Tansel Işık

Tansel Işık, 1966 yılında Zonguldak’ın Devrek ilçesinde doğmuştur. Bastonculuğu, Devrek geleneğinin önemli ustalarından olan babası Fehmi Işık’ın atölyesinde öğrenmiş; çocukluk ve gençlik yıllarında malzeme hazırlığından yüzey bezemesine uzanan üretim sürecinin içinde yetişmiştir. 1980’lerden itibaren Devrek bastonunun üretim, festival ve tanıtım faaliyetlerinde etkin biçimde yer almış; aile atölyesindeki birikimi kendi tasarım diliyle geliştirmiştir.

Işık’ın üretimi, klasik Devrek bastonunun işlevsel yapısını figürlü saplar, çoklu yılan kompozisyonları ve farklı ahşapların birlikte kullanıldığı uygulamalarla genişletmektedir. Yılan, balık, kurt, at, leylek, salyangoz, köpek, kurbağa ve maymun gibi hayvanlar baston sapında üç boyutlu biçimlere dönüştürülmektedir. Geleneksel tekniklerin özgün tasarımla birlikte sürdürülmesi, Işık’ın üretimini Devrek bastonculuğunun güncel temsil biçimlerinden biri hâline getirmiştir. 2021 yılında Bastonculuk Geleneği alanında Yaşayan İnsan Hazinesi seçilmiştir.

Tansel Işık’ın bastonlarında temel malzeme kızılcık ağacıdır. Kızılcığın yoğun, dayanıklı ve kontrollü biçimde esneyebilen yapısı, uzun ve ince baston gövdeleri için uygun bir mekanik özellik göstermektedir. Dalın yaşı, çapı, lif yönü ve kuruma durumu, üretim sırasında gövdenin düzgünlüğünü ve dayanıklılığını doğrudan etkilemektedir. Farklı ahşap türleri özellikle ağaç üstüne ağaç uygulamalarında doğal renk ve doku çeşitliliği sağlamakta; kezzap yüzeyin koyulaştırılmasında ve oyma ayrıntılarının belirginleştirilmesinde kullanılmaktadır.

Üretim sürecinde torna, testere, keski, oyma kalemleri, eğe ve zımpara temel araçlar arasındadır. İnce figür ayrıntılarında küçük freze uçları ve matkap gibi daha hassas araçlardan yararlanılabilmektedir. Fırça, boya, mürekkep ve vernik türü yüzey malzemeleri bastonun görsel bütünlüğünü tamamlamaktadır. Sedef, kemik, boynuz veya metal elemanlar ise Devrek bastonculuğunun daha geniş bezeme repertuvarında ek dekoratif imkânlar oluşturmaktadır.

Tansel Işık’ın üslubunda baston sapı, işlevsel bir tutma yüzeyinden küçük ölçekli bir ahşap heykele dönüşmektedir. Yılanın kıvrımlı gövdesi, kurdun baş yapısı, atın boyun profili, balığın gövde ritmi veya leyleğin uzun gagası gibi ayırt edici özellikler bastonun ergonomik biçimi içinde yeniden yorumlanmaktadır. Figür, sap üzerine sonradan eklenmiş bir süsleme olmaktan çok nesnenin yapısal parçası hâline gelmektedir.

Oyma derinliği, ahşabın doğal rengi ve kezzapla elde edilen koyu tonlar figürlerin hacim etkisini güçlendirmektedir. Çoklu yılan kompozisyonları yüzeyde hareketli ve süreklilik gösteren bir ritim oluştururken, farklı ahşapların birlikte kullanıldığı uygulamalar renk ve doku kontrastını öne çıkarmaktadır. Geleneksel Devrek formunun korunması ile kişisel figür tasarımının birlikte yürütülmesi, Işık’ın estetik dilinin temel özelliğini oluşturmaktadır.

Tansel Işık’ın üretimi klasik Devrek bastonlarından yoğun figürlü koleksiyon parçalarına kadar uzanmaktadır. Yılan, balık, kurt, salyangoz, at, köpek, leylek, kurbağa ve maymun figürlü bastonlar, eser repertuvarının belirgin gruplarını oluşturmaktadır. Bu eserlerde sap bölümü hayvanın karakteristik biçimine göre yeniden tasarlanmakta; baş, boyun, gaga, kulak veya gövde gibi ayırt edici ayrıntılar bastonun tutuş yapısıyla bütünleştirilmektedir.

Çoklu yılanlı bastonlarda geleneksel iki yılanlı düzen daha karmaşık kompozisyonlara taşınmış; dört ve beş yılanlı örneklerde kıvrımlar baston gövdesi çevresinde güçlü bir hareket etkisi oluşturmuştur. Farklı ahşap türlerinin bir arada kullanıldığı ağaç üstüne ağaç çalışmalarında ise oyma kadar malzemenin doğal renk ve dokusu da tasarımın parçası hâline gelmektedir. Bu çeşitlilik, Işık’ın üretiminde işlevsel baston ile koleksiyon, sergi ve sanat nesnesi arasındaki sınırı genişletmektedir.

Tansel Işık, 1980’lerden itibaren Devrek Baston ve Kültür Festivali’nin süreklilik gösteren ustaları arasında yer almıştır. Festival, baston üretimini yerel kimlik, kamusal gösteri ve kültürel tanıtımla bir araya getiren temel etkinliklerden biri olmuş; Işık da hem eserleriyle hem üretim gösterileriyle bu sürekliliğe katkı sağlamıştır. Devrek merkezli festival ağı, bastonun yalnız kullanım nesnesi olarak değil, bölgesel kültürün temsil unsuru olarak algılanmasını güçlendirmiştir.

Işık’ın eserleri yurt içi ve yurt dışındaki çok sayıda fuar, sergi ve festivalde sunulmuştur. EMITT İstanbul’da baston yapımını uygulamalı olarak göstermiş, ITB Berlin’de Devrek bastonlarının uluslararası ziyaretçilere ulaşmasına katkı sağlamıştır. Uluslararası Geleneksel Sanatçılar Buluşması gibi etkinlikler de figürlü ve bezemeli bastonların sergilenebilir sanat nesneleri olarak daha geniş izleyici çevreleriyle buluşmasına imkân vermiştir.

Tansel Işık’ın motif repertuvarında hayvan figürleri belirgin bir yer tutmaktadır. Yılan, balık, kurt, at, leylek, salyangoz, köpek, kurbağa ve maymun figürleri baston saplarında üç boyutlu biçimlere dönüştürülmektedir. Her hayvanın ayırt edici anatomik özellikleri bastonun tutuş yapısına uyarlanmakta; böylece figür ile işlev arasında doğrudan bir tasarım ilişkisi kurulmaktadır.

Yılan motifi, Devrek bastonculuğunun en güçlü simgesel öğelerinden biridir. Sağlık, şifa ve uzun ömür çağrışımlarıyla ilişkilendirilen yılan, gövde boyunca kıvrılarak aynı zamanda hareketli bir yüzey ritmi oluşturmaktadır. Işık’ın iki yılanlı düzeni dört ve beş yılanlı kompozisyonlara geliştirmesi, geleneksel motifin kişisel yorumla yeniden kurulmasına örnektir. Balık, kurt, at ve leylek gibi figürlerde ise hayvanın karakteristik biçimi sapın ergonomisiyle dengelenmektedir. Motif çeşitliliği, her bastona farklı bir kimlik kazandırmakta ve Işık’ın figüratif oyma repertuvarını genişletmektedir.

Tansel Işık’ın mesleki eğitimi aile içi usta-çırak aktarımına dayanmaktadır. Fehmi Işık’ın atölyesinde kızılcık dalının seçilmesi, uygun dönemde kesilmesi, uzun süre kurutulması, eğriliklerinin düzeltilmesi ve torna üzerinde biçimlendirilmesi gibi aşamaları uygulama içinde öğrenmiştir. Oyma, figür oluşturma, yüzey bezemesi ve renklendirme işlemleri de aynı atölye düzeninde gelişmiştir. Bu eğitim, yalnız el becerisini değil; ahşabın lif yapısı, esneklik, kuruma davranışı ve işlenebilirlik özelliklerine ilişkin malzeme bilgisini de kapsamaktadır.

Ustalık birikimi zamanla öğretme pratiğine dönüşmüştür. Işık, atölyesinde çırak yetiştirmiş; meslek yüksekokulu öğrencileriyle uygulamalı çalışmalar yürütmüş ve geleneksel üretim bilgisini yükseköğretim ortamına taşımıştır. Usta öğretici kimliği, aile içinde başlayan bilgi aktarımının daha geniş bir öğrenci çevresinde sürdürülmesini sağlamıştır.

Tansel Işık’ın Devrek bastonculuğundaki etkisi, üretim, tasarım, örgütlenme ve eğitim alanlarının birlikte değerlendirilmesiyle belirginleşmektedir. Fehmi Işık’tan devraldığı geleneksel üretim zincirini korurken figürlü saplar, çoklu yılan düzenleri ve farklı ahşapların birlikte kullanıldığı uygulamalarla repertuvarı genişletmiştir. Böylece klasik baston formu, özgün hayvan tasarımları ve heykelsi sap anlayışıyla yeni bir görsel çeşitlilik kazanmıştır.

Işık’ın etkisi atölye üretimiyle sınırlı kalmamıştır. Devrek Bastonu Yaşatma ve Geliştirme Derneği çalışmaları, festival ve fuar katılımları, yükseköğretim etkinlikleri ve çırak yetiştirme faaliyetleri mesleğin sürekliliğini desteklemiştir. Kadriye Cicibaş ve Umut Sarı gibi isimler, bu aktarımın kişi düzeyindeki örneklerini oluşturmaktadır. Devrek Meslek Yüksekokulu öğrencileri ve proje temelli eğitimler ise geleneksel bilginin daha geniş bir genç kuşağa ulaşmasını sağlamıştır.

Bu bütünlük, Işık’ın mirasını yalnız belirli eserlerle değil, üretim bilgisinin korunması ve yeniden üretilmesiyle ilişkilendirmektedir. Yerel hammadde, geleneksel teknik, özgün tasarım ve eğitim faaliyetlerinin birlikte sürdürülmesi, Devrek bastonculuğunun yaşayan bir kültürel üretim alanı olarak devamına katkı sağlamaktadır.

Tansel Işık’ın 80’den fazla özgün eserinin sap tipi, motif, kullanılan ahşap, teknik, ölçü ve üretim tarihi temelinde kataloglanması, kişisel tasarım dilinin gelişimini daha ayrıntılı biçimde izlemeye imkân verecektir. Özellikle çoklu yılan kompozisyonları ile farklı ahşap türlerinin bir arada kullanıldığı bastonlar, teknik ve biçimsel değişimin güçlü örneklerini oluşturmaktadır.

Kadriye Cicibaş ve Umut Sarı dışında yetiştirilen çırakların mesleki yaşamlarının izlenmesi, Fehmi Işık’tan başlayan ustalık zincirinin güncel kuşaklara nasıl aktarıldığını daha açık biçimde ortaya koyabilir. Figürlü bastonların 3B tarama, ölçülendirme ve eser bazlı fotoğraf kayıtlarıyla belgelenmesi de üretim repertuvarının karşılaştırmalı incelenmesi için önemli bir veri zemini sağlayacaktır.