Hasan Sancak

Hasan Sancak, 1949 yılında Trabzon’un Sürmene ilçesine bağlı Dirlik köyünde doğmuştur. Kemençeyle kurduğu ilişki çocukluk döneminde, ilkokul yıllarında ağaç parçalarını çakıyla kemençe biçimine sokmasıyla başlamıştır. Ailesinde kemençe yapan bir usta bulunmadığını belirten Sancak, yapım bilgisini düzenli bir çıraklık hattından değil; gözlem, deneme-yanılma ve uzun süreli uygulama yoluyla geliştirmiştir. Bu öğrenme biçimi, sonraki üretiminde görülen kişisel ölçü, ses ve gövde arayışlarının temelini oluşturmuştur.

Gençlik döneminde kunduracılıkla uğraşmış, ayakkabı dükkânı işletmiş; buna karşın kemençe yapımını bırakmamıştır. 1989–1990 döneminden itibaren Sürmene ilçe merkezindeki küçük atölyesinde üretimi sürekli hâle getirmiştir. Atölye ölçeğinin sınırlı tutulması, üretimin seri imalattan çok tekil el işçiliğine dayanmasıyla ilişkilidir. Sancak, malzeme seçimi, gövde yontusu, kapak ve köprü yerleşimi, tel düzeni ve akort davranışını aynı üretim bütününün parçaları olarak ele almaktadır.

Sancak’ın ustalaşma süreci klasik anlamda belirli bir ustanın yanında geçirilen çıraklık dönemine dayanmamaktadır. Kendi anlatımlarında, kemençe yapımını herhangi bir ustadan ders almadan öğrendiğini; çocuklukta çevresindeki çalgıları inceleyerek ve her yeni denemede biçim ile ses arasındaki ilişkiyi gözlemleyerek ilerlediğini belirtmektedir. 2026 tarihli söyleşide, köylüsü ve tanınmış kemençe icracısı Bahattin Çamurali’nin elindeki kemençeleri gözlemlemesinin erken dönem görsel referanslarından biri olduğu aktarılmıştır. Bu ilişki doğrudan bir usta-çırak eğitimi olarak tanımlanmamaktadır.

Ustalık bilgisinin belirgin özelliği, çözümün hazır kalıplardan çok tekrarlı yapım deneyleriyle üretilmesidir. Dört telli kemençe ve daha dolgun tını arayışı için yapılan uzun süreli denemeler, Sancak’ın öğrenme modelinin meslek yaşamı boyunca sürdüğünü göstermektedir. Böylece eğitim, başlangıçta öz-yönelimli bir el becerisi edinimi olarak başlamış; üretim, akustik sınama ve icracı geri bildirimiyle devam eden sürekli bir uygulamalı öğrenme sürecine dönüşmüştür.

Hasan Sancak’ın ana ustalık alanı geleneksel müzik aleti yapımıdır ve pratiğinin merkezinde Karadeniz kemençesi bulunmaktadır. Üretim, yalnızca bir ahşap nesnenin biçimlendirilmesi olarak değil, malzemenin yoğunluğu, gövde iç hacmi, kapak esnekliği, köprü konumu, tel gerilimi ve akort düzeninin birlikte değerlendirilmesini gerektiren akustik bir yapım süreci olarak yürütülmektedir.

Ustalığın ikinci katmanını kemençe gövdesinin oyulması ve akustik biçimlendirilmesi oluşturmaktadır. Karadeniz kemençesinde burguluk, boyun ve gövdenin tek ağaç bloğundan çıkarılması, ahşap oyma ve yontma bilgisini çalgı yapımının doğrudan parçası hâline getirmektedir. Sancak’ın geleneksel el aletleriyle çalışmayı sürdürmesi, bu uzmanlığın yüzeysel bir marangozluk becerisinden ayrıldığını göstermektedir. Gövde oranı ile ses sonucu arasındaki ilişki, yapım pratiğinin temel ölçütüdür.

Sancak’ın teknik repertuvarı, uygun ağacın seçilmesiyle başlayıp çalgının teslim öncesi ses takibine kadar uzanan bütünlüklü bir yapım dizisi oluşturmaktadır. Gövde için kullanılacak ahşap, yalnız türüne göre değil, yetişme koşulu ve malzeme niteliğine göre de değerlendirilmektedir. Seçilen blok keser ve testereyle kaba forma getirilmekte; burguluk, boyun ve gövde tek parça içinde kurulmakta; gövde içi oyularak akustik hacim oluşturulmaktadır. Ardından ince göğüs kapağı hazırlanmakta, köprü yerleştirilmekte, burgu ya da vidalı akort düzeni monte edilmekte ve teller takılmaktadır.

Üretim birkaç günlük yoğun el işçiliği gerektirse de süreç bitmiş ürünün fiziksel tamamlanmasıyla sona ermemektedir. Sancak, kemençeyi teslimden önce günlerce yanında tutarak ses ve akort davranışını izlemektedir. Geleneksel üç telli biçimin yanında dört telli model ve daha dolgun tını hedefleyen deneysel gövdeler üzerinde çalışması, repertuvarın koruma ile akustik araştırmayı birlikte içerdiğini göstermektedir.

Sancak’ın malzeme repertuvarının temelini yerel ve bölgesel çalgı yapımında kullanılan ahşaplar oluşturmaktadır. Dut ve erik, ustanın özellikle ses niteliği bakımından öne çıkardığı gövde malzemeleridir; ardıç ve ladin de üretimde kullanılan türler arasında yer almaktadır. Karadeniz kemençesi yapım geleneğinde ince göğüs kapağı için ladin ve köknar gibi daha hafif, titreşime duyarlı ağaçlar kullanılmaktadır. Ahşabın türü kadar yetiştiği ortam, kuruluğu ve lif yapısı da sonuçtaki tını üzerinde etkili kabul edilmektedir. Çalgının tamamlanmasında metal teller, ahşap köprü ve akort düzenini taşıyan metal donanımlar işlevsel bileşenlerdir.

Araç repertuvarı geleneksel el işçiliği karakterini açık biçimde yansıtmaktadır. Keser ve testere kaba formu oluştururken; matkap montaj deliklerinde, çakı ve oyma kalemleri ayrıntılı biçimlendirmede kullanılmaktadır. Törpü, eğe, ölçü ve işaretleme araçları ise yüzey, oran ve birleşimlerin kontrollü biçimde tamamlanmasını desteklemektedir.

Hasan Sancak’ın kemençelerinde estetik tercih, yüzeye eklenen yoğun bezemeden çok çalgının oranları, ahşabın doğal görünümü ve el işçiliğinin bıraktığı yapısal karakter üzerinden okunmaktadır. Kemençenin dar ve uzun gövdesi, tek bloktan devam eden boyun-burguluk çizgisi ve ince göğüs kapağı, görsel kimliği doğrudan akustik yapıyla ilişkilendirmektedir. Bu nedenle biçimsel kararlar dekoratif tercihlerden bağımsız değildir; gövde kalınlığı, iç hacim ve kapak davranışı aynı zamanda ses karakterini belirleyen değişkenlerdir.

Sancak’ın kişisel üslubunu ayırt eden diğer unsur, standartlaştırılmış seri üretim yerine her çalgıyı tekil olarak ele almasıdır. Usta, yaptığı kemençelerin başka ustaların ürünlerine benzemediğini özellikle vurgulamaktadır. Bu farklılık, biçimsel özgünlük iddiasından çok, ölçü ve ses problemlerini kendi deneyimleriyle çözmesinden kaynaklanmaktadır. Dört telli düzen ve keman benzeri daha dolgun ses arayışları, estetik biçim ile akustik işlevin birlikte geliştirildiği yaklaşımı görünür kılmaktadır.

Sancak’ın üretim korpusunun ana gövdesini geleneksel üç telli Karadeniz kemençeleri oluşturmaktadır. Bunun yanında dört telli kemençe ve daha kalın, keman benzeri tını hedefleyen deneysel modeller de repertuvara katılmaktadır. Ürünler, sipariş üzerine tek tek üretilmekte; gövde ağacı, ses davranışı ve icracının beklentisine göre farklılaştırılabilmektedir. Sancak’ın müşterileri arasında Türkiye’nin farklı bölgelerinden icracıların yanı sıra Yunanistan, Japonya, İtalya ve Fransa’dan alıcılar bulunduğu kaydedilmiştir.

Üretim miktarına ilişkin yayımlanmış sayılar birbiriyle uyumlu değildir. 2018’de Sancak yaklaşık 16 bin kemençe yaptığını belirtirken, 2026 tarihli bir haber yaşam boyu üretimi yaklaşık 400 olarak aktarmaktadır. Buna karşılık aynı 2026 kaydında, 2000’li yıllardan beri tuttuğu hatıra defterinde kendisinden kemençe alan yaklaşık 400 kişinin fotoğrafının bulunduğu ifade edilmektedir. Bu nedenle korpusun güvenilir sayısal dökümü yerine, nesne türleri ve belgelenmiş dolaşım ağı esas alınmaktadır.

Hasan Sancak’ın bilinen üretiminde görsel kimlik, adlandırılmış bir bezeme motifleri dizisinden çok çalgının yapısal formu, ahşap damarının görünürlüğü, yüzeyin yalınlığı ve el işçiliği üzerinden kurulmaktadır. Açık kaynaklarda ustaya ait kemençeler üzerinde düzenli biçimde tekrarlanan ve belirli adlarla tanımlanan bağımsız bir motif repertuvarı öne çıkmamaktadır. Bu durum, bezemenin kemençe yapımındaki yerini bütünüyle ortadan kaldırmaz; ancak Sancak’ın kamusal olarak belgelenen ustalık anlatısının ağırlık merkezini akustik kalite ve gövde yapısı oluşturmaktadır.

Karadeniz kemençesi geleneğinde oyma, kakma ya da yüzey işaretleri farklı ustalarda görülebilmekle birlikte, bunların Hasan Sancak’ın kişisel repertuvarına doğrudan aktarılması uygun değildir. Sancak profilinde motif alanı bu nedenle form, yüzey ve yapım karakterini açıklayan bağlamsal bir bölüm olarak ele alınmaktadır. Ustaya ait tarihli ve yüksek çözünürlüklü eser görüntülerinin sistematik kataloglanması, gelecekte motif düzeyinde daha kesin bir sınıflandırmaya imkân verebilir.

Hasan Sancak’ın üretimi atölye ve sipariş ilişkisiyle sınırlı kalmamış; resmî Yaşayan İnsan Hazinesi profilinde yurt içinde ve yurt dışında çok sayıda sergi ve yarışmaya katıldığı belirtilmiştir. 2025’te Trabzon Olgunlaşma Enstitüsünün Sürmene atölyesinde gerçekleştirdiği görüşmede de usta, ulusal ve uluslararası yarışma ile sergi deneyimlerinden söz etmiştir. Bu kayıtlar, kemençe yapım bilgisinin yalnız kullanım nesnesi üzerinden değil, gösterim ve tanıtım ortamlarında da dolaşıma girdiğini göstermektedir.

Açık kaynaklarda bütün etkinliklerin tarih, kurum, şehir ve eser listesiyle yayımlanmış tam bir kronolojisi bulunmamaktadır. Buna karşılık 2005 yılında Yunanistan’da düzenlenen bir kemençe yapım yarışmasına katıldığı ve üçüncü olduğunu belirttiği anlatı, uluslararası görünürlüğün somut örneklerinden biridir. Sancak’ın sergi ve yarışma geçmişi, geleneksel çalgı yapımının yerel atölyeden kültürel temsil alanına taşınması bakımından önem taşımaktadır.

Hasan Sancak’ın kurumsal tanınırlığının en belirgin katmanı, Kemençe Yapım Ustalığı alanında Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne alınmasıdır. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaydında 02.0039 envanter numarası ve 2017 yılıyla yer alan bu kayıt, geleneksel alet ve yöntemlerle sürdürdüğü kemençe yapım bilgisinin yaşayan kültürel miras kapsamında tanındığını göstermektedir. Envanter kaydına bağlı Yaşayan İnsan Hazineleri ödülü 11 Şubat 2020’de düzenlenen törende Kemençe Yapımı alanında kendisine takdim edilmiştir. Bu nedenle 2017, envantere alınma yılı; 2020 ise ödülün resmî törende sunulduğu tarih olarak birbirinden ayrılmalıdır.

Sancak ayrıca Trabzon Esnaf ve Sanatkârlar Odaları Birliği tarafından 2019 yılında Trabzon Yılın Ahisi seçilmiştir. Bu kurumsal tanıma, onun yalnızca çalgı üretimindeki teknik becerisini değil, el emeğine dayalı üretim anlayışını, kalite sorumluluğunu, meslek etiğini ve kemençe yapım bilgisinin kuşaklar arası aktarımına yaptığı katkıyı da görünür kılmaktadır.

Hasan Sancak’ın gelenek aktarımı tek bir usta-çırak hattına indirgenememektedir. Kültür ve Turizm Bakanlığının resmî profilinde Sancak’ın kemençe yapım ustalığını birçok çırak yetiştirerek sürdürdüğü belirtilmektedir. Aktarımın somut biçimde belgelenebildiği örneklerden biri, Sürmene Kaymakamlığı tarafından açılan kemençe yapım kursudur. Sancak, 2018 tarihli Anadolu Ajansı söyleşisinde bu kursta 16 öğrencisinin bulunduğunu ve özellikle yetenekli, istekli kursiyerlere kemençe yapımını öğretmeye çalıştığını ifade etmiştir. Bu kayıt, atölye bilgisinin örgün olmayan kurs ortamına taşındığını göstermektedir.

Aile içi aktarım da belgelenmiştir. 2004 tarihli Yeni Şafak arşiv kaydı ile 2019 TESOB haberi birlikte değerlendirildiğinde, büyük oğlunun kemençe yapımını öğrendiği ve kemençe imalatçısı olduğu; küçük oğlunun ise yapım yerine kemençe icrasında yetkinleştiği anlaşılmaktadır. Ancak mevcut güvenilir açık kaynaklarda oğulların ve 16 kursiyerin adları yayımlanmadığından, AES aktarım kartlarında doğrulanmamış kişi adları üretilmemektedir. Bu isimlerin belirlenmesi aile, atölye ve kurs arşivleri için açık bir araştırma alanı olarak korunmaktadır.

Sürmene’deki küçük atölye, Sancak’ın üretim mekânı olmasının yanı sıra mesleki bilginin gözlem ve uygulamayla aktarıldığı bir öğrenme ortamıdır. Ustanın kendi yetişme sürecinin deneme-yanılmaya dayanması, öğretim yaklaşımını da doğrudan uygulamaya bağlamaktadır. Ağaç seçimi, tek blok gövdenin yontulması, kapak ve köprü yerleşimi, tel düzeni ve ses kontrolü, sözel açıklamadan çok üretim sırasında gösterilebilen beceriler olarak aktarılmaktadır.

Kaymakamlık tarafından açılan kemençe yapım kursunda 16 öğrenciyle çalışılması, bu atölye bilgisinin kamusal eğitim çerçevesine taşındığı belirgin örnektir. 2025’te Trabzon Olgunlaşma Enstitüsü ekibinin atölyede gerçekleştirdiği görüşme ise aynı mekânın belgeleme ve kültürel eğitim işlevini sürdürdüğünü göstermektedir. Atölye böylece üretim, öğretim, sözlü tarih ve mesleki temsilin kesiştiği bir çalışma alanı niteliği kazanmaktadır.

Hasan Sancak’ın üretim coğrafyasının merkezi Trabzon’un Sürmene ilçesidir. Çocukluk dönemindeki ilk denemeler Dirlik köyünde başlamış, mesleki üretim daha sonra ilçe merkezindeki atölyede yoğunlaşmıştır. Sürmene, Doğu Karadeniz’de kemençe yapımının ve icrasının güçlü olduğu yerel merkezlerden biridir; çevredeki Vakfıkebir, Akçaabat, Tonya ve Maçka gibi ilçelerde de farklı yapım geleneklerinin bulunduğu bölgesel kayıtlarda belirtilmektedir. Bu çeşitlilik, kemençenin tek bir standart ölçü ve biçime indirgenememesini açıklayan unsurlardan biridir.

Sancak’ın coğrafi ağı üretim yerinden daha geniştir. Türkiye’nin farklı bölgelerinden sipariş aldığı; Yunanistan, Japonya, İtalya ve Fransa gibi ülkelere kemençe gönderdiği kaydedilmiştir. Böylece Sürmene’deki küçük atölye, hem yerel müzik kültürüne hizmet eden hem de Karadeniz diasporası ve uluslararası merak üzerinden genişleyen bir dolaşım merkezine dönüşmüştür.

Hasan Sancak’ın uluslararası etkisi, Sürmene’deki küçük ölçekli atölye üretiminin sınır aşan sipariş, yarışma ve medya dolaşımına açılması üzerinden izlenmektedir. Anadolu Ajansının 2012 tarihli kaydında Sancak’ın kemençelerinin özellikle Yunanistan, Japonya, İtalya ve Fransa’ya gönderildiği belirtilmektedir. Bu dolaşım, Karadeniz kemençesinin yalnız bölgesel kullanım alanı içinde kalmadığını; diaspora, müzisyen ve koleksiyoner ağları üzerinden farklı ülkelere ulaşabildiğini göstermektedir.

Sancak’ın kendi anlatımına dayanan 2010 ve 2026 tarihli kayıtlar, 2005 yılında Yunanistan’da düzenlenen bir kemençe yapım yarışmasına katıldığını ve 55 Yunan yarışmacının da bulunduğu organizasyonda üçüncü olduğunu aktarmaktadır. Yarışmanın bağımsız arşiv kaydı henüz bulunmadığından sonuç ustanın tutarlı biçimde yinelenen sözlü tarih anlatısı olarak değerlendirilmelidir. Uluslararası görünürlüğün başka bir katmanı 2004 tarihli basın kaydında görülmektedir: Sancak’ın kemençe imalatı nedeniyle bir Fransız televizyonuna belgesel konusu olduğu bildirilmiştir. 2025’te Trabzon Olgunlaşma Enstitüsünün atölye görüşmesinde de ustanın ulusal ve uluslararası sergi ve yarışma deneyimlerini aktarmayı sürdürdüğü kaydedilmiştir.

Hasan Sancak’ın meslek yaşamı, farklı dönemlerde yapılan haber ve söyleşiler sayesinde uzunlamasına izlenebilmektedir. 2012 ve 2016 Anadolu Ajansı kayıtları, Sürmene’deki atölye düzenini, yurt dışı siparişleri ve dört telli kemençe arayışını belgelemektedir. 2018’de yayımlanan kapsamlı söyleşi; kullanılan ağaç türleri, keser–matkap–yontucu araçlar, üretim süresi, kurs öğrencileri ve ses geliştirme denemeleri hakkında ayrıntılı bilgi sunmaktadır. 2019 TESOB kaydı aile aktarımı ile Ahilik değerlendirmesini görünür kılmaktadır.

2025’te Trabzon Olgunlaşma Enstitüsünün gerçekleştirdiği atölye görüşmesi, ustalığın güncel sözlü tarih kaydını oluşturmuştur. 2026 tarihli İHA söyleşisi ise kunduracılık geçmişi, Bahattin Çamurali’yi gözlemleme, hatıra defteri ve 2005 Yunanistan yarışması anlatılarını eklemektedir. Bu medya dizisi, Sancak’ın kendi mesleki anlatısının zaman içinde nasıl sürdüğünü ve hangi unsurların tekrarlandığını karşılaştırmalı biçimde izlemeye olanak vermektedir.

Hasan Sancak’ın mirası, Karadeniz kemençesi yapımını geleneksel el işçiliği içinde sürdürürken ses ve yapı üzerinde kişisel denemelere açık bir üretim anlayışı geliştirmesinde belirginleşmektedir. Yaşayan İnsan Hazinesi kaydı, bu pratiği yalnız bireysel bir meslek başarısı olarak değil, somut olmayan kültürel mirasın devamlılığı açısından değerlendirmektedir. Tek blok gövdeyi yontma, geleneksel aletlerle çalışma ve tamamlanan çalgıyı ses davranışı bakımından bekletme gibi uygulamalar, ustalığın malzeme bilgisi ile akustik deneyimi birleştiren yönlerini temsil etmektedir.

Mirasın ikinci boyutu aktarımdır. Sancak’ın birçok çırak yetiştirdiğine ilişkin resmî kayıt, 16 öğrencili kurs deneyimi ve iki oğluna uzanan aile içi devamlılık, bilginin farklı kanallarla yeni kuşaklara taşındığını göstermektedir. Dört telli kemençe ve farklı tını arayışları ise geleneğin yalnız tekrarlanarak değil, yapım sorunları üzerinde deney yapılarak sürdürülebileceğine ilişkin kişisel yaklaşımını ortaya koymaktadır.

**1949** — Trabzon’un Sürmene ilçesine bağlı Dirlik köyünde doğdu.

**1950’lerin ortası** — İlkokul yıllarında ağaç parçalarını kemençe biçiminde yontmaya başladı; yapım bilgisini gözlem ve deneme-yanılmayla geliştirdi.

**1989–1990** — Sürmene ilçe merkezindeki küçük kemençe atölyesi/dükkânı kalıcı çalışma mekânı hâline geldi.

**2005** — Kendi anlatımına göre Yunanistan’da düzenlenen bir kemençe yapım yarışmasında üçüncü oldu.

**2012–2018** — Anadolu Ajansının farklı söyleşilerinde uluslararası sipariş ağı, dört telli kemençe, malzeme ve teknik repertuvar, 16 öğrencili kurs ve uzun süreli akustik denemeler kayda geçti.

**2017** — Kemençe Yapım Ustalığı alanında 02.0039 numarayla Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne alındı.

**2019** — Trabzon Yılın Ahisi seçildi.

**11 Şubat 2020** — Yaşayan İnsan Hazineleri ödülü Kemençe Yapımı alanında takdim edildi.

**2025–2026** — Sürmene atölyesindeki üretim ve sözlü tarih kayıtları devam etti.

Hasan Sancak’ın ustalık profili için temel biyografi, yapım yaklaşımı, malzeme ve araç repertuvarı, Yaşayan İnsan Hazinesi kaydı ve kamusal aktarım faaliyetleri güçlü biçimde izlenebilmektedir. Bununla birlikte aile ve öğrenci aktarım zincirinin kişi düzeyinde tamamlanması için iki oğlunun ve kemençe yapım kursuna katılan öğrencilerin adlarının belirlenmesi gerekmektedir. Benzer biçimde, resmî profilde belirtilen yurt içi ve yurt dışı sergi ile yarışmaların tam etkinlik kronolojisi henüz yayımlanmış tek bir listede toplanmamıştır.

Eser korpusu bakımından da sayısal ve nesne düzeyinde kataloglama gereksinimi sürmektedir. 2018 ve 2026 tarihli üretim toplamları arasında belirgin bir uyuşmazlık bulunmaktadır; hatıra defterindeki yaklaşık 400 kişi kaydı ayrı bir veri kümesi olabilir. Tarihli kemençe örneklerinin ölçü, ağaç türü, tel sayısı, ses karakteri, bezeme, sahiplik ve güncel konum bilgileriyle kataloglanması; ustaya özgü motif ve biçim varyasyonlarını daha kesin biçimde çözümlemeyi sağlayacaktır.