Salih Balakbabalar

Salih Balakbabalar 1950 yılında Tokat’ta doğmuştur. İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü ile İstanbul Türk Musikisi Devlet Konservatuarı’nı bitirmiş; 1977–1989 yıllarında edebiyat öğretmenliği, 1989–1995 yıllarında Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nde öğretim görevliliği yapmıştır. 1996’dan itibaren Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Geleneksel Türk Sanatları Bölümü’nde Ahşap-Sedef İşçiliği öğretimi yürütmüş, resmî biyografiye göre bu dersleri 2012 yılına kadar sürdürmüştür.

Fakülte yıllarında başladığı ahşap oyma çalışmalarını sedefkârlıkla bütünleştiren Balakbabalar, Türk tezyinatına ait desenleri ve hat kompozisyonlarını ahşap, sedef, bağa, fildişi, altın, gümüş ve pirinç gibi malzemelere uygulamıştır. Üretim anlayışında sedef; ahşap bilgisi, ince marangozluk, yazı/desen aktarımı ve hassas kakma süreçleriyle birlikte ele alınmaktadır.

Kurumsal tanınma çizgisinde 2012 Kültür ve Turizm Bakanlığı Özel Ödülü, 2015 yılında 02.0025 numarasıyla Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne alınması ve 2024 Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülleri Zanaatkâr Ödülü öne çıkmaktadır.

Sedef, Balakbabalar’ın üretiminde temel kakma malzemesidir. Deniz kabuklarının iç yüzeyinden elde edilen sedefin tabakalı yapısı, ışığın geliş açısına göre değişen parlaklık ve renk etkileri oluşturmaktadır. Bu optik özellik, koyu tonlu ahşaplarla birlikte kullanıldığında bezeme konturlarının belirginleşmesini sağlamaktadır. Ahşap ise yalnız taşıyıcı bir zemin olarak kullanılmamakta; lif yönü, sertlik, renk ve yüzey dokusuyla kompozisyonun görsel yapısına katılmaktadır. Çeşitli ağaç türleri, kaplamalar ve kontralar çalışma yüzeyinin gerektirdiği kalınlık ve dayanıklılığa göre hazırlanabilmektedir.

Bağa, tarihsel sedefkârlık repertuvarında sedefle birlikte kullanılan organik kakma malzemelerindendir. Isıyla biçimlenebilmesi, sedefe göre farklı bir şekillendirme davranışı göstermesini sağlamaktadır. Fildişi de tarihsel uygulamalarda kullanılan malzemeler arasında yer almaktadır. Altın, gümüş ve pirinç ise metalik renk ve parlaklıklarıyla sedef ve ahşap arasındaki yüzey ilişkisini çeşitlendirmektedir. Balakbabalar’ın resmî biyografisinde ahşap, sedef, bağa, fildişi, altın, gümüş ve pirincin aynı üretim repertuvarı içinde kullanıldığı belirtilmektedir.

Kıl testeresi, ince kesimlerin gerçekleştirilmesinde temel araçlardan biridir. U biçimli testere koluna gerilen ince ağız, önce delinmiş çalışma yüzeyinden geçirilerek iç kesimlerin yapılmasına imkân vermektedir. Desenin veya yazının ahşaba aktarılmasından sonra oyulacak bölümler delinmekte, testere bu açıklıklardan geçirilerek kontur boyunca yönlendirilmektedir. Çok ince testere ağızları sayesinde harflerin iç boşlukları, dar kıvrımlar ve küçük bitkisel ayrıntılar yüksek kontrolle kesilebilmektedir.

Ahşap oyma kalemleri ve keskiler, kakma yuvalarının hazırlanması ve yüzeyde kontrollü malzeme kaldırılması için kullanılmaktadır. Matkap veya el delicileri iç kesimlerin başlangıç noktalarını açmakta; eğe, törpü ve zımpara gibi aşındırıcı araçlarla kakma parçalarının kenarları ve bitmiş yüzey tesviye edilmektedir. Cetvel, gönye, pergel, kalıp ve kâğıt şablonlar geometrik düzenin kurulması ve desenin doğru ölçekte aktarılması için kullanılmaktadır. Bu araçların birlikte kullanımı, çizim aşamasındaki oranların ahşap ve kakma malzemesi üzerinde korunmasını sağlamaktadır.

Balakbabalar’ın estetik yaklaşımı, Osmanlı sedefkârlık mirasının malzeme ve kompozisyon mantığını çağdaş atölye imkânlarıyla sürdürme yönünde okunmaktadır. Bakanlık biyografisi, Türk tezyinatına ait seçkin desenler ile Türk hat sanatının örneklerini ahşap, sedef, bağa, fildişi, altın, gümüş ve pirinç gibi malzemelere uyguladığını ve bu malzeme-teknik birlikteliğinden kendine özgü bir üslup geliştirdiğini belirtmektedir. Bu üslubun temelinde malzemenin parlaklığı ile ahşabın daha mat ve koyu yüzeyi arasında kurulan karşıtlık, desenin okunabilirliği ve kakma elemanlarının yüzeyle bütünleşmesi bulunmaktadır.

Hat kompozisyonlarının sedefkârlığa aktarılması, özellikle çizginin ve harf anatomisinin korunmasını gerektirdiği için yalnız bezeme seçimi değil, teknik yeterlilik göstergesi olarak da değerlendirilmektedir. Balakbabalar’ın Uğur Derman ile hat, İnci Ayan Birol ve Çiçek Derman ile desen konusunda istişare ettiğini belirtmesi, estetik kararların disiplinler arası bir bilgi ağı içinde geliştiğini göstermektedir. Geometrik düzenlemeler, hatâyî ve rûmî gibi klasik bezeme unsurları ise yüzeyi dolduran bağımsız süsler olarak değil, nesnenin biçimi ve kullanım ölçeğiyle ilişkilendirilen kompozisyon elemanlarıdır.

Balakbabalar’ın eserleri, geleneksel sedefkârlığın ahşap yüzey üzerindeki kakma mantığını hat ve tezyinat kompozisyonlarıyla birleştiren geniş bir nesne repertuvarı göstermektedir. Rahleler, panolar, levhalar, kutular ve çeşitli dekoratif ahşap yüzeylerde sedef; bağa, fildişi ve metal kakmalarla birlikte kullanılabilmektedir. Koyu ahşap zemin üzerinde parlak sedef parçalarının oluşturduğu karşıtlık, yazı ve bezeme konturlarının okunabilirliğini güçlendirmektedir.

2010 yılında düzenlenen “Sedef Kakmalar” sergisinde 125 kakma örneğinin bir arada sunulması, üretimin hem nesne türleri hem de kompozisyon çeşitliliği bakımından geniş bir birikime ulaştığını göstermektedir. Sergide geleneksel geometrik düzenlemelerin yanı sıra hüsn-i hat ve tezhip kökenli formların sedef kakma tekniğiyle yorumlandığı örnekler öne çıkmıştır. 2014 yılında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Sanat Galerisi’nde düzenlenen “Geçmişten Gelen Estetik: Hat-Ebru-Sedefkârlık” sergisinde ise Balakbabalar’ın hat temalı sedef eserleri sergilenmiştir.

UNESCO’nun sedef kakma işçiliğine ilişkin 2023 görsel dokümantasyonunda Salih Balakbabalar kredili 2021 tarihli bir rahlenin yer alması, rahle formunun sanatçının yakın dönem üretiminde de sürdürüldüğünü göstermektedir. Bu eser, ahşap yüzeyin sedef motiflerle işlenmesi ve geleneksel kitap okuma mobilyasının çağdaş ustalık pratiği içinde yaşatılması bakımından önem taşımaktadır.

2010 yılında İstanbul Avrupa Kültür Başkenti programı kapsamında Klasik Türk Sanatları Vakfı tarafından düzenlenen “Sedef Kakmalar” sergisi, Balakbabalar’ın sedefkârlık üretiminin kapsamlı biçimde sunulduğu önemli etkinliklerden biri olmuştur. Altunizade Kültür Merkezi’nde gerçekleştirilen programda 125 kakma örneği sergilenmiş; aynı çerçevede “21. Yüzyılda Sedef Kakmacılığı” semineri düzenlenmiştir. Seminerde ahşap bilgisi, ince marangozluk, kıl testere kullanımı, sedef, bağa ve fildişinin işlenmesi ile hat ve tezyinat formlarının kakmaya aktarılması üzerinde durulmuştur.

10 Mayıs–17 Temmuz 2014 tarihleri arasında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Sanat Galerisi’nde düzenlenen “Geçmişten Gelen Estetik: Hat-Ebru-Sedefkârlık” sergisinde Balakbabalar’ın hat temalı sedef eserleri Alparslan Babaoğlu’nun ebru eserleriyle birlikte sergilenmiştir. Sergi, geleneksel sanat disiplinlerinin hat kompozisyonu çevresinde kurduğu görsel ilişkiyi sedefkârlık ve ebru üzerinden bir araya getirmiştir.

Balakbabalar’ın bezeme repertuvarında geometrik düzenlemeler, hatâyî ve rûmî gibi klasik Türk tezyinatı unsurları ile hüsn-i hat kompozisyonları belirgin bir yer tutmaktadır. Geometrik bezemelerde tekrar, simetri ve yüzeyin bölümlenmesi esas alınmakta; sedef parçalarının düzenli ritmi ahşap zemin üzerinde ışıklı bir örgü meydana getirmektedir. Rahle, kutu ve benzeri ahşap nesnelerde geometrik kurgu, nesnenin sınırları ve merkez-çevre ilişkisiyle uyumlu biçimde düzenlenmektedir.

Hatâyî grubu bezemeler, doğadaki çiçek biçimlerinin üsluplaştırılmasıyla oluşturulan klasik tezyinat dilinin sedef yüzeye aktarılmasına imkân vermektedir. Rûmîler ise kıvrımlı gövde, ayrılma ve birleşme hareketleriyle kompozisyona süreklilik kazandırmaktadır. Bu motiflerin sedefte uygulanması sırasında çizginin kalınlığı, dönüş yarıçapı ve parça boyutu malzemenin kırılganlığına göre yeniden düzenlenmekte; buna karşın motifin karakteristik oranlarının korunmasına özen gösterilmektedir.

Hüsn-i hat kompozisyonları bezeme repertuvarının ayrı bir katmanını oluşturmaktadır. Yazı kalıbı ahşap yüzeye aktarıldıktan sonra harflerin bünyesi kakma tekniğine göre çözümlenmekte, uzun harf elemanlarında mümkün olduğunca bütün sedef parçalarının kullanılmasına dikkat edilmektedir. Böylece yazı yalnız dekoratif bir yüzey unsuru olarak değil, oran ve ritmi belirleyen temel kompozisyon öğesi hâline gelmektedir. Balakbabalar’ın Türk hat ve tezyinatının seçkin örneklerini sedef, ahşap ve farklı kakma malzemeleri üzerinde uyguladığı resmî biyografide de belirtilmektedir.

Balakbabalar’ın sanat eğitimi, edebiyat ve musiki alanlarındaki yükseköğrenim ile uygulamalı ahşap çalışmalarının birleştiği çok katmanlı bir süreçte gelişmiştir. İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü ile İstanbul Türk Musikisi Devlet Konservatuarı’nda edinilen kültürel birikim, klasik sanatların metin, ritim, oran ve kompozisyon dünyasıyla erken dönemde ilişki kurulmasını sağlamıştır. Fakülte yıllarında ahşap oyma çalışmalarına başlanmış, sedefkârlık ise ahşap yüzeyin hazırlanması, kakma yuvalarının açılması ve farklı malzemelerin birlikte işlenmesi üzerinden giderek uzmanlaşan bir uygulama alanına dönüşmüştür.

1981’den itibaren İnci Ayan Birol ve Çiçek Derman ile desen ve tezyinat üzerine, Uğur Derman ile hat sanatı üzerine sürdürülen istişarelerden yararlanılmıştır. Bu temaslar aracılığıyla klasik bezemenin kuruluş ilkeleri, motiflerin yüzey içindeki oranları ve hat kompozisyonlarının biçimsel bütünlüğü daha yakından incelenmiştir. A. Aydın Bolak’ın sipariş ve teşvikleriyle yeni ölçekte ve farklı nitelikte uygulamaların denenmesine imkân sağlanmıştır. Böylece ustalık, tek bir öğretim hattından çok; ahşap işçiliği, sedef kakma, klasik bezeme ve hat estetiğinin karşılıklı etkileşimi içinde geliştirilmiştir.

Balakbabalar’ın sedefkârlık alanındaki mirası iki paralel hat üzerinden değerlendirilmektedir. Birinci hat, geleneksel sedef kakma repertuvarının çağdaş üretim ortamında sürdürülmesidir. Ahşap, sedef, bağa ve fildişi gibi tarihsel malzemelerin yanı sıra altın, gümüş ve pirincin kullanılması; hat ve klasik tezyinat kompozisyonlarının kakma yüzeylere aktarılması, tarihsel repertuvarın yalnız kopyalanmadığını, farklı malzeme ve ölçeklerde yeniden yorumlandığını göstermektedir. UNESCO’nun 2023 yılında Azerbaycan ve Türkiye adına Temsilî Liste’ye kaydettiği sedef kakma işçiliğine ilişkin görsel belgelerde Balakbabalar’ın 2015 tarihli çalışma fotoğrafının kullanılması, onun Türkiye’deki güncel temsil zincirindeki görünürlüğünü ayrıca belgelemektedir.

İkinci hat eğitim ve aktarım sürekliliğidir. Marmara Üniversitesi’nde uzun yıllar verilen Ahşap-Sedef İşçiliği dersleri, atölye bilgisinin yükseköğretim ortamına taşındığı kurumsal bir kanal oluşturmuştur. Fatma Ayran örneğinde görüldüğü üzere, Balakbabalar’dan eğitim alan kişilerden bazılarının bağımsız atölye ve üretim pratiği geliştirdiği de belgelenebilmektedir. Bununla birlikte “çok sayıda çırak yetiştirdi” gibi niceliksel ifadeler isim ve kaynak düzeyinde doğrulanmadan kullanılmamalıdır. Profilde aktarım başarısı, doğrulanmış kişi ilişkileri ile uzun süreli kurumsal öğretim verisinin birlikte değerlendirilmesi üzerinden kurulmalıdır.

Balakbabalar’ın biyografisi, sedefkârlık pratiği, üniversite öğretimi ve başlıca kurumsal tanınma kayıtları ayrıntılı biçimde izlenebilmektedir. Buna karşılık sedefkârlığın ilk öğrenim evresinde doğrudan çalışılan usta veya ustalara ilişkin bilgiler sınırlıdır. Desen ve tezyinat alanında İnci Ayan Birol ile Çiçek Derman’dan, hat alanında Uğur Derman’dan yararlanıldığı bilinmekte; bu ilişkiler sanat dilinin gelişimini açıklayan önemli bilgi aktarım hatları oluşturmaktadır.

Eserlerin önemli bir bölümü sergi ve koleksiyon bağlamında anılmakla birlikte, tekil eser adı, tarih, ölçü, malzeme, teknik ve koleksiyon bilgisini birlikte veren kapsamlı bir katalog henüz erişilebilir değildir. Benzer biçimde yurt dışındaki sergi ve koleksiyonların tümünü kronolojik olarak gösteren ayrıntılı bir döküm bulunmamaktadır. Bu alanların tamamlanması, Balakbabalar’ın üretim ölçeği ve uluslararası dolaşımının daha ayrıntılı incelenmesini sağlayacaktır.