Tansel Işık

Tansel Işık, 1966 yılında Zonguldak’ın Devrek ilçesinde doğmuştur. Bastonculuğu, Devrek geleneğinin önemli ustalarından olan babası Fehmi Işık’ın atölyesinde öğrenmiş; çocukluk ve gençlik yıllarında malzeme hazırlığından yüzey bezemesine uzanan üretim sürecinin içinde yetişmiştir. 1980’lerden itibaren Devrek bastonunun üretim, festival ve tanıtım faaliyetlerinde etkin biçimde yer almış; aile atölyesindeki birikimi kendi tasarım diliyle geliştirmiştir.

Işık’ın üretimi, klasik Devrek bastonunun işlevsel yapısını figürlü saplar, çoklu yılan kompozisyonları ve farklı ahşapların birlikte kullanıldığı uygulamalarla genişletmektedir. Yılan, balık, kurt, at, leylek, salyangoz, köpek, kurbağa ve maymun gibi hayvanlar baston sapında üç boyutlu biçimlere dönüştürülmektedir. Geleneksel tekniklerin özgün tasarımla birlikte sürdürülmesi, Işık’ın üretimini Devrek bastonculuğunun güncel temsil biçimlerinden biri hâline getirmiştir. 2021 yılında Bastonculuk Geleneği alanında Yaşayan İnsan Hazinesi seçilmiştir.

Tansel Işık’ın mesleki eğitimi aile içi usta-çırak aktarımına dayanmaktadır. Fehmi Işık’ın atölyesinde kızılcık dalının seçilmesi, uygun dönemde kesilmesi, uzun süre kurutulması, eğriliklerinin düzeltilmesi ve torna üzerinde biçimlendirilmesi gibi aşamaları uygulama içinde öğrenmiştir. Oyma, figür oluşturma, yüzey bezemesi ve renklendirme işlemleri de aynı atölye düzeninde gelişmiştir. Bu eğitim, yalnız el becerisini değil; ahşabın lif yapısı, esneklik, kuruma davranışı ve işlenebilirlik özelliklerine ilişkin malzeme bilgisini de kapsamaktadır.

Ustalık birikimi zamanla öğretme pratiğine dönüşmüştür. Işık, atölyesinde çırak yetiştirmiş; meslek yüksekokulu öğrencileriyle uygulamalı çalışmalar yürütmüş ve geleneksel üretim bilgisini yükseköğretim ortamına taşımıştır. Usta öğretici kimliği, aile içinde başlayan bilgi aktarımının daha geniş bir öğrenci çevresinde sürdürülmesini sağlamıştır.

Tansel Işık’ın temel ustalık alanı Devrek bastonu yapımıdır. Bu üretim, ahşap malzemenin hazırlanması, tornalanması, oyulması, yüzeyinin işlenmesi ve işlevsel bir nesneye dönüştürülmesini aynı süreçte birleştirmektedir. Baston gövdesinin kızılcık ağacından hazırlanması ve torna üzerinde dengeli bir forma getirilmesi, ahşap eşya ve tornacılık bilgisini gerektirirken; sap ve gövdede kullanılan figürler ahşap oyma ve yontu ustalığını öne çıkarmaktadır.

Işık’ın uzmanlığı, geleneksel Devrek bastonunu figürlü sap tasarımlarıyla geliştirmesinde belirginleşmektedir. Hayvan başları, kıvrımlı yılan düzenleri ve farklı ahşapların bir araya getirildiği yüzeyler, bastonun işlevini bozmadan heykelsi ve bezemeli bir karakter kazandırmaktadır. Bu nedenle üretim, gündelik kullanım eşyası ile dekoratif ahşap sanatını aynı nesnede buluşturmaktadır. Devrek’e özgü malzeme ve üretim düzeni korunurken kişisel tasarım, biçim ve yüzey repertuvarı sürekli genişletilmektedir.

Devrek bastonu üretimi, kızılcık dalının uygun mevsimde kesilmesi ve uzun süre kurutulmasıyla başlamaktadır. Kuruma süreci, ahşabın daha dengeli hâle gelmesini ve sonraki aşamalarda eğilme veya çatlama riskinin azaltılmasını sağlamaktadır. Dallar ısı yardımıyla veya el müdahalesiyle doğrultulmakta; ardından torna üzerinde bastonun gövde kalınlığı, ekseni ve genel oranı biçimlendirilmektedir. Sap bölümü, seçilen modele göre ayrıca hazırlanmakta ve oyma işlemleriyle figürleştirilmektedir.

Işık’ın teknik repertuvarında hayvan figürü oyma, gövde bezemesi, kezzapla renklendirme ve yüzey bitirme işlemleri önemli yer tutmaktadır. Çoklu yılan kompozisyonlarında kıvrımlı formlar baston ekseni çevresinde dengeli biçimde düzenlenmektedir. Ağaç üstüne ağaç uygulamalarında farklı ahşap parçaları yüzeyde renk ve doku kontrastı oluşturacak biçimde birleştirilmektedir. Zımparalama, ince düzeltme ve son kat işlemleri ise figürlerin okunabilirliğini, yüzey bütünlüğünü ve kullanım konforunu tamamlamaktadır.

Tansel Işık’ın bastonlarında temel malzeme kızılcık ağacıdır. Kızılcığın yoğun, dayanıklı ve kontrollü biçimde esneyebilen yapısı, uzun ve ince baston gövdeleri için uygun bir mekanik özellik göstermektedir. Dalın yaşı, çapı, lif yönü ve kuruma durumu, üretim sırasında gövdenin düzgünlüğünü ve dayanıklılığını doğrudan etkilemektedir. Farklı ahşap türleri özellikle ağaç üstüne ağaç uygulamalarında doğal renk ve doku çeşitliliği sağlamakta; kezzap yüzeyin koyulaştırılmasında ve oyma ayrıntılarının belirginleştirilmesinde kullanılmaktadır.

Üretim sürecinde torna, testere, keski, oyma kalemleri, eğe ve zımpara temel araçlar arasındadır. İnce figür ayrıntılarında küçük freze uçları ve matkap gibi daha hassas araçlardan yararlanılabilmektedir. Fırça, boya, mürekkep ve vernik türü yüzey malzemeleri bastonun görsel bütünlüğünü tamamlamaktadır. Sedef, kemik, boynuz veya metal elemanlar ise Devrek bastonculuğunun daha geniş bezeme repertuvarında ek dekoratif imkânlar oluşturmaktadır.

Tansel Işık’ın üslubunda baston sapı, işlevsel bir tutma yüzeyinden küçük ölçekli bir ahşap heykele dönüşmektedir. Yılanın kıvrımlı gövdesi, kurdun baş yapısı, atın boyun profili, balığın gövde ritmi veya leyleğin uzun gagası gibi ayırt edici özellikler bastonun ergonomik biçimi içinde yeniden yorumlanmaktadır. Figür, sap üzerine sonradan eklenmiş bir süsleme olmaktan çok nesnenin yapısal parçası hâline gelmektedir.

Oyma derinliği, ahşabın doğal rengi ve kezzapla elde edilen koyu tonlar figürlerin hacim etkisini güçlendirmektedir. Çoklu yılan kompozisyonları yüzeyde hareketli ve süreklilik gösteren bir ritim oluştururken, farklı ahşapların birlikte kullanıldığı uygulamalar renk ve doku kontrastını öne çıkarmaktadır. Geleneksel Devrek formunun korunması ile kişisel figür tasarımının birlikte yürütülmesi, Işık’ın estetik dilinin temel özelliğini oluşturmaktadır.

Tansel Işık’ın üretimi klasik Devrek bastonlarından yoğun figürlü koleksiyon parçalarına kadar uzanmaktadır. Yılan, balık, kurt, salyangoz, at, köpek, leylek, kurbağa ve maymun figürlü bastonlar, eser repertuvarının belirgin gruplarını oluşturmaktadır. Bu eserlerde sap bölümü hayvanın karakteristik biçimine göre yeniden tasarlanmakta; baş, boyun, gaga, kulak veya gövde gibi ayırt edici ayrıntılar bastonun tutuş yapısıyla bütünleştirilmektedir.

Çoklu yılanlı bastonlarda geleneksel iki yılanlı düzen daha karmaşık kompozisyonlara taşınmış; dört ve beş yılanlı örneklerde kıvrımlar baston gövdesi çevresinde güçlü bir hareket etkisi oluşturmuştur. Farklı ahşap türlerinin bir arada kullanıldığı ağaç üstüne ağaç çalışmalarında ise oyma kadar malzemenin doğal renk ve dokusu da tasarımın parçası hâline gelmektedir. Bu çeşitlilik, Işık’ın üretiminde işlevsel baston ile koleksiyon, sergi ve sanat nesnesi arasındaki sınırı genişletmektedir.

Tansel Işık’ın motif repertuvarında hayvan figürleri belirgin bir yer tutmaktadır. Yılan, balık, kurt, at, leylek, salyangoz, köpek, kurbağa ve maymun figürleri baston saplarında üç boyutlu biçimlere dönüştürülmektedir. Her hayvanın ayırt edici anatomik özellikleri bastonun tutuş yapısına uyarlanmakta; böylece figür ile işlev arasında doğrudan bir tasarım ilişkisi kurulmaktadır.

Yılan motifi, Devrek bastonculuğunun en güçlü simgesel öğelerinden biridir. Sağlık, şifa ve uzun ömür çağrışımlarıyla ilişkilendirilen yılan, gövde boyunca kıvrılarak aynı zamanda hareketli bir yüzey ritmi oluşturmaktadır. Işık’ın iki yılanlı düzeni dört ve beş yılanlı kompozisyonlara geliştirmesi, geleneksel motifin kişisel yorumla yeniden kurulmasına örnektir. Balık, kurt, at ve leylek gibi figürlerde ise hayvanın karakteristik biçimi sapın ergonomisiyle dengelenmektedir. Motif çeşitliliği, her bastona farklı bir kimlik kazandırmakta ve Işık’ın figüratif oyma repertuvarını genişletmektedir.

Tansel Işık, 1980’lerden itibaren Devrek Baston ve Kültür Festivali’nin süreklilik gösteren ustaları arasında yer almıştır. Festival, baston üretimini yerel kimlik, kamusal gösteri ve kültürel tanıtımla bir araya getiren temel etkinliklerden biri olmuş; Işık da hem eserleriyle hem üretim gösterileriyle bu sürekliliğe katkı sağlamıştır. Devrek merkezli festival ağı, bastonun yalnız kullanım nesnesi olarak değil, bölgesel kültürün temsil unsuru olarak algılanmasını güçlendirmiştir.

Işık’ın eserleri yurt içi ve yurt dışındaki çok sayıda fuar, sergi ve festivalde sunulmuştur. EMITT İstanbul’da baston yapımını uygulamalı olarak göstermiş, ITB Berlin’de Devrek bastonlarının uluslararası ziyaretçilere ulaşmasına katkı sağlamıştır. Uluslararası Geleneksel Sanatçılar Buluşması gibi etkinlikler de figürlü ve bezemeli bastonların sergilenebilir sanat nesneleri olarak daha geniş izleyici çevreleriyle buluşmasına imkân vermiştir.

Tansel Işık, 2021 yılında Bastonculuk Geleneği alanında 02.0049 envanter numarasıyla Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne alınmıştır. Bu unvan, uzun süreli ustalık, özgün üretim, çırak yetiştirme ve geleneğin yeni kuşaklara aktarılmasına yönelik çalışmalarını birlikte değerlendiren önemli bir kültürel tanınmadır. Ödül, 11 Ocak 2022’de Beştepe Millet Kongre ve Kültür Merkezi’nde düzenlenen törende kendisine takdim edilmiştir.

Işık’ın usta öğretici kimliği ve geleneksel sanat alanındaki uzun süreli temsili de mesleki tanınırlığının önemli boyutlarını oluşturmaktadır. Festival, fuar ve eğitim etkinliklerinde Devrek bastonunu temsil etmesi, üretim becerisini kültürel aktarım ve kamusal görünürlükle birleştirmiştir. Bu tanınma, bireysel tasarım başarısıyla birlikte yerel bir zanaat geleneğinin sürdürülmesine verilen emeği de görünür kılmaktadır.

Tansel Işık, Fehmi Işık’tan devraldığı bastonculuk bilgisini hem bireysel çıraklara hem de öğrenci gruplarına aktarmıştır. Kadriye Cicibaş, baston yapımını Işık’tan öğrenen adı bilinen öğrencilerden biridir. Umut Sarı da Işık Bastonculuk atölyesinde mesleki bilgi edinmiş; daha sonra baston yapımı kurslarında eğitmenlik yaparak öğrendiği becerileri başka kursiyerlere aktarmıştır. Bu iki isim, aile atölyesinden yeni üreticilere uzanan aktarım zincirinin somut örneklerini oluşturmaktadır.

Işık’ın öğreticiliği atölye dışına da taşınmıştır. Devrek Meslek Yüksekokulu öğrencileriyle uygulamalı çalışmalar yürütmüş, Bir Usta Bin Usta programında baston yapımının temel aşamalarını genç katılımcılara göstermiştir. Öğrenciler malzeme hazırlığı, gövde biçimlendirme, oyma ve bezeme süreçlerini doğrudan uygulama içinde gözlemleme ve deneme imkânı bulmuştur. Böylece geleneksel usta-çırak ilişkisi, yükseköğretim ve proje temelli eğitim ortamlarıyla genişleyen çok katmanlı bir aktarım yapısına dönüşmüştür.

Tansel Işık’ın öğretim faaliyetleri atölye, yükseköğretim ve kamusal gösteri ortamlarında yürütülmüştür. Devrek Meslek Yüksekokulunda bastonun tarihi, üretim süreçleri ve yerel kültür içindeki yeri üzerine bilgi paylaşmış; öğrencilerle uygulamalı çalışmalar gerçekleştirmiştir. Bu etkinliklerde malzemenin hazırlanması ile figürlü sap tasarımı arasındaki ilişkinin birlikte ele alınması, bastonculuğun bütüncül üretim mantığını görünür kılmaktadır.

Fuar ve festival gösterilerinde kızılcık gövdesinin hazırlanması, doğrultulması, biçimlendirilmesi ve bezeme süreci doğrudan izleyici önünde uygulanmıştır. Bu yöntem, bastonculuğun yalnız bitmiş ürün üzerinden değil; zaman, malzeme bilgisi ve el becerisi gerektiren bir süreç olarak anlaşılmasını sağlamaktadır. Işık’ın öğretim yaklaşımı, geleneksel üretim disiplinini korurken özgün figür geliştirmeyi ve tasarım çeşitliliğini de destekleyen uygulamalı bir yapıya sahiptir.

Tansel Işık’ın üretim merkezi Zonguldak’ın Devrek ilçesidir. Batı Karadeniz’de yetişen kızılcık ağacı, yerel baston geleneğinin temel hammaddesini oluşturmakta; bölgenin doğal çevresi ile üretim kültürü arasında doğrudan bir ilişki kurulmaktadır. Devrek’teki atölyeler, Bastoncular Çarşısı, festival geleneği ve mesleki örgütlenmeler, zanaatın yalnız bireysel atölyelerde değil, kent kimliği içinde yaşamasını sağlamaktadır.

Devrek dışında İstanbul’daki EMITT ve uluslararası geleneksel sanat etkinlikleri, bastonun ulusal ölçekte görünürlüğünü artırmıştır. ITB Berlin ise Devrek bastonunun uluslararası turizm ve kültür ağına taşındığı önemli bir duraktır. Bu coğrafi genişleme, üretim merkezinin Devrek’te kalmasına rağmen sergileme, tanıtım ve temsil ağının Türkiye dışına ulaşabildiğini göstermektedir. Yerel hammadde, yerel ustalık ve uluslararası dolaşım arasındaki bu ilişki, Işık’ın üretim coğrafyasının temel özelliğini oluşturmaktadır.

Tansel Işık’ın bastonları, uluslararası fuar ve geleneksel sanat etkinliklerinde Devrek’in ahşap işçiliğini temsil etmiştir. ITB Berlin 2015, bu görünürlüğün önemli örneklerinden biridir; Devrek bastonları uluslararası turizm profesyonelleri ve ziyaretçilerle buluşturulmuştur. Yurt içi ve yurt dışındaki çok sayıda fuar, sergi ve festival, Işık’ın üretimini yerel atölye çevresinin dışına taşıyarak daha geniş bir kültürel dolaşıma açmıştır.

Bu dolaşımda figürlü saplar önemli bir görsel rol üstlenmektedir. Yılan, kurt, at, balık ve diğer hayvan biçimleri, Devrek bastonunu farklı kültürlerden izleyiciler için kolay tanınan bir nesne hâline getirmektedir. Bastonun işlevsel formunun korunması, buna karşılık sapın heykelsi ve bezemeli biçimde yeniden tasarlanması, geleneksel zanaat ile çağdaş sergileme beklentileri arasında güçlü bir bağ kurmaktadır. Işık’ın uluslararası temsili, Devrek bastonunun bölgesel kimliğini koruyarak farklı izleyici çevrelerine açılmasına katkı sağlamıştır.

Tansel Işık’ın üretim süreci televizyon haberleri, röportajlar, kültür yayınları ve akademik çalışmalar aracılığıyla geniş biçimde görünürlük kazanmıştır. Bu içeriklerde kızılcık ağacının hazırlanması, baston gövdesinin doğrultulması, figürlü sapların oyulması ve kezzapla renklendirme gibi üretim aşamaları öne çıkmaktadır. Hayvan figürlerinin tasarım süreci ve çoklu yılan kompozisyonları da Işık’ın kişisel üretim dilini açıklayan başlıca konular arasındadır.

Ustanın kendi anlatımları, Devrek bastonculuğunun yalnız teknik bir üretim olmadığını; aile içinde öğrenilen, atölye disipliniyle sürdürülen ve yerel kimlikle bütünleşen bir kültür alanı olduğunu göstermektedir. Çırak yetiştirme, festival katılımları ve yükseköğretim etkinlikleri, bu anlatının üretim dışındaki aktarım boyutunu oluşturmaktadır. Böylece medya ve sözlü anlatılar, bastonun malzemeden bitmiş ürüne uzanan sürecini ve ustalık geleneğinin toplumsal çevresini birlikte görünür kılmaktadır.

Tansel Işık’ın Devrek bastonculuğundaki etkisi, üretim, tasarım, örgütlenme ve eğitim alanlarının birlikte değerlendirilmesiyle belirginleşmektedir. Fehmi Işık’tan devraldığı geleneksel üretim zincirini korurken figürlü saplar, çoklu yılan düzenleri ve farklı ahşapların birlikte kullanıldığı uygulamalarla repertuvarı genişletmiştir. Böylece klasik baston formu, özgün hayvan tasarımları ve heykelsi sap anlayışıyla yeni bir görsel çeşitlilik kazanmıştır.

Işık’ın etkisi atölye üretimiyle sınırlı kalmamıştır. Devrek Bastonu Yaşatma ve Geliştirme Derneği çalışmaları, festival ve fuar katılımları, yükseköğretim etkinlikleri ve çırak yetiştirme faaliyetleri mesleğin sürekliliğini desteklemiştir. Kadriye Cicibaş ve Umut Sarı gibi isimler, bu aktarımın kişi düzeyindeki örneklerini oluşturmaktadır. Devrek Meslek Yüksekokulu öğrencileri ve proje temelli eğitimler ise geleneksel bilginin daha geniş bir genç kuşağa ulaşmasını sağlamıştır.

Bu bütünlük, Işık’ın mirasını yalnız belirli eserlerle değil, üretim bilgisinin korunması ve yeniden üretilmesiyle ilişkilendirmektedir. Yerel hammadde, geleneksel teknik, özgün tasarım ve eğitim faaliyetlerinin birlikte sürdürülmesi, Devrek bastonculuğunun yaşayan bir kültürel üretim alanı olarak devamına katkı sağlamaktadır.

1966’da Devrek’te doğan Tansel Işık, bastonculuğu babası Fehmi Işık’tan öğrenmiştir. 1983’ten itibaren Devrek baston festivallerinde yer almış; ilerleyen yıllarda özgün hayvan figürleri, çoklu yılan kompozisyonları ve farklı ahşap uygulamalarıyla üretim repertuvarını genişletmiştir.

2001’de Devrek Bastonu Yaşatma ve Geliştirme Derneği çalışmalarında etkin rol üstlenmiştir. 2010’lu yıllarda meslek yüksekokulu öğrencileriyle uygulamalı eğitim faaliyetleri yürütmüş, fuar ve festivallerde baston yapımını kamusal olarak tanıtmıştır. 2015’te EMITT İstanbul ve ITB Berlin etkinliklerine katılmış; aynı yıl Devrek Meslek Yüksekokulunda bastonun tarihi ve gelişimi üzerine bilgi paylaşmıştır. 2016’da Uluslararası Geleneksel Sanatçılar Buluşması’nda yer almıştır. 2021’de Bastonculuk Geleneği alanında Yaşayan İnsan Hazinesi seçilmiş, ödülü 2022’de kendisine takdim edilmiştir.

Tansel Işık’ın 80’den fazla özgün eserinin sap tipi, motif, kullanılan ahşap, teknik, ölçü ve üretim tarihi temelinde kataloglanması, kişisel tasarım dilinin gelişimini daha ayrıntılı biçimde izlemeye imkân verecektir. Özellikle çoklu yılan kompozisyonları ile farklı ahşap türlerinin bir arada kullanıldığı bastonlar, teknik ve biçimsel değişimin güçlü örneklerini oluşturmaktadır.

Kadriye Cicibaş ve Umut Sarı dışında yetiştirilen çırakların mesleki yaşamlarının izlenmesi, Fehmi Işık’tan başlayan ustalık zincirinin güncel kuşaklara nasıl aktarıldığını daha açık biçimde ortaya koyabilir. Figürlü bastonların 3B tarama, ölçülendirme ve eser bazlı fotoğraf kayıtlarıyla belgelenmesi de üretim repertuvarının karşılaştırmalı incelenmesi için önemli bir veri zemini sağlayacaktır.