Âharlı Kâğıt malzemesi.
Hasan Çelebi
Araştırma Raporu
BELGE KÜNYESİ VE ATIF
Özkan, İ. F., Ilıcak Aydınalp, Ş. G., & Savaş, S.. (2026). Hasan Çelebi: Araştırma raporu [AES-AR-U-000009]. AES Altın El Sanatları Dijital Müze ve Arşiv Sistemi. https://altinelsanatlari.org/master/hasan-celebi/arastirma-raporu/
Bu belge, AES profilinin yayımlanmış/taslak anlık görüntüsünden üretilen türetilmiş akademik çıktıdır. Atıf yapılırken yukarıdaki belge kodu ve kalıcı çıktı URL’si kullanılmalıdır.
İÇİNDEKİLER
- 01Araştırma Özeti ve Veri Kapsamı
- 02Biyografi
- 03Eğitim ve Usta-Çırak Süreci
- 04Ustalık Alanları
- 05Teknik Repertuar
- 06Malzemeler ve Araçlar
- 07Üslup ve Estetik Dil
- 08Eserler / AES Korpusu
- 09Motif Repertuarı
- 10Sergiler
- 11Ödüller ve Kurumsal Kayıtlar
- 12Gelenek Aktarımı
- 13Atölyeler ve Öğretim
- 14Coğrafi Ağ
- 15Uluslararası Etki ve Aktarım Ağı
- 16Medya, Sözlü Tarih ve Kamusal Görünürlük
- 17Miras ve Etki
- 18Kronoloji
- 19Araştırma Boşlukları
- 20Araştırma Bulguları
- 21Araştırma Boşlukları
- 22Kaynakça
ARAŞTIRMA ÖZETİ VE VERİ KAPSAMI
1937’de Oltu’nun İnci köyünde doğan Hasan Çelebi, hüsn-i hat alanında Hamid Aytaç ve Kemal Batanay’ın meşk çevrelerinde yetişmiş; sülüs, nesih, ta‘lîk ve farklı celî yazı türlerinde eserler üretmiş, mimari yazı uygulamaları ve uzun süreli öğrenci yetiştirme faaliyetiyle tanınmıştır. Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’nde 02.0010 numarasıyla kayıtlı olan sanatçı 24 Şubat 2025’te vefat etmiştir.
Rapor; profilin kanonik metin bölümleri, yapılandırılmış medya kayıtları, korpus gözlemleri, kaynak-kanıt-bulgu zinciri ve ilişkisel AES verilerinden otomatik olarak derlenmektedir. Otomatik derleme, kaynakların eleştirel değerlendirilmesinin veya editöryal/akademik hakemliğin yerine geçmez; raporun kapsamı profil verisinin doluluk düzeyiyle sınırlıdır.
Biyografi
Hasan Çelebi, 1937 yılında Erzurum’un Oltu ilçesine bağlı İnci köyünde doğmuştur. İlk öğreniminden sonra dinî eğitimini sürdürmüş, 1954’te İstanbul’a gelmiştir. 15 Mayıs 1956’da Üsküdar Mihrimah Sultan Camii’nde müezzin olarak göreve başlaması, İstanbul’daki meslek ve sanat çevresiyle uzun süreli ilişkisinin kurumsal başlangıcını oluşturmuştur. Cami hizmetiyle hat çalışmasını birlikte sürdüren Çelebi, 1987’de resmî görevinden emekli olduktan sonra çalışmalarını atölye, eser üretimi, mimari yazı uygulamaları ve öğrenci yetiştirme üzerinden devam ettirmiştir.
Hüsn-i hat alanındaki üretimi kâğıt üzerindeki levhalarla sınırlı kalmamış; cami kubbeleri, kuşak yazıları, mihrap ve mimari yüzeyler, taş ve seramik uygulamalar gibi farklı ölçeklerde gerçekleştirilmiştir. Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’nde 02.0010 numarasıyla “Hüsn-i Hat Sanatı” alanında kayıtlıdır. 24 Şubat 2025’te vefat eden Çelebi’nin mesleki mirası, geleneksel meşk zincirini mimari uygulama, uluslararası öğretim ve geniş bir öğrenci ağıyla birleştiren uzun süreli bir hat pratiği üzerinden değerlendirilmektedir.
Eğitim ve Usta-Çırak Süreci
Hasan Çelebi’nin hat eğitimi, 1964 yılında Halim Özyazıcı ile başlayan kısa süreli çalışmanın ardından Hamid Aytaç’ın meşk çevresinde sistematikleşmiştir. Özyazıcı’nın vefatından sonra 14 Ekim 1964’te Hamid Aytaç ile çalışmaya başladığı, 1966’dan itibaren Kemal Batanay’dan ta‘lîk meşk ettiği belgelenmektedir. Bu eğitim modeli, harf bünyesinin tekrar yoluyla içselleştirilmesi, örnek satırın kopyalanması, tashih ve yeniden yazım döngüsü üzerinden ilerleyen klasik usta–çırak yöntemine dayanmaktadır.
İcazet yılları konusunda kaynaklar tam olarak örtüşmemektedir. Hakemli biyografik çalışma, Hamid Aytaç’tan sülüs-nesih icazetini 1970’te, Kemal Batanay’dan ta‘lîk icazetini 1975’te aldığını kaydetmektedir. Bazı kurumsal biyografiler ise bu tarihleri sırasıyla 1975 ve 1981 olarak vermektedir. Bu farklılık, Çelebi’nin iki ustadan eğitim aldığı gerçeğini değiştirmemekle birlikte, icazet belgelerinin tarihsel kataloglanmasında birincil belge üzerinden yeniden doğrulama gerektirmektedir. Bu nedenle tarih farklılığı korunmuş, kaynakların desteklemediği tek bir tarih kesinleştirilmemiştir.
Ustalık Alanları
Hasan Çelebi’nin birincil ustalık alanı hüsn-i hat, geleneksel sanat sınıflaması bakımından Yazı Sanatları kapsamında ele alınmaktadır. Belgelenmiş repertuvar sülüs, nesih ve ta‘lîk başta olmak üzere rik‘a, celî sülüs, celî ta‘lîk, celî dîvânî, kûfî ve muhakkak gibi farklı yazı türleri ile tuğra ve çeşitli istif uygulamalarını kapsamaktadır. Ustalığının ayırt edici yönlerinden biri, küçük ve orta ölçekli kâğıt çalışmalarındaki yazı disiplinini mimari ölçekteki celî yazıya aktarabilmesidir.
Mimari yüzey, mezar taşı ve seramik üzerindeki yazı uygulamaları Çelebi’nin ayrı bir taş, çini veya kalemişi ustalığına sahip olduğu anlamına gelmemektedir. Bu alanlar, hüsn-i hattın farklı taşıyıcı ve yüzeylerde uygulanmasına ilişkin ilişkisel üretim bağlamlarıdır. Bu nedenle ana ustalık alanı ile yazının uygulandığı malzeme ve mimari ortamlar birbirinden ayrılarak değerlendirilmelidir.
Public Usta arayüzünde, anıtsal ölçekleme ve mimari yüzeylere hat uygulaması semantic `relatedTo` ilişkisi korunarak UZMANLIK ALANI kartında sunulmaktadır. Bu sunum, Hasan Çelebi’ye hüsn-i hattan bağımsız bir kalemişi, taş veya çini ustalığı atfetmez; uzmanlaşmış uygulama bağlamını görünür kılar.
Teknik Repertuar
Çelebi’nin teknik repertuvarı yazı türlerini bilmenin ötesinde meşk, tashih, istif kurma ve ölçek büyütme süreçlerini birlikte içermektedir. Sülüs ve nesihte klasik oran sistemine bağlı harf kuruluşu; ta‘lîk ve celî ta‘lîkte satır akışı ve harflerin ritmik dengesi; celî sülüste ise mimari yüzeyden okunabilirliği koruyan büyütme ve yerleştirme ilkeleri öne çıkmaktadır. Celî dîvânî, kûfî ve muhakkak örnekleri, repertuvarın farklı yazı karakterlerine yayıldığını göstermektedir. Hilye tertibi ve zaman zaman kullanılan müsennâ/simetrik istifler, metnin yalnız harf düzeyinde değil kompozisyon bütünlüğü içinde ele alındığını göstermektedir.
Mimari uygulamalarda teknik süreç daha karmaşıktır. Sultanahmet Camii’nin 1974 tarihli yazı onarımlarında mevcut yazının okunması, bozulmuş alanların yeniden kurulması, büyük boyutlu taslakların hazırlanması ve yüzeye aktarılması birlikte yürütülmüştür. Akademik kaynakta, geniş alanlarda yazımı hızlandırmak ve mürekkep kapasitesini artırmak amacıyla yaklaşık 5–6 cm genişliğinde kalemler hazırlandığı ve taraklı bir kalem geliştirildiği aktarılmaktadır. Bu örnek, Çelebi’nin klasik kalem disiplinini uygulama ölçeğinin fiziksel gereksinimlerine göre uyarladığını göstermektedir.
Malzemeler ve Araçlar
Çelebi’nin hüsn-i hat pratiği, yazı sanatının ortak malzeme ve araç repertuvarına dayanmaktadır. Kâğıt, mürekkep ve kalem; meşk, levha ve hilye üretiminin temel bileşenleridir. Araç ve malzemenin seçimi yazı türünün kalem ağzı, harf oranı, satır aralığı ve yüzey ölçüsüyle ilişkilidir. Büyük ölçekli uygulamalarda aynı temel prensip korunmakta, ancak kalem genişliği, taslak yöntemi ve aktarım tekniği yüzeyin boyutuna göre değişmektedir.
Sultanahmet Camii restorasyonuna ilişkin ayrıntılı kayıt, bu ilişkinin somut bir örneğini sunmaktadır. Büyük yazıların hazırlanmasında eskiz kâğıtlarının birleştirilmesi için suda çözünebilen zamk kullanılmış, geniş kalemler hazırlanmış ve daha fazla mürekkep tutabilen taraklı kalemden yararlanılmıştır. Bu süreç, geleneksel hat araçlarının sabit bir envanter olarak değil, yazı ölçeği ve uygulama yüzeyinin gerektirdiği teknik koşullara uyarlanabilen bir üretim sistemi içinde kullanıldığını göstermektedir.
Kâğıt malzemesi.
İs Mürekkebi malzemesi.
Mürekkep malzemesi.
Arap Zamkı malzemesi.
Altın Varak malzemesi.
Kamış Kalem aracı.
Kalemtıraş aracı.
Üslup ve Estetik Dil
Hasan Çelebi’nin estetik dili, Hamid Aytaç üzerinden geç Osmanlı hat mektebinin ölçü, oran ve istif disiplinini sürdüren bir çizgide konumlanmaktadır. Harf biçiminin klasik nispetlere bağlılığı, kelime ve satırların teşrifatı, kompozisyonun uzaktan ve yakından okunabilirliği ile boşlukların dengeli kurulması bu yaklaşımın temel ölçütleridir. Kurumsal değerlendirmelerde, yazının biçimsel gösterişten önce harf yapısı ve okunabilirlik üzerinden kurulması vurgulanmaktadır.
Bu klasik bağlılık mekanik bir tekrar anlamına gelmemektedir. Mimari yüzeylerde ölçek, görüş mesafesi ve yüzey geometrisi kompozisyonun yeniden kurulmasını gerektirmiştir. Müsennâ düzenler ve farklı celî yazı türleri, simetri ve ritmin kontrollü biçimde kullanıldığı örnekler sunmaktadır. Çelebi’nin 2019’daki açıklamaları da geleneksel esasların korunmasını temel alırken teknolojiyi yardımcı bir araç olarak gördüğünü, kalem ve el pratiğinin yerini alan bir üretim modeli önermediğini göstermektedir.
Eserler / AES Korpusu
Hasan Çelebi’nin eser korpusu iki ana ölçekte izlenebilmektedir: kâğıt üzerinde hazırlanmış levha, hilye ve istifler ile mimari yapılara uygulanmış büyük ölçekli yazılar. Sultanahmet Camii’nde 1974’te yürütülen kubbe ve yan kubbe yazılarının onarımı ile Esmâü’l-Hüsnâ düzenlemeleri, erken dönem anıtsal çalışmalarının başlıca örneğidir. Hırka-i Şerif Camii, Medine’de Mescid-i Kubâ ve Mescid-i Kıbleteyn, Kuveyt İslâm Tıp Merkezi, Pforzheim Fatih Camii, Johannesburg Cuma Camii ve Almatı’daki seramik yazı uygulamaları farklı coğrafyalardaki mimari üretimi belgelemektedir. Mescid-i Kubâ için TDV İslâm Ansiklopedisi yaklaşık 1400 metre yazı uygulamasından söz etmekte; bunun yaklaşık 1200 metresini kûfî, 200 metresini celî sülüs olarak kaydetmektedir.
Kâğıt üzerindeki üretiminde hilyeler belirgin bir yer tutmaktadır; 2016 tarihli akademik çalışma o tarihe kadar iki yüze yakın hilye yazdığını bildirmektedir. 1979 tarihli Tanzanya hatıra parası ve 1996’da Malezya için hazırlanan on sekiz parçalık koleksiyon, yazının farklı nesne ve sipariş bağlamlarına taşındığını göstermektedir. IRCICA merkezindeki hat kompozisyonunun Çelebi tarafından yazılması ve tezhibinin Rikkat Kunt tarafından yapılması, yazı ile bezeme emeğinin eser künyesinde ayrı sanatçı katkıları olarak belgelenebildiğini göstermesi bakımından önemlidir.
2021 tarihli retrospektif katalog, özel koleksiyonlardaki sülüs, celî sülüs, celî ta‘lîk, celî dîvânî, ta‘lîk ve muhakkak örneklerini ölçü, koleksiyon ve tezhip sanatçısı bilgileriyle kaydetmektedir. Bu kayıtlar, Çelebi’nin repertuvarını tek bir yazı çeşidi üzerinden tanımlamak yerine farklı metin türleri, boyutlar ve bezeme ortaklıkları içinde incelemeye imkân vermektedir.
Motif Repertuarı
Hasan Çelebi’nin doğrulanmış korpusunda bezeme motifi ile hat kompozisyonu birbirinden ayrılmalıdır. Hilye, müsennâ düzen, kuşak yazısı, kubbe yazısı ve Esmâü’l-Hüsnâ yerleşimi; metnin yazı ve kompozisyon biçimlerini tanımlamaktadır. Bunların doğrudan bitkisel, geometrik veya figüratif motif olarak sınıflandırılması yöntemsel olarak uygun değildir.
Retrospektif katalogdaki eser künyeleri, birçok levhada hat ile tezhibin farklı sanatçılar tarafından gerçekleştirildiğini açıkça göstermektedir. Örneğin bazı eserlerde Hanifi Dursun, Tahsin Aykutalp, Mustafa Çelebi Atölyesi, Zeynep Peker ve Ömer Şen tezhip sanatçısı olarak ayrıca kaydedilmiştir. Bu nedenle Çelebi’ye dekoratif motif repertuvarı atfedilebilmesi için motifin bizzat onun tarafından tasarlandığını veya uygulandığını gösteren eser düzeyi kanıt gerekmektedir. Mevcut doğrulama düzeyinde hat kompozisyonları belgelenmiş, bağımsız dekoratif motif sahipliği ise ileri sürülmemiştir.
Sergiler
Hasan Çelebi’nin sergi kronolojisi ulusal ve uluslararası hat çevrelerinin kesiştiği bir görünürlük ağına işaret etmektedir. İlk kişisel serginin tarihi konusunda kaynaklar farklılaşmaktadır: hakemli biyografik çalışma 1980’i, bazı kurumsal biyografiler ise 1982’de IRCICA’da düzenlenen sergiyi ilk kişisel sergi olarak kaydetmektedir. Bu farklılık, serginin kapsamı veya “kişisel sergi” tanımının kaynaklar arasında değişmiş olabileceğini düşündürmektedir; birincil sergi belgesi görülmeden tarihlerden biri elenmemelidir.
Sonraki kronolojide 1984 Kuala Lumpur, 1985 Amman, 1992 Kuala Lumpur ve 1994 IRCICA’daki “30 Yıl” sergisi belgelenmektedir. 2018’de Ankara’da açılan sergide Çelebi’nin dört eseri ile öğrencilerinin yirmi üç eseri birlikte sunulmuştur. 2021’de Fatih Belediyesi tarafından yayımlanan “Ketebehu Hasan Çelebi” retrospektif sergi kataloğu ise farklı dönemlerden eserleri ölçü, yazı türü, koleksiyon ve tezhip bilgileriyle bir araya getiren kapsamlı bir geç dönem belgelemesi sağlamaktadır.
Ödüller ve Kurumsal Kayıtlar
Hasan Çelebi’nin kurumsal tanınırlığı, hat sanatındaki üretimi ile usta–çırak aktarımını birlikte değerlendiren ödül ve envanter kayıtları üzerinden izlenebilmektedir. 2007 Gümüş Lale Ödülü ve 2008 Sanata Hizmet kaydı, 2000’lerin sonundaki kurumsal görünürlüğü belgelemektedir. Yaşayan İnsan Hazineleri kaydında 2009 envanter yılı görülürken, sonraki resmî ve UNESCO Türkiye kaynaklarında Çelebi’nin 2010’da Yaşayan İnsan Hazinesi ilan edildiği belirtilmektedir; bu iki tarih envanter kaydı ile ilan aşamasının ayrı süreçleri olarak değerlendirilmelidir.
2011 Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü resmî Cumhurbaşkanlığı kayıtlarında yer almaktadır. 2013’te fahri doktora ve 2016’da Dede Korkut ödülü akademik biyografide kayıtlıdır. 2024 Necip Fazıl Saygı Ödülü, sanatçının yaşamının son dönemindeki ulusal tanınırlığını sürdürdüğünü göstermektedir. Bu bölümdeki ödüller, eserlerin estetik değerine ilişkin bir sıralama olarak değil, belgelenmiş kurumsal kayıtlar olarak ele alınmaktadır.
Gelenek Aktarımı
Hasan Çelebi’nin geleneğin aktarımındaki temel yöntemi, düzenli meşk ve tashih esaslı birebir öğretimdir. 1975’te Üsküdar Selami Ali Camii’nde düzenli hat derslerine başladığı; öğrencilerin yazılarını doğrudan tashih ederek harf bünyesi, satır kuruluşu ve istif bilgisini tekrar yoluyla geliştirdiği belgelenmektedir. İlk öğrencileri arasında Davut Bektaş, Muhlis Uslu ve Berat Gülen yer almaktadır. Muhlis Uslu 1981’de icazet alan ilk öğrenci olarak kaydedilmiş, onu Berat Gülen (1984) ve Ayten Tiryaki (1989) izlemiştir.
Hakemli biyografide 1990’lar ve 2000 başındaki icazet zinciri Davut Bektaş (1994), Tevfik Kalp ve Mümtaz Seçkin Durdu (1996), İlhan Özkeçeci, Günay Çilingiroğlu, Abdullah Gün ve Ahmet Kutluhan (1999), Ferhat Kurlu, Hilal Kazan ve Bilal Sezer (Ekim 2000) adlarıyla belgelenmektedir. Efdaluddin Kılıç için IRCICA kaydı, Hasan Çelebi’den sülüs ve nesih meşk ettiğini ve bu yazılarda 1993’te icazet aldığını açıkça belirtmektedir. Bu nedenle öğrenci–usta ilişkileri yalnız toplu öğrenci sayılarıyla değil, adı ve mümkün olduğunda icazet tarihi doğrulanabilen kişi düzeyinde de kaydedilmiştir.
Çelebi’nin yurt dışındaki aktarım ağı mektupla meşk, dönemsel İstanbul ziyaretleri ve icazet ilişkileri üzerinden genişlemiştir. Hakemli kaynak, Muhammed Zekeriya (ABD), Muhammed Emzil ve Hâmidi (Fas), Muhammed Bahiri ve Abdulhamid (Cezayir), Mahfuz (Libya), Ubeyde Salihu’l Benki (Suriye), Abdülaziz (Suudi Arabistan), Kazım Hacımeyliç (Bosna-Hersek) ve Fuad Kuşi Honda’yı (Japonya) icazet verdiği yabancı öğrenciler arasında kaydetmektedir. Aynı kaynak ayrıca adı verilmeyen bir Brunei ve bir Kuveyt öğrencisine sertifika verildiğini bildirmektedir.
Öğrenci ağının ölçeği dönemsel kaynaklara göre büyümüştür. 2010 tarihli “Hasan Çelebi ve Dört Kıtadan Talebeleri” sergi kaydı 20 ülkeden 59 talebeden söz etmekte; 2018–2025 tarihli kayıtlar ise yüzü aşkın/yaklaşık yüz icazetli öğrenci bildirmektedir. Bu nedenle burada verilen adlar, doğrulanmış ve kaynaklandırılmış bir öğrenci seçkisini oluşturmaktadır; tam öğrenci–icazet envanteri henüz tamamlanmış kabul edilmemektedir.
Atölyeler ve Öğretim
Çelebi’nin öğretim pratiği atölye temelli, tekrar ve düzeltmeye dayalı bir çalışma düzeni üzerine kurulmuştur. Selami Ali’de sürdürdüğü derslerde örnek yazının kopyalanması, öğrencinin satırının tashih edilmesi ve aynı formun yeniden çalışılması temel yöntemdir. İcazet, yalnız belirli bir süre ders görmenin sonucu olarak değil, yazının yeterli biçimsel olgunluğa erişmesiyle ilişkilendirilen bir değerlendirme aşaması olarak anlaşılmaktadır.
Daha sonraki yıllarda öğretim ağı yüz yüze derslerin dışına taşmış; yurt dışındaki öğrencilerle yazışma, uluslararası kurs ve kurum ilişkileri gelişmiştir. 2018 Ankara sergisinde ustanın eserleriyle öğrenci eserlerinin birlikte sunulması, aktarım ilişkisinin kamusal sergileme içinde görünür kılındığı örneklerden biridir. Büyük Çamlıca Camii gibi geç dönem büyük ölçekli projelerde öğrencileriyle birlikte çalışması, teknik bilginin uygulama ortamında kolektif biçimde aktarılmasına da işaret etmektedir.
Coğrafi Ağ
Çelebi’nin üretim coğrafyası Erzurum’dan İstanbul’a uzanan biyografik hareketin ardından uluslararası bir ölçeğe genişlemiştir. İstanbul, eğitim, cami görevi, atölye ve eser üretiminin merkezidir. Sultanahmet ve Hırka-i Şerif camileri bu yerel merkezin başlıca mimari örnekleri arasındadır.
Suudi Arabistan’da Mescid-i Kubâ ve Mescid-i Kıbleteyn; Kuveyt’te İslâm Tıp Merkezi; Almanya’da Pforzheim Fatih Camii; Güney Afrika’da Johannesburg Cuma Camii; Kazakistan’da Almatı seramik yazıları ve Malezya’daki koleksiyon ve cami çalışmaları, yazının farklı mimari ve kültürel ortamlara taşındığını göstermektedir. Bu dağılım, Çelebi’nin bir “coğrafi üslup” oluşturduğu iddiasından çok, Osmanlı-Türk hat eğitiminde edindiği repertuvarın farklı sipariş ve yüzey koşullarına uygulanabildiğini göstermektedir.
Uluslararası Etki ve Aktarım Ağı
Hasan Çelebi’nin uluslararası etkisi, mimari yazı projeleri, sergiler, kurum ilişkileri ve öğrenci aktarımı üzerinden belgelenmektedir. Medine’de Mescid-i Kubâ ve Mescid-i Kıbleteyn’de yürüttüğü uzun süreli çalışma, yazının anıtsal ölçekte uluslararası dolaşımının erken ve kapsamlı örneklerindendir. Kuveyt, Malezya, Kazakistan, Almanya ve Güney Afrika’daki uygulamalar bu üretim alanını genişletmiştir.
IRCICA ile ilişkisi, sergiler ve hat çevresiyle sınırlı kalmamıştır. Kurum merkezindeki hat kompozisyonunun Çelebi tarafından yazılmış olması ve öğrencilerinden Efdaluddin Kılıç’ın IRCICA kayıtlarında Çelebi’den icazet almış bir hattat olarak belgelenmesi, kurumsal ve pedagojik etkinin birlikte sürdüğünü göstermektedir. Malezya için hazırlanan koleksiyonlar ve Sri Sendayan Camii gibi geç dönem projeleri de eser dolaşımının farklı coğrafyalarda devam ettiğini ortaya koymaktadır.
Medya, Sözlü Tarih ve Kamusal Görünürlük
Çelebi’nin kamusal görünürlüğü, sergi haberleri, belgesel kayıtları, sanatçı söyleşileri ve retrospektif yayınlar aracılığıyla izlenebilmektedir. 2018’de Ankara’daki sergi, usta ile öğrencilerin eserlerini aynı sergileme bağlamında bir araya getirmiştir. 27 Şubat 2019’da özel gösterimi yapılan on üç bölümlük “Hattın İzinde Bir Ömür” belgeseli, Çelebi’nin yaşamı ve sanat pratiğini görsel-işitsel olarak kayda geçiren başlıca çalışmalardandır.
2019 tarihli kapsamlı söyleşi, devam eden Kur’an yazımı, Büyük Çamlıca Camii çalışması, klasik meşk anlayışı ve teknolojiye ilişkin görüşlerini birinci elden aktarmaktadır. 2021 retrospektif katalog, eser künyeleri ve görseller üzerinden korpusu belgeleyen kalıcı bir yayın niteliğindedir. 2024 Necip Fazıl Saygı Ödülü çevresindeki kamusal kayıtlar ile 2025’teki vefatının ardından yayımlanan resmî anma metinleri, sanatçının geç dönem kurumsal görünürlüğünü tamamlamaktadır.
Miras ve Etki
Hasan Çelebi’nin mirası, eser sayısı veya ödül toplamından çok üç süreklilik hattında izlenebilmektedir: klasik meşk zinciri, mimari yazı uygulamaları ve uluslararası öğrenci aktarımı. Hamid Aytaç ve Kemal Batanay’dan aldığı eğitim, kendi öğrencileri ve icazet verdiği hattatlar aracılığıyla sonraki kuşaklara aktarılmıştır. Öğrenci sayısının farklı dönem kaynaklarında 52’den yüzün üzerine çıkması, bu aktarım ağının uzun süreli genişlemesini göstermektedir.
Mimari alanda Sultanahmet’ten Medine’ye, Kuveyt’ten Avrupa ve Afrika’daki camilere uzanan uygulamalar, harf oranı ve istif bilgisinin anıtsal ölçekte uygulanmasına ilişkin önemli bir korpus oluşturmaktadır. Kâğıt üzerindeki hilye ve levhaların özel koleksiyonlarda yaygınlaşması, 2021 retrospektif kataloğun sağladığı eser belgeleri ve uluslararası kurumlarda korunan kayıtlar, mirasın araştırılabilirliğini artırmaktadır. Bununla birlikte tam eser kataloğu, bütün icazet kayıtları ve bazı kronolojik uyuşmazlıklar hâlâ birincil belge çalışmasına ihtiyaç duymaktadır.
Kronoloji
1937’de Oltu’nun İnci köyünde doğan Hasan Çelebi, 1954’te İstanbul’a gelmiş ve 1956’da Üsküdar Mihrimah Sultan Camii’nde göreve başlamıştır. Hat eğitiminde 1964 yılı belirleyicidir: kısa süre Halim Özyazıcı ile çalışmış, aynı yıl Hamid Aytaç’ın talebesi olmuş, 1966’dan itibaren Kemal Batanay’dan ta‘lîk meşk etmiştir. İcazet tarihleri kaynaklara göre 1970/1975 ve 1975/1981 biçiminde farklı kaydedilmektedir.
1974 Sultanahmet restorasyonu anıtsal yazı pratiğinin erken dönüm noktasıdır. 1970’lerin ortasında düzenli öğrenci yetiştirmeye başlamış; 1980 veya 1982 olarak farklı kaydedilen ilk kişisel serginin ardından 1984 Kuala Lumpur ve 1985 Amman sergileri gelmiştir. 1987’de resmî görevinden emekli olmuş, aynı yıl Medine’deki Kubâ ve Kıbleteyn camileri için yaklaşık bir yıl süren çalışmaya başlamıştır. 1992 Kuala Lumpur ve 1994 IRCICA sergileri uluslararası görünürlüğün sürdüğünü göstermektedir.
2007 Gümüş Lale, 2008 Sanata Hizmet, 2009 envanter kaydı/2010 Yaşayan İnsan Hazinesi ilanı, 2011 Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü, 2013 fahri doktora, 2016 Dede Korkut ve 2024 Necip Fazıl Saygı Ödülü geç dönem kurumsal kronolojiyi oluşturmaktadır. 2018 sergisi, 2019 belgeseli ve söyleşisi ile 2021 retrospektif katalog, yaşamının son yıllarındaki üretim ve aktarımı ayrıntılı biçimde belgelemiştir. Çelebi 24 Şubat 2025’te vefat etmiştir.
Araştırma Boşlukları
Hasan Çelebi hakkında güçlü bir resmî, akademik ve kurumsal kaynak tabanı bulunmasına rağmen bazı araştırma alanları tamamlanmış değildir. İcazet yılları ile ilk kişisel serginin tarihi farklı kaynaklarda uyuşmamaktadır; bu alanlar birincil belge, davetiye, icazetname veya tarihli arşiv kaydı üzerinden yeniden incelenmelidir. Öğrenci ve icazet alanlar listesi de dönemsel sayılardan öte, ad, tarih, yazı türü ve belge bilgisiyle bütüncül biçimde kataloglanmaya ihtiyaç duymaktadır.
Eser korpusu için 2021 retrospektif katalog önemli bir temel sağlamaktadır; ancak mimari uygulamalar, özel koleksiyonlar, mezar taşı yazıları, uluslararası siparişler ve ölçü/provenans bilgileri henüz tek bir eser düzeyi kataloğunda birleştirilmiş değildir. 2019’da devam ettiği bildirilen Kur’an nüshasının sonraki durumu ayrıca doğrulanmalıdır. Dekoratif motifler bakımından, hat ile tezhip katkısının ayrı sanatçılara ait olabildiği eserlerde motif sahipliği ancak eser düzeyinde açık sanatçı atfı bulunduğunda kurulmalıdır. Bu sınırlar, eksikliği gidermek amacıyla varsayımsal veri üretmek yerine araştırmanın sonraki aşamalarını tanımlamaktadır.
ARAŞTIRMA BULGULARI
02.0010
factual · high · reviewed1937, İnci köyü, Oltu, Erzurum
factual · high · reviewed2025-02-24
factual · high · reviewed1954, İstanbul
factual · high · reviewed15 Mayıs 1956, Üsküdar Mihrimah Sultan Camii — müezzin
factual · high · reviewed1987
factual · high · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
1964 — Halim Özyazıcı ile yaklaşık dört aylık meşk
factual · high · reviewed14 Ekim 1964’ten itibaren Hamid Aytaç ile sülüs-nesih meşki
factual · high · reviewed1966’dan itibaren Kemal Batanay ile ta‘lîk ve rik‘a meşki
factual · high · reviewedHamid Aytaç — sülüs ve nesih icazeti: 1970 (Bilen, 2016)
source_variant · medium · reviewedHamid Aytaç — sülüs ve nesih icazeti: 1975 (kurumsal biyografi)
source_variant · medium · reviewedKemal Batanay — ta‘lîk ve rik‘a icazeti: 1975 (Bilen, 2016)
source_variant · medium · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
Kemal Batanay — ta‘lîk ve rik‘a icazeti: 1981 (kurumsal biyografi)
source_variant · medium · reviewedAES-ELS-000037 — Yazı Sanatları / Hüsn-i Hat
factual · high · reviewedSülüs
factual · high · reviewedNesih
factual · high · reviewedTa‘lîk
factual · high · reviewedRik‘a
factual · high · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
Celî Sülüs
factual · high · reviewedCelî Ta‘lîk
factual · high · reviewedCelî Dîvânî
factual · high · reviewedKûfî
factual · high · reviewedMuhakkak
factual · high · reviewedTuğra
factual · high · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
Meşk ve tashih
factual · high · reviewedMimari celî yazı ve anıtsal ölçekleme
factual · high · reviewedYazı ıslahı ve ihyası
factual · high · reviewedMüsennâ / simetrik istif
interpretive · medium · reviewedHilye tertibi
factual · high · reviewedEskiz kâğıdı / büyük kâğıt yüzeyleri
factual · high · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
Suda çözünebilen zamk
factual · high · reviewedMürekkep
factual · high · reviewedKalem
factual · high · reviewedGeniş uçlu kalem (yaklaşık 5–6 cm)
factual · high · reviewedTaraklı kalem
factual · high · reviewed1974 Sultanahmet Camii — kubbe/yan kubbe yazılarının onarımı ve Esmâü’l-Hüsnâ düzenlemeleri
factual · high · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
Hırka-i Şerif Camii — kubbe yazısı
factual · high · reviewed1987 Mescid-i Kubâ ve Mescid-i Kıbleteyn — mimari yazılar
factual · high · reviewedMescid-i Kubâ: yaklaşık 1400 m yazı; yaklaşık 1200 m Kûfî ve 200 m celî sülüs
factual · high · reviewed1986 Kuveyt İslam Tıp Merkezi — iç ve dış cephe yazıları
factual · high · reviewed1991 Pforzheim Fatih Camii — yazılar
factual · high · reviewed1997 Johannesburg Cuma Camii — yazılar
factual · high · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
1999 Almatı Cuma Camii — çini/seramik yüzeylerle ilişkili hat yazıları
factual · high · reviewedBüyük Çamlıca Camii ve Malezya Sri Sendayan Camii — geç dönem mimari hat çalışmaları
factual · high · reviewed2016 itibarıyla yaklaşık 200 hilye
factual · medium · reviewed1979 Tanzanya hatıra parası için yazı/tasarım
factual · high · reviewed1996 Malezya için 18 parçalık Abdürreşid Hüseyin koleksiyonu
factual · high · reviewedIRCICA mottosu — hat: Hasan Çelebi; tezhip: Rikkat Kunt
factual · high · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
İlk kişisel sergi: 1980 (Bilen, 2016)
source_variant · medium · reviewedİlk kişisel sergi: 1982, IRCICA İstanbul (kurumsal biyografi)
source_variant · medium · reviewed1984 Kuala Lumpur sergisi
factual · high · reviewed1985 Amman sergisi
factual · high · reviewed1992 Kuala Lumpur daveti
factual · high · reviewed1994 IRCICA — Hat Sanatında 30 Yıl sergisi
factual · high · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
1975–1976 döneminden itibaren düzenli hat dersleri
synthesis · high · reviewedİlk öğrenciler arasında Davut Bektaş, Muhlis Uslu ve Berat Gülen
factual · high · reviewedEfdaluddin Kılıç — sülüs ve nesih icazeti, 1993
factual · high · reviewed52 icazetli öğrenci (erken/kurumsal biyografi kaydı)
time_bounded · high · reviewedYüzü aşkın / yaklaşık 100 icazetli öğrenci (2018–2025 kayıtları)
time_bounded · high · reviewed2018 Ankara sergisi — 4 Hasan Çelebi eseri ve 23 öğrenci eseri
factual · high · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
2019 ‘Hattın İzinde Bir Ömür’ belgeseli özel gösterimi; 13 bölümlük belgesel
factual · high · reviewed2021 ‘Ketebehu Hasan Çelebi’ retrospektif sergisi ve kataloğu
factual · high · reviewed2007 — 2. Gümüş Lale Ödülü
factual · high · reviewed2008 — Kültür Bakanlığı Sanata Hizmet Ödülü
factual · high · reviewed2009 — Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri, 02.0010
factual · high · reviewed2010 — Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından Yaşayan İnsan Hazinesi ilanı
factual · high · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
2011 — Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü
factual · high · reviewed2013 — Atatürk Üniversitesi fahri doktora unvanı
factual · high · reviewed2016 — Dede Korkut Geleneksel Sanatlar Ödülü
factual · high · reviewed2024 — Necip Fazıl Saygı Ödülü
factual · high · reviewed3 Ocak 2025 — Necip Fazıl Saygı Ödülü töreni
factual · high · reviewedOsmanlı hat mektebi sürekliliği ve Hamid Aytaç silsilesi
interpretive · high · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
Harf oranlarını koruyan, teşrifat ve okunabilirliği gözeten istif anlayışı
attributed_interpretation · medium · reviewedKlasik eğitim ve harf ölçülerine bağlılık; teknolojiyi yardımcı tasarım aracıyla sınırlama
first_person_position · high · reviewed2019’da yazımı süren Kur’an-ı Kerim; yayımlanma niyeti belirtilmiş
time_bounded · high · reviewedAES-ELS-000032 — Kalemişi ve Mimari Yüzey Bezeme Ustalıkları
relational_context · high · reviewedAES-ELS-000029 — Mezar Taşı ve Epigrafik Taş Ustalıkları
relational_context · high · reviewedAES-ELS-000027 — Çini ve Mimari Seramik Ustalıkları
relational_context · medium · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
Hasan Çelebi’nin hat eserlerindeki tezhip ve dekoratif motifler çoğu katalog kaydında ayrı tezhip sanatçılarına atfedildiğinden, iş bazlı kanıt olmadan dekoratif motifler ustanın kişisel motif repertuvarına yazılmamalıdır.
research_boundary · high · reviewedZümer Suresi 73 — H/1417, 44×106 cm, Celî Sülüs; koleksiyon: Mustafa Baloğlu; tezhip: Hanifi Dursun
factual · high · reviewed‘Allah’ım Sen Bağışlayıcısın…’ — H/1418, 33×68 cm, Celî Sülüs; Albayrak koleksiyonu; tezhip: Tahsin Aykutalp
factual · high · reviewedTevbe Suresi 18 — H/1419, 60×80 cm, Celî Sülüs; Esra Kuroğlu koleksiyonu; tezhip: Mustafa Çelebi
factual · high · reviewedRa‘d Suresi 28 — H/1420, 35×68 cm, Celî Ta‘lîk; Mustafa Topbaş koleksiyonu; tezhip: Mustafa Çelebi Atölyesi
factual · high · reviewed‘Yâ Hayru’l-Hâfizîn’ — H/1420, 69×30 cm, Celî Dîvânî; Sare Çizmecioğlu koleksiyonu
factual · high · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
Hilye-i Şerif — H/1424, 68×48 cm, Ta‘lîk; Zeynep Peker koleksiyonu; tezhip: Zeynep Peker
factual · high · reviewedBesmele-i Şerif — H/1425, 40×89 cm, Muhakkak; Mustafa Baloğlu koleksiyonu; tezhip: Ömer Şen
factual · high · reviewedÂl-i İmrân Suresi 26–27 — H/1427, 52×96 cm, Celî Sülüs; Mustafa Baloğlu koleksiyonu; tezhip: Ömer Şen
factual · high · reviewedMuhlis Uslu — Hasan Çelebi öğrencisi; 1981 icazeti
factual · high · reviewedBerat Gülen — Hasan Çelebi öğrencisi; 1984 icazeti
factual · high · reviewedAyten Tiryaki — Hasan Çelebi öğrencisi; 1989 icazeti
factual · high · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
Davut Bektaş — Hasan Çelebi öğrencisi; 1994 icazeti
factual · high · reviewedTevfik Kalp — Hasan Çelebi öğrencisi; 1996 icazeti
factual · high · reviewedMümtaz Seçkin Durdu — Hasan Çelebi öğrencisi; 1996 icazeti
factual · high · reviewedİlhan Özkeçeci — Hasan Çelebi öğrencisi; 1999 icazeti
factual · high · reviewedGünay Çilingiroğlu — Hasan Çelebi öğrencisi; 1999 icazeti
factual · high · reviewedAbdullah Gün — Hasan Çelebi öğrencisi; 1999 icazeti
factual · high · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
Ahmet Kutluhan — Hasan Çelebi öğrencisi; 1999 icazeti
factual · high · reviewedFerhat Kurlu — Hasan Çelebi öğrencisi; 2000 icazeti
factual · high · reviewedHilal Kazan — Hasan Çelebi öğrencisi; 2000 icazeti
factual · high · reviewedBilal Sezer — Hasan Çelebi öğrencisi; 2000 icazeti
factual · high · reviewedMuhammed Zekeriya — Hasan Çelebi’nin yurt dışındaki icazetli öğrencileri arasında
factual · high · reviewedMuhammed Emzil — Hasan Çelebi’nin yurt dışındaki icazetli öğrencileri arasında
factual · high · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
Hâmidi — Hasan Çelebi’nin yurt dışındaki icazetli öğrencileri arasında
factual · high · reviewedMuhammed Bahiri — Hasan Çelebi’nin yurt dışındaki icazetli öğrencileri arasında
factual · high · reviewedAbdulhamid — Hasan Çelebi’nin yurt dışındaki icazetli öğrencileri arasında
factual · high · reviewedMahfuz — Hasan Çelebi’nin yurt dışındaki icazetli öğrencileri arasında
factual · high · reviewedUbeyde Salihu'l Benki — Hasan Çelebi’nin yurt dışındaki icazetli öğrencileri arasında
factual · high · reviewedAbdülaziz — Hasan Çelebi’nin yurt dışındaki icazetli öğrencileri arasında
factual · high · reviewedARAŞTIRMA BULGULARI · devam
Kazım Hacımeyliç — Hasan Çelebi’nin yurt dışındaki icazetli öğrencileri arasında
factual · high · reviewedFuad Kuşi Honda — Hasan Çelebi’nin yurt dışındaki icazetli öğrencileri arasında
factual · high · reviewed2010 sergi kaydında 20 ülkeden 59 talebe
time_bounded · high · reviewed2017 — Hattın Çelebisi Hasan Çelebi: Hasan Çelebi’nin 50. Sanat Yılı Onuruna
factual · high · reviewedARAŞTIRMA BOŞLUKLARI
ARAŞTIRMA BOŞLUKLARI · devam
KAYNAKÇA
- Akgün, A. H., & Altaş, M. (2025, 24 Şubat). Hattat Hasan Çelebi vefat etti. Anadolu Ajansı.
- Alyanak, Ç. (2019, 12 Ekim). Hat sanatının yaşayan en büyük ustası. Anadolu Ajansı.
- Bilen, Y. (2016). Reîsü’l-hattatîn hattat Hasan Çelebi. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, (37), 9–34.
- Bozkurt, N. (2004). Mescid-i Kubâ. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 29, ss. 279–280). TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
- Çakkal, Ö. (2017). Hattat Hasan Çelebi: Modernleşeceğiz derken eskiyi unuttuk, yeniyi de kavrayamayıp arada kaldık. SD Sağlık Düşüncesi ve Tıp Kültürü Dergisi, (42), 46–49.
- Çelebi, H. (2016). Yaşayan insan hazineleri ve hayat hikâyeleri. In E. Kudde (Ed.), Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Çalıştayı, 21–22 Ocak 2016: Bildiri kitabı (p. 35). İstanbul Büyükşehir Belediyesi.
- Fatih Belediyesi. (2021). Ketebehu Hasan Çelebi: Retrospektif sergi kataloğu. Fatih Belediyesi Sanat Yayınları.
- Gümüş Lale. (2007). 2. Gümüş Lale Ödülü – Hasan Çelebi.
KAYNAKÇA · devam
- IRCICA. (2020, June 18). IRCICA Calligraphy Course with Efdaluddin Kılıç.
- IRCICA. (t.y.). Research Centre for Islamic History, Art and Culture – IRCICA.
- Kazan, H. (2025). Profil jednog kaligrafa iz doba Republike / Profile of a calligrapher from the Republican era. Kelamu’l Šifa’, (69–70), 224–233.
- Ketebe. (2010, 9 Ağustos). Hasan Çelebi ve Dört Kıtadan Talebeleri Uluslararası Hat Sergisi.
- Klasik Türk Sanatları Vakfı. (t.y.). Hasan Çelebi.
- Necip Fazıl Ödülleri. (2024). 2024 kazananları: Necip Fazıl Saygı Ödülü – Hasan Çelebi.
- Proser, A., & Kelley, C. (2025). Contemporary art collecting in the twenty-first century at the Walters Art Museum. The Journal of the Walters Art Museum, 78.
- T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı. (2025, 3 Ocak). Cumhurbaşkanı Erdoğan, Necip Fazıl Ödülleri Töreni’nde konuştu.
KAYNAKÇA · devam
- T.C. Cumhurbaşkanlığı. (t.y.). T.C. Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü sahipleri.
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Erzurum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü. (t.y.). Erzurum’un değerleri: Hasan Çelebi.
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (t.y.). Hasan Çelebi (1937–2025). Yaşayan Miras ve Kültürel Etkinlikler Genel Müdürlüğü.
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (t.y.). Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri.
- Tunç, S. (2018, 1 Haziran). Hasan Çelebi hat sergisi açıldı. Anadolu Ajansı.
- Türkyılmaz, F. (2019, 27 Şubat). ‘Hattın İzinde Bir Ömür’ belgeseli özel gösterimi yapıldı. Anadolu Ajansı.
- Ülker, H. (Ed.). (2017). Hattın Çelebisi Hasan Çelebi: Hasan Çelebi’nin 50. sanat yılı onuruna. Yeditepe Yayınevi.
- UNESCO Türkiye Millî Komisyonu. (2025, 24 Şubat). Yaşayan İnsan Hazinesi Hattat Hasan Çelebi’yi kaybettik.
KAYNAKÇA · devam
- Zakariya, M. (2000). Becoming a calligrapher: Memoirs of an American student of calligraphy. In I. C. Schick (Ed.), M. Uğur Derman armağanı: Altmışbeşinci yaşı münasebetiyle sunulmuş tebliğler / M. Uğur Derman Festschrift (pp. 63–72). Sabancı University.