Muammer Semih İrteş

Muammer Semih İrteş, 1952 yılında İstanbul’da doğmuştur. Kalemişi sanatını aile içinde, babası ve ustası Sabri İrteş’in yanında öğrenmiş; mimarlık eğitimi ile geleneksel mimari tezyinat bilgisini birlikte geliştirmiştir. İstanbul Devlet Mimarlık ve Mühendislik Akademisi Mimarlık Fakültesinden mezun olan İrteş, çocukluk ve gençlik yıllarından itibaren Topkapı Sarayı’ndaki uygulama ve restorasyon ortamıyla doğrudan temas kurmuştur.

Kalemişi, mimari yüzey bezeme, restorasyon ve desen tasarımı sanatçının ana üretim alanını oluşturur. 1973–1980 arasında A. Süheyl Ünver’in tezhip çalışmalarına katılması ve icazet alması, mimari tezyinat bilgisini kitap süsleme sanatlarının desen ve kompozisyon repertuvarıyla ilişkilendirmiştir. İrteş, uzun süreli uygulama, öğretim, yayın ve restorasyon faaliyetlerinin ardından 2015 yılında Kalemişi alanında Yaşayan İnsan Hazinesi olarak ulusal envantere kaydedilmiştir.

Kalemişi eğitimindeki temel usta, babası Sabri İrteş’tir. İrteş ailesinin kalemkârlık pratiği Sabri Usta’nın 1938’de Topkapı Sarayı Kubbealtı’ndaki çalışmalarıyla kurumsal hafızaya bağlanmış; Semih, Hayrettin ve Adnan İrteş kardeşler babalarının yanında özellikle Topkapı Sarayı uygulamalarında çıraklıklarını tamamlamıştır. Bu süreç, desen çizimi, yüzey hazırlığı, boya uygulaması ve restorasyonun aynı iş akışı içinde öğrenildiği bir atölye modelidir.

1973’te A. Süheyl Ünver’in Cerrahpaşa’daki çalışmalarına katılan Semih İrteş, 1980’e kadar tezhip ve tezyinat çalışmalarını sürdürmüş ve Ünver’den icazet almıştır. Bu ikinci eğitim hattı, tarihî motiflerin belgelenmesi, arşivlenmesi, desen analizi ve kitap sanatlarıyla mimari bezeme arasındaki görsel akrabalığın anlaşılmasını güçlendirmiştir. İrteş’in kendi anlatısında Süheyl Ünver arşivinin dokümantasyonu ve genç kuşaklara aktarılması ayrıca vurgulanmaktadır.

AES taksonomisinde ana ustalık alanı AES-ELS-000032 — Kalemişi ve Mimari Yüzey Bezeme Ustalıkları olarak belirlenmiştir. Bakanlık ulusal envanteri sanatçının alanını doğrudan “Kalemişi” olarak tanımlamakta; yurt içi ve yurt dışındaki cami uygulamaları ile tarihî yapılardaki restorasyon çalışmaları bu ana alanı kapsamlı biçimde desteklemektedir. Aynı primary craft içinde kişi-özel uzmanlık kartı TERM-KMY-SPEC-004 — Klasik Tezyinat Kalemişi Ustalıklarıdır.

İKİNCİL USTALIK ALANI olarak AES-ELS-000038 — Kâğıt ve Yazma Eser Bezeme/Resim Sanatları eklenmiştir. Bu seçim yalnız benzer desen repertuvarına dayanmamaktadır: 1973–1980 arasındaki tezhip eğitimi ve icazet, Sema Nakışhanesi’nin tezhip ve kitap süsleme faaliyetleri ve uzun süreli tezhip öğretimi doğrudan belgelenmektedir. Restorasyon, Raspa ve Rötuş Ustalıkları ise aynı primary craft içinde belgelenmiş teknik/uzmanlık repertuvarı olarak tutulmuş, dördüncü mastery kartı üretilmemiştir.

Teknik repertuvar AES-ELS-000032’de tanımlanan on canonical teknik üzerinden yapılandırılmıştır: Desen Çizimi, Silkeleme, Şablonlama, Zemin Boyama, Kontur, Tarama, Gölgeleme, Yaldız, Raspa ve Rötuş. Bu sıralama yeni uygulama ile restorasyon arasındaki temel süreçleri birlikte kapsamaktadır. Desen çizimi ve aktarım teknikleri kompozisyonun mimari yüzeye ölçeklenmesini; boya, kontur, tarama ve gölgeleme ise yüzeydeki renk ve biçim katmanlarını kurmaktadır.

Raspa ve rötuş teknikleri restorasyon pratiği açısından ayrıca önemlidir. Semih İrteş’in restorasyona ilişkin açıklamaları, tarihî eserde “iyi niyet”in tek başına yeterli olmadığı; bilimsel ve akademik araştırma, özgün katmanların tanınması ve müdahale kararlarının kanıta dayanması gerektiği yönündedir. Topkapı Sarayı, Sultanahmet Camii, Bursa Ulu Cami ve Mevlânâ Türbesi gibi yapılardaki çalışmalar bu teknik repertuvarın uzun süreli uygulama alanlarını oluşturmaktadır.

Malzeme ve araç repertuvarı Profile Contract v3.6 gereği ana craft olan AES-ELS-000032 üzerinden miras alınmaktadır. Canonical craft profili mimari yüzey bezemesinde doğal pigment, altın varak, organik bağlayıcı/tutkal, kireç ve farklı mineral yüzey malzemeleri gibi ortak kavramları; çizim/ölçüm, yüzey hazırlama ve uygulama araçlarını ortak registry üzerinden çözer. Böylece aynı araç ve malzemenin her usta profilinde farklı adlarla yeniden üretilmesi önlenir.

Semih İrteş’in restorasyon ve yeni tezyinat uygulamaları farklı dönem ve yüzeylere yayıldığından, profile yalnız kanıtlanmış kişisel malzeme kullanımları eklenmelidir. Tarihî bir yapıda özgün boya katmanı, sıva yapısı veya yaldız tekniğinin tespit edilmesi, genel craft repertuvarından farklı olarak proje düzeyinde evidence gerektirir. Bu sürümde malzeme/araç kartları kişisel iddia yerine canonical inheritance mantığında tutulmuştur.

Semih İrteş’in estetik yaklaşımı, mimari yüzeyin geometrisi ile klasik tezyinat repertuvarının birlikte okunmasına dayanır. Kubbe, pandantif, kemer, tavan ve duvar panolarında motif ölçeği ve kompozisyonun görüş mesafesine göre yeniden düzenlenmesi, mimarlık eğitiminin verdiği mekânsal disiplinle ilişkilidir. Sanatçının kendi anlatısında “nakkaş” tasarım yapan kişi olarak tanımlanmakta; kalemişi ise mimari süsleme tarzı olarak farklı teknikleri bünyesinde barındırmaktadır.

Akademik yayınları da bu yaklaşımın araştırma boyutunu göstermektedir. Bursa Yeşil Camii üzerine çalışması mimari elemanlar ile taş, çini, ahşap ve kalemişi desenleri arasındaki biçimsel beraberliği; 2023 tarihli Art-Sanat makalesi ise 15. yüzyıl rûmî tipolojisinin çeşitlenmesini çözümlemektedir. Üslup değerlendirmesi bu nedenle yalnız çağdaş uygulamalara değil, tarihî desenlerin sistematik incelenmesi ve yeniden yorumlanmasına dayandırılmıştır.

Semih İrteş’in uygulama korpusu yeni cami tezyinatları ile tarihî yapı restorasyonlarını birlikte içerir. Yurt içinde Adana Sabancı Camii, Şakirin Camii, Ataşehir Mimar Sinan Camii, Ahmet Hamdi Akseki Camii, Kırıkkale Nûr Camii, Beştepe Millet Camii ve Ankara Melike Hatun Camii gibi yapılarda yeni tezyinat uygulamaları; Topkapı Sarayı’nın farklı bölümleri, Sultanahmet Camii, Bursa Ulu Cami, Nuruosmaniye Hünkâr Kasrı, Mostar Karagözbey Camii ve Konya Mevlânâ Türbesi gibi yapılarda restorasyon çalışmaları belgelenmiştir.

Uluslararası uygulama korpusu Aşkabat Ertuğrul Gazi Camii, Tokyo Camii, Berlin Şehitlik Camii, Grozny Hacı Ahmed Kadirov Camii, Çeçenistan Hosiyurt Camii, Moskova Merkez Camii, Utrecht Ulu Camii, Köln Camii ve Şarjah Camii gibi örnekleri kapsamaktadır. Bu liste sanatçının tüm üretimini temsil eden tam bir catalogue raisonné değildir; yalnız kurumsal biyografilerde açıkça kaydedilmiş seçilmiş uygulamaları gösterir.

Motif repertuvarı AES-ELS-000032 canonical craft profilindeki 85 belgelenmiş motif kavramından profile aktarılmıştır. Hatâyî, penç, gonca, lâle, gül, rûmî ailesi, palmet, hançer yaprağı, kıvrık dal, bulut, şemse ve geometrik düzenler klasik mimari tezyinatla ilişkili temel örneklerdir. Sanatçının 2023 tarihli Art-Sanat makalesi özellikle 15. yüzyıl rûmîlerinin sade, sencîde, sarılma, hurde, dilimli, dendanlı ve daha karmaşık bütünleşik biçimlerini akademik olarak tartışmaktadır.

Canonical motif kartlarında personal_occurrence = not_asserted politikası korunmuştur. Bir motifin kalemişi alanına uygulanabilir olması, Semih İrteş’in her projede bu motifi kullandığı anlamına gelmez. Kişisel occurrence, tekil yapı/proje görseli, restorasyon raporu, katalog veya sanatçının kendi desen kaydıyla doğrulandığında ayrıca yükseltilmelidir.

Semih İrteş’in kamusal görünürlüğü mimari uygulamaların yanında tezhip ve kalemişi eserlerinin sergilendiği kurumsal etkinliklerle sürmektedir. Sema Nakışhanesi ve daha sonra Nakkaş Tezyini Sanatlar Merkezi, yurt içi ve yurt dışında açılan sergiler aracılığıyla mimari ve kitap süsleme sanatlarını birlikte tanıtmıştır. Bu faaliyetler, atölyenin yalnız üretim ve eğitim merkezi değil, sergileme ve kamusal iletişim mekânı olarak da işlev gördüğünü göstermektedir.

2026 tarihli Sabrın Nakşı sergisi, güncel sergi faaliyetine doğrulanmış bir örnektir. Yıldız Holding Çamlıca Kampüsü’nde düzenlenen sergide M. Semih İrteş’in eserleri Dürdane Ünver, Mamure Öz, Safiye Morçay ve Sevgi İrteş’in eserleriyle birlikte sunulmuş; tezhip, katı‘ ve kalemişi teknikleri aynı sergileme çerçevesinde bir araya getirilmiştir.

Kurumsal kayıtlar Semih İrteş’in üretim, eğitim ve kültürel miras aktarımı içinde uzun süreli bir rol üstlendiğini göstermektedir. 1979’da İrteş kardeşlerin Nakkaş adı altında kurumsallaşması aile kalemkârlığını profesyonel bir uygulama yapısına dönüştürmüştür. 1991’de Mamure Öz ile kurulan Sema Nakışhanesi, tezhip ve kitap süsleme sanatlarında eğitim ve sergi faaliyetleri yürütmüştür. 2008’de bu yapı Nakkaş ile birleşerek Valide-i Atik Külliyesi’ndeki Nakkaş Tezyini Sanatlar Merkezi’ne dönüşmüştür.

Sanatçının resmî kültürel miras kaydı 2015 yılında gerçekleşmiştir. Muammer Semih İrteş, Kalemişi alanında 02.0026 envanter numarasıyla Yaşayan İnsan Hazinesi Ulusal Envanteri’ne alınmıştır. Bu bölümde söz konusu kurumsal dönüm noktaları SECTION_ITEMS içinde ayrı kartlar olarak gösterilmektedir.

Gelenek aktarımı iki paralel hat üzerinden izlenebilmektedir: mimari kalemişi ve kitap süsleme/tezhip eğitimi. Topkapı Sarayı Müzesi Nakışhanesi, Sema Nakışhanesi ve Nakkaş Tezyini Sanatlar Merkezi, farklı dönemlerde çok sayıda öğrencinin desen, tezhip ve kalemişi eğitimi aldığı başlıca kurumsal ortamlardır. Öğrencilerin bir kısmı temel tezhip eğitimi almış, bir kısmı Semih İrteş’in ihtisas sınıflarında Türk tezyini sanatları, desen tasarımı ve kalemişi alanında ileri düzey çalışmalar yapmıştır.

Sevgi İrteş, Şeyma Çınar, Arzu Uzunosman, Beyza Akıncı Kaplan, Mukaddes Can, Emine Geçtan, Emel Türkmen, Sebahat Palabıyık ve Esra Elitaş için doğrudan kaynaklandırılabilir eğitim ilişkileri bulunmuştur. Bu kişiler ayrı kartlar olarak modellenmiş; çok-hocalı eğitim ilişkileri Mamure Öz ve diğer eğitmenlerle birlikte gösterilmiştir. Geniş atölye listesinde adı geçen ancak ilişki türü doğrulanmayan kişiler bu sürümde taughtTo claim’ine yükseltilmemiştir.

Semih İrteş’in öğretim faaliyeti üniversite, müze nakışhanesi ve özel/kurumsal atölye modellerini kapsar. 1981–1983 arasında Mimar Sinan Üniversitesi Geleneksel Sanatlar Bölümünde, 2003–2007 arasında Selçuk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Geleneksel Sanatlar Bölümünde öğretim görevlisi olarak çalışmıştır. Ketebe kaydı ayrıca 1978–2012 arasında Topkapı Sarayı Müzesi Nakışhanesi Türk Tezyini Sanatları öğretim görevliliğini bildirir.

1991’de Mamure Öz ile kurulan Sema Nakışhanesi, tezhip başta olmak üzere kitap süsleme sanatlarında uzun süreli öğrenci yetiştirmiştir. 2008’de Nakkaş Tezyini Sanatlar Merkezi’nde mimari ve kitabi süsleme tek çatı altında birleştirilmiş; uygulama, proje, tasarım, arşiv, sergi ve eğitim faaliyetleri birlikte yürütülmüştür. Öğretim yaklaşımında kopya tekrarından çok motif bilgisinin, kompozisyon kurallarının ve özgün tasarım yapabilme yetisinin geliştirilmesi öne çıkmaktadır.

İstanbul, Semih İrteş’in eğitim, üretim ve aktarım ağının ana merkezidir. Topkapı Sarayı, Cerrahpaşa’daki Süheyl Ünver dersleri, Sema Nakışhanesi ve Üsküdar Valide-i Atik Külliyesi’ndeki Nakkaş Tezyini Sanatlar Merkezi bu ağın temel düğümleridir. Sanatçının mimarlık eğitimi ve uzun süreli restorasyon pratiği, İstanbul’daki saray, cami ve sivil mimari örnekleri üzerinden gelişmiştir.

Uygulama coğrafyası Türkiye’nin farklı kentlerinin yanı sıra Türkmenistan, Japonya, Almanya, Çeçenistan/Rusya, Hollanda, Kazakistan, Yunanistan, Bosna-Hersek, Cezayir ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkelere uzanmaktadır. Kültür haritası için canonical hotspot İstanbul olarak tanımlanmış; diğer şehir ve ülkeler eser/proje ve uluslararası etki kartlarında tutulmuştur.

Uluslararası etki en belirgin biçimde cami tezyinatı ve restorasyon projelerinde görülmektedir. Aşkabat Ertuğrul Gazi Camii, Tokyo Camii, Berlin Şehitlik Camii, Grozny Hacı Ahmed Kadirov Camii, Moskova Merkez Camii, Utrecht Ulu Camii, Köln Camii ve Şarjah Camii gibi yapılar, mimari tezyinat pratiğinin farklı coğrafyalara taşındığı doğrulanmış örneklerdir. Mostar Karagözbey Camii ve Cezayir Keçiova Camii ise restorasyon bağlamındaki uluslararası çalışmalara örnek oluşturur.

Sema Nakışhanesi ve Nakkaş Tezyini Sanatlar Merkezi’nin sergi ve eğitim faaliyetleri, uluslararası etkinin ikinci eksenini oluşturur. Tezhip ve kalemişi eğitiminden geçen öğrencilerin daha sonra kendi atölyelerinde ders vermeleri ve uluslararası sergilere katılmaları aktarım ağını genişletmiştir. SECTION_ITEMS bu alanı anıtsal uygulamalar, restorasyon, kurumsal eğitim ve güncel sergi görünürlüğü olarak ayrı kartlara ayırmaktadır.

Semih İrteş’in kamusal görünürlüğü Bakanlık biyografileri, sanatçı/atölye arşivleri, basın söyleşileri ve akademik yayınlar üzerinden izlenebilmektedir. 2020 tarihli Anadolu Ajansı söyleşisi, sanatçının kalemişi ve nakkaşlık kavramlarını kendi terminolojisiyle açıklaması, restorasyon etiğine ilişkin görüşlerini aktarması ve Sabri İrteş–Süheyl Ünver eğitim zincirini doğrudan anlatması bakımından birincil sözlü kaynak niteliğindedir.

2021 ve 2023 tarihli akademik makaleler, uygulama deneyiminin tarihî yapı ve motif çözümlemesine dönüştürüldüğünü göstermektedir. Kuveyt Türk’ün Sanatın ve Sanatkârın İzinde yayını, Nakkaş Tezyini Sanatlar Merkezi’nin web arşivi ve 2026 Sabrın Nakşı sergisi sanatçının farklı kamusal mecralardaki görünürlüğünü tamamlar. Bu bölümdeki kayıtlar SECTION_ITEMS içinde ayrı kaynak türleri olarak sunulmaktadır.

Muammer Semih İrteş’in mirası, aile içinde Sabri İrteş’ten devralınan kalemkârlık pratiğinin kurumsallaştırılması ve Süheyl Ünver’in tezyinat/arşiv geleneğinin mimari uygulamayla birleştirilmesi üzerinden değerlendirilebilir. Nakkaş, Sema Nakışhanesi ve Nakkaş Tezyini Sanatlar Merkezi birbirini izleyen üç kurumsal aşama olarak üretim, restorasyon, tasarım ve eğitimi aynı çatı altında toplamıştır.

Etki yalnız çok sayıdaki mimari uygulamayla sınırlı değildir. Üniversite ve Topkapı Sarayı öğretim görevleri, öğrencilerin sonraki kuşaklara ders vermesi, akademik yayınlar ve restorasyonun bilimsel yöntemle ele alınmasına ilişkin söylemi, mesleki bilginin hem uygulamalı hem yazılı olarak aktarılmasını sağlamıştır. Bununla birlikte bütün projelerin müdahale katmanlarını ve ekip katkılarını tek tek belgeleyen tam bir açık katalog henüz doğrulanamamıştır.

1952’de İstanbul’da doğdu. 1960’lı yıllarda babası Sabri İrteş’in yanında kalemişi ve restorasyon çalışmalarına katıldı; 1970’ten itibaren Topkapı Sarayı restorasyonlarında yer aldı. 1973–1980 arasında A. Süheyl Ünver’in tezhip çalışmalarına devam ederek icazet aldı. 1979’da kardeşleriyle Nakkaş adı altında kurumsallaştı. 1981–1983 arasında Mimar Sinan Üniversitesi’nde öğretim görevliliği yaptı.

1991’de Mamure Öz ile Sema Nakışhanesi’ni kurdu. 2003–2007 arasında Selçuk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi’nde ders verdi. 2008’de Nakkaş ve Sema Nakışhanesi, Valide-i Atik Külliyesi Tekke Binası’nda Nakkaş Tezyini Sanatlar Merkezi çatısı altında birleşti. 2015’te Yaşayan İnsan Hazinesi seçildi. 2021 ve 2023’te tarihî kalemişi üzerine akademik makaleler yayımladı; 2026’da Sabrın Nakşı sergisinde eserleri sergilendi.

Semih İrteş’in kurumsal ve biyografik kayıtları güçlü olmakla birlikte eser/proje katmanında daha ayrıntılı belgelemeye ihtiyaç vardır. Kurumsal biyografiler çok sayıda cami, saray ve restorasyon projesini listeler; ancak her proje için uygulama yılı, ekip üyeleri, özgün katman tespiti, müdahale yöntemi, malzeme analizi ve önce/sonra görsellerini tek bir standartta birleştiren açık erişimli catalogue raisonné bulunmamaktadır.

İkinci açık alan gelenek aktarımıdır. Atölye ve kurum listeleri geniş bir öğrenci ağı gösterse de her kişi için eğitimin başlangıç-bitiş tarihi, ders türü, icazet/sertifika statüsü ve bağımsız ustalık aşaması aynı ayrıntıda belgelenmemiştir. Bu sürümde yalnız kişi biyografilerinde doğrudan doğrulanabilen dokuz aktarım kartı kullanılmıştır. Gelecek sürümlerde Nakkaş/Sema Nakışhanesi arşivleriyle bu ağ genişletilebilir.