallaştırılması ve Süheyl Ünver’in tezyinat/arşiv geleneğinin mimari uygulamayla birleştirilmesi üzerinden değerlendirilebilir. Nakkaş, Sema Nakışhanesi ve Nakkaş Tezyini Sanatlar Merkezi birbirini izleyen üç kurumsal aşama olarak üretim, restorasyon, tasarım ve eğitimi aynı çatı altında toplamıştır.

Etki yalnız çok sayıdaki mimari uygulamayla sınırlı değildir. Üniversite ve Topkapı Sarayı öğretim görevleri, öğrencilerin sonraki kuşaklara ders vermesi, akademik yayınlar ve restorasyonun bilimsel yöntemle ele alınmasına ilişkin söylemi, mesleki bilginin hem uygulamalı hem yazılı olarak aktarılmasını sağlamıştır. Bununla birlikte bütün projelerin müdahale katmanlarını ve ekip katkılarını tek tek belgeleyen tam bir açık katalog henüz doğrulanamamıştır.

Semih İrteş’in kurumsal ve biyografik kayıtları güçlü olmakla birlikte eser/proje katmanında daha ayrıntılı belgelemeye ihtiyaç vardır. Kurumsal biyografiler çok sayıda cami, saray ve restorasyon projesini listeler; ancak her proje için uygulama yılı, ekip üyeleri, özgün katman tespiti, müdahale yöntemi, malzeme analizi ve önce/sonra görsellerini tek bir standartta birleştiren açık erişimli catalogue raisonné bulunmamaktadır.

İkinci açık alan gelenek aktarımıdır. Atölye ve kurum listeleri geniş bir öğrenci ağı gösterse de her kişi için eğitimin başlangıç-bitiş tarihi, ders türü, icazet/sertifika statüsü ve bağımsız ustalık aşaması aynı ayrıntıda belgelenmemiştir. Bu sürümde yalnız kişi biyografilerinde doğrudan doğrulanabilen dokuz aktarım kartı kullanılmıştır. Gelecek sürümlerde Nakkaş/Sema Nakışhanesi arşivleriyle bu ağ genişletilebilir.