Hasan Sancak

Hasan Sancak, 1949 yılında Trabzon’un Sürmene ilçesine bağlı Dirlik köyünde doğmuştur. Kemençeyle kurduğu ilişki çocukluk döneminde, ilkokul yıllarında ağaç parçalarını çakıyla kemençe biçimine sokmasıyla başlamıştır. Ailesinde kemençe yapan bir usta bulunmadığını belirten Sancak, yapım bilgisini düzenli bir çıraklık hattından değil; gözlem, deneme-yanılma ve uzun süreli uygulama yoluyla geliştirmiştir. Bu öğrenme biçimi, sonraki üretiminde görülen kişisel ölçü, ses ve gövde arayışlarının temelini oluşturmuştur.

Gençlik döneminde kunduracılıkla uğraşmış, ayakkabı dükkânı işletmiş; buna karşın kemençe yapımını bırakmamıştır. 1989–1990 döneminden itibaren Sürmene ilçe merkezindeki küçük atölyesinde üretimi sürekli hâle getirmiştir. Atölye ölçeğinin sınırlı tutulması, üretimin seri imalattan çok tekil el işçiliğine dayanmasıyla ilişkilidir. Sancak, malzeme seçimi, gövde yontusu, kapak ve köprü yerleşimi, tel düzeni ve akort davranışını aynı üretim bütününün parçaları olarak ele almaktadır.

Sancak’ın malzeme repertuvarının temelini yerel ve bölgesel çalgı yapımında kullanılan ahşaplar oluşturmaktadır. Dut ve erik, ustanın özellikle ses niteliği bakımından öne çıkardığı gövde malzemeleridir; ardıç ve ladin de üretimde kullanılan türler arasında yer almaktadır. Karadeniz kemençesi yapım geleneğinde ince göğüs kapağı için ladin ve köknar gibi daha hafif, titreşime duyarlı ağaçlar kullanılmaktadır. Ahşabın türü kadar yetiştiği ortam, kuruluğu ve lif yapısı da sonuçtaki tını üzerinde etkili kabul edilmektedir. Çalgının tamamlanmasında metal teller, ahşap köprü ve akort düzenini taşıyan metal donanımlar işlevsel bileşenlerdir.

Araç repertuvarı geleneksel el işçiliği karakterini açık biçimde yansıtmaktadır. Keser ve testere kaba formu oluştururken; matkap montaj deliklerinde, çakı ve oyma kalemleri ayrıntılı biçimlendirmede kullanılmaktadır. Törpü, eğe, ölçü ve işaretleme araçları ise yüzey, oran ve birleşimlerin kontrollü biçimde tamamlanmasını desteklemektedir.

Hasan Sancak’ın kemençelerinde estetik tercih, yüzeye eklenen yoğun bezemeden çok çalgının oranları, ahşabın doğal görünümü ve el işçiliğinin bıraktığı yapısal karakter üzerinden okunmaktadır. Kemençenin dar ve uzun gövdesi, tek bloktan devam eden boyun-burguluk çizgisi ve ince göğüs kapağı, görsel kimliği doğrudan akustik yapıyla ilişkilendirmektedir. Bu nedenle biçimsel kararlar dekoratif tercihlerden bağımsız değildir; gövde kalınlığı, iç hacim ve kapak davranışı aynı zamanda ses karakterini belirleyen değişkenlerdir.

Sancak’ın kişisel üslubunu ayırt eden diğer unsur, standartlaştırılmış seri üretim yerine her çalgıyı tekil olarak ele almasıdır. Usta, yaptığı kemençelerin başka ustaların ürünlerine benzemediğini özellikle vurgulamaktadır. Bu farklılık, biçimsel özgünlük iddiasından çok, ölçü ve ses problemlerini kendi deneyimleriyle çözmesinden kaynaklanmaktadır. Dört telli düzen ve keman benzeri daha dolgun ses arayışları, estetik biçim ile akustik işlevin birlikte geliştirildiği yaklaşımı görünür kılmaktadır.

Sancak’ın üretim korpusunun ana gövdesini geleneksel üç telli Karadeniz kemençeleri oluşturmaktadır. Bunun yanında dört telli kemençe ve daha kalın, keman benzeri tını hedefleyen deneysel modeller de repertuvara katılmaktadır. Ürünler, sipariş üzerine tek tek üretilmekte; gövde ağacı, ses davranışı ve icracının beklentisine göre farklılaştırılabilmektedir. Sancak’ın müşterileri arasında Türkiye’nin farklı bölgelerinden icracıların yanı sıra Yunanistan, Japonya, İtalya ve Fransa’dan alıcılar bulunduğu kaydedilmiştir.

Üretim miktarına ilişkin yayımlanmış sayılar birbiriyle uyumlu değildir. 2018’de Sancak yaklaşık 16 bin kemençe yaptığını belirtirken, 2026 tarihli bir haber yaşam boyu üretimi yaklaşık 400 olarak aktarmaktadır. Buna karşılık aynı 2026 kaydında, 2000’li yıllardan beri tuttuğu hatıra defterinde kendisinden kemençe alan yaklaşık 400 kişinin fotoğrafının bulunduğu ifade edilmektedir. Bu nedenle korpusun güvenilir sayısal dökümü yerine, nesne türleri ve belgelenmiş dolaşım ağı esas alınmaktadır.

Hasan Sancak’ın üretimi atölye ve sipariş ilişkisiyle sınırlı kalmamış; resmî Yaşayan İnsan Hazinesi profilinde yurt içinde ve yurt dışında çok sayıda sergi ve yarışmaya katıldığı belirtilmiştir. 2025’te Trabzon Olgunlaşma Enstitüsünün Sürmene atölyesinde gerçekleştirdiği görüşmede de usta, ulusal ve uluslararası yarışma ile sergi deneyimlerinden söz etmiştir. Bu kayıtlar, kemençe yapım bilgisinin yalnız kullanım nesnesi üzerinden değil, gösterim ve tanıtım ortamlarında da dolaşıma girdiğini göstermektedir.

Açık kaynaklarda bütün etkinliklerin tarih, kurum, şehir ve eser listesiyle yayımlanmış tam bir kronolojisi bulunmamaktadır. Buna karşılık 2005 yılında Yunanistan’da düzenlenen bir kemençe yapım yarışmasına katıldığı ve üçüncü olduğunu belirttiği anlatı, uluslararası görünürlüğün somut örneklerinden biridir. Sancak’ın sergi ve yarışma geçmişi, geleneksel çalgı yapımının yerel atölyeden kültürel temsil alanına taşınması bakımından önem taşımaktadır.

Hasan Sancak’ın bilinen üretiminde görsel kimlik, adlandırılmış bir bezeme motifleri dizisinden çok çalgının yapısal formu, ahşap damarının görünürlüğü, yüzeyin yalınlığı ve el işçiliği üzerinden kurulmaktadır. Açık kaynaklarda ustaya ait kemençeler üzerinde düzenli biçimde tekrarlanan ve belirli adlarla tanımlanan bağımsız bir motif repertuvarı öne çıkmamaktadır. Bu durum, bezemenin kemençe yapımındaki yerini bütünüyle ortadan kaldırmaz; ancak Sancak’ın kamusal olarak belgelenen ustalık anlatısının ağırlık merkezini akustik kalite ve gövde yapısı oluşturmaktadır.

Karadeniz kemençesi geleneğinde oyma, kakma ya da yüzey işaretleri farklı ustalarda görülebilmekle birlikte, bunların Hasan Sancak’ın kişisel repertuvarına doğrudan aktarılması uygun değildir. Sancak profilinde motif alanı bu nedenle form, yüzey ve yapım karakterini açıklayan bağlamsal bir bölüm olarak ele alınmaktadır. Ustaya ait tarihli ve yüksek çözünürlüklü eser görüntülerinin sistematik kataloglanması, gelecekte motif düzeyinde daha kesin bir sınıflandırmaya imkân verebilir.

Sancak’ın ustalaşma süreci klasik anlamda belirli bir ustanın yanında geçirilen çıraklık dönemine dayanmamaktadır. Kendi anlatımlarında, kemençe yapımını herhangi bir ustadan ders almadan öğrendiğini; çocuklukta çevresindeki çalgıları inceleyerek ve her yeni denemede biçim ile ses arasındaki ilişkiyi gözlemleyerek ilerlediğini belirtmektedir. 2026 tarihli söyleşide, köylüsü ve tanınmış kemençe icracısı Bahattin Çamurali’nin elindeki kemençeleri gözlemlemesinin erken dönem görsel referanslarından biri olduğu aktarılmıştır. Bu ilişki doğrudan bir usta-çırak eğitimi olarak tanımlanmamaktadır.

Ustalık bilgisinin belirgin özelliği, çözümün hazır kalıplardan çok tekrarlı yapım deneyleriyle üretilmesidir. Dört telli kemençe ve daha dolgun tını arayışı için yapılan uzun süreli denemeler, Sancak’ın öğrenme modelinin meslek yaşamı boyunca sürdüğünü göstermektedir. Böylece eğitim, başlangıçta öz-yönelimli bir el becerisi edinimi olarak başlamış; üretim, akustik sınama ve icracı geri bildirimiyle devam eden sürekli bir uygulamalı öğrenme sürecine dönüşmüştür.

Hasan Sancak’ın gelenek aktarımı tek bir usta-çırak hattına indirgenememektedir. Kültür ve Turizm Bakanlığının resmî profilinde Sancak’ın kemençe yapım ustalığını birçok çırak yetiştirerek sürdürdüğü belirtilmektedir. Aktarımın somut biçimde belgelenebildiği örneklerden biri, Sürmene Kaymakamlığı tarafından açılan kemençe yapım kursudur. Sancak, 2018 tarihli Anadolu Ajansı söyleşisinde bu kursta 16 öğrencisinin bulunduğunu ve özellikle yetenekli, istekli kursiyerlere kemençe yapımını öğretmeye çalıştığını ifade etmiştir. Bu kayıt, atölye bilgisinin örgün olmayan kurs ortamına taşındığını göstermektedir.

Aile içi aktarım da belgelenmiştir. 2004 tarihli Yeni Şafak arşiv kaydı ile 2019 TESOB haberi birlikte değerlendirildiğinde, büyük oğlunun kemençe yapımını öğrendiği ve kemençe imalatçısı olduğu; küçük oğlunun ise yapım yerine kemençe icrasında yetkinleştiği anlaşılmaktadır. Ancak mevcut güvenilir açık kaynaklarda oğulların ve 16 kursiyerin adları yayımlanmadığından, AES aktarım kartlarında doğrulanmamış kişi adları üretilmemektedir. Bu isimlerin belirlenmesi aile, atölye ve kurs arşivleri için açık bir araştırma alanı olarak korunmaktadır.

Hasan Sancak’ın mirası, Karadeniz kemençesi yapımını geleneksel el işçiliği içinde sürdürürken ses ve yapı üzerinde kişisel denemelere açık bir üretim anlayışı geliştirmesinde belirginleşmektedir. Yaşayan İnsan Hazinesi kaydı, bu pratiği yalnız bireysel bir meslek başarısı olarak değil, somut olmayan kültürel mirasın devamlılığı açısından değerlendirmektedir. Tek blok gövdeyi yontma, geleneksel aletlerle çalışma ve tamamlanan çalgıyı ses davranışı bakımından bekletme gibi uygulamalar, ustalığın malzeme bilgisi ile akustik deneyimi birleştiren yönlerini temsil etmektedir.

Mirasın ikinci boyutu aktarımdır. Sancak’ın birçok çırak yetiştirdiğine ilişkin resmî kayıt, 16 öğrencili kurs deneyimi ve iki oğluna uzanan aile içi devamlılık, bilginin farklı kanallarla yeni kuşaklara taşındığını göstermektedir. Dört telli kemençe ve farklı tını arayışları ise geleneğin yalnız tekrarlanarak değil, yapım sorunları üzerinde deney yapılarak sürdürülebileceğine ilişkin kişisel yaklaşımını ortaya koymaktadır.

Hasan Sancak’ın ustalık profili için temel biyografi, yapım yaklaşımı, malzeme ve araç repertuvarı, Yaşayan İnsan Hazinesi kaydı ve kamusal aktarım faaliyetleri güçlü biçimde izlenebilmektedir. Bununla birlikte aile ve öğrenci aktarım zincirinin kişi düzeyinde tamamlanması için iki oğlunun ve kemençe yapım kursuna katılan öğrencilerin adlarının belirlenmesi gerekmektedir. Benzer biçimde, resmî profilde belirtilen yurt içi ve yurt dışı sergi ile yarışmaların tam etkinlik kronolojisi henüz yayımlanmış tek bir listede toplanmamıştır.

Eser korpusu bakımından da sayısal ve nesne düzeyinde kataloglama gereksinimi sürmektedir. 2018 ve 2026 tarihli üretim toplamları arasında belirgin bir uyuşmazlık bulunmaktadır; hatıra defterindeki yaklaşık 400 kişi kaydı ayrı bir veri kümesi olabilir. Tarihli kemençe örneklerinin ölçü, ağaç türü, tel sayısı, ses karakteri, bezeme, sahiplik ve güncel konum bilgileriyle kataloglanması; ustaya özgü motif ve biçim varyasyonlarını daha kesin biçimde çözümlemeyi sağlayacaktır.