Özgün Baskı Sanatları

Ağaç baskı, görüntünün ahşap bir kalıp üzerinde oyularak oluşturulduğu yüksek baskı tekniğidir. Oyulan alanlar baskıda kâğıdın kendi renginde kalmakta, oyulmadan bırakılan yüksek yüzeyler ise mürekkebi taşıyarak görüntüyü oluşturmaktadır. Kalıp için armut, kiraz, şimşir, ıhlamur, kavak ya da kontrplak gibi farklı ağaç türleri kullanılabilmekte; ağacın lif yönü ve sertliği çizginin niteliğini doğrudan etkilemektedir. U ve V ağızlı oyma kalemleriyle yapılan kesiler, yüzeyde ritmik çizgi, leke ve doku ilişkisi kurulmasına olanak sağlamaktadır. Tek renkli baskıların yanı sıra birden fazla kalıpla çok renkli edisyonlar da üretilebilmektedir. Anadolu yazmacılığıyla teknik akrabalık taşımasına rağmen özgün baskıda kalıp, işlevsel bir desen aracı olmaktan çıkarak sanatçının bağımsız görsel matrisine dönüşmektedir.

Ağaç gravürü, çoğunlukla sert ağacın lif yönüne dik kesilmiş uç yüzeyinin ince gravür kalemleriyle işlenmesine dayanan yüksek baskı tekniğidir. Geleneksel ağaç baskıya göre çok daha ince, kontrollü ve yoğun beyaz çizgilerin üretilmesine olanak sağlamaktadır. Kalıp yüzeyinin sertliği, çizgi kalınlığının düşük tutulmasına ve küçük boyutlarda dahi ayrıntılı görüntü kurulmasına imkân vermektedir. Bu nedenle kitap illüstrasyonu, bilimsel görselleştirme, küçük baskı ve ekslibris üretiminde tarihsel olarak önemli bir kullanım alanı oluşmuştur. Çapraz tarama, noktalama ve yönlü kesilerle geniş bir ton skalası kurulabilmekte, siyah zemin içinden ışık çıkaran güçlü bir görsel etki elde edilmektedir. Güncel özgün baskıda teknik, hem tarihsel üslubuyla hem de deneysel çağdaş uygulamalarla sürdürülmektedir.

Linol baskı, linolyum yüzeyin oyularak yüksek baskı kalıbına dönüştürüldüğü tekniktir. Linolyumun homojen, lifsiz ve görece yumuşak yapısı, ahşaba kıyasla daha akıcı kesiler ve daha geniş, temiz renk alanları oluşturulmasına elverişlidir. U ve V ağızlı oyma kalemleriyle negatif alanlar çıkarılmakta, yüksek kalan yüzey mürekkeplenerek kâğıda aktarılmaktadır. Tek renkli baskıların yanı sıra ayrı kalıplarla veya eksiltmeli yöntemle çok renkli edisyonlar hazırlanabilmektedir. Güçlü siyah-beyaz karşıtlık, yalınlaştırılmış biçim, ritmik kontur ve dekoratif yüzey etkisi tekniğin karakteristik görsel özelliklerindendir. Türkiye ve Türk dünyasının 20. yüzyıl grafik sanatlarında linogravür, hem bağımsız sanat eseri hem de kitap grafiği açısından önemli bir ifade aracı olarak benimsenmiştir.

Eksiltmeli linol, aynı kalıbın her renk aşamasından sonra yeniden oyularak kademeli biçimde azaltıldığı çok renkli yüksek baskı yöntemidir. İlk renk basıldıktan sonra o rengin korunacağı alanlar kalıptan çıkarılmakta, kalan yüzey bir sonraki renkle basılmakta ve işlem renk sayısına göre yinelenmektedir. Kalıp her aşamada geri dönüşsüz biçimde değiştiği için edisyon sayısı üretimin başında belirlenmeli ve yeterli sayıda kâğıt ilk renkten itibaren basılmalıdır. Kayıt işaretleri, renk sırası, örtücülük, mürekkep yoğunluğu ve kuruma süreleri tekniğin temel kontrol noktalarını oluşturmaktadır. Aynı fiziksel matristen karmaşık çok renkli görüntüler elde edilmesi yöntemin önemli avantajıdır. Sürecin geri döndürülemez niteliği nedeniyle prova, planlama ve edisyon disiplini bu alt dalda özellikle önem kazanmaktadır.

Burin gravür, bakır veya başka uygun metal plakanın keskin uçlu gravür kalemiyle doğrudan oyulduğu çukur baskı tekniğidir. Burin metal yüzeye belirli bir açıyla sürülmekte ve çizgi, fiziksel olarak plaka içine kesilmektedir. Çizginin genişliği ve derinliği el basıncı, aracın açısı ve kesinin süresiyle kontrol edilmektedir. İnce, temiz ve son derece kontrollü çizgiler üretebilmesi nedeniyle tarihsel olarak portre, harita, kitap illüstrasyonu ve ayrıntılı sanat baskılarında kullanılmıştır. Baskı sırasında mürekkep oyuk çizgilere doldurulmakta, plaka yüzeyi temizlenmekte ve nemlendirilmiş kâğıt yüksek basınç altında metal plakanın içine doğru bastırılmaktadır. Sonuçta çizgisel kesinlik ile metal plakanın bıraktığı karakteristik plaka izi aynı baskıda birlikte görülmektedir.

Kuru kazı, metal, pleksiglas veya uygun sert bir yüzeyin sivri bir iğneyle doğrudan çizilmesine dayanan mekanik çukur baskı yöntemidir. İğne yüzeyi kesmekten çok yana doğru iterek çizdiği için çizgi kenarlarında çapak adı verilen ince metal/plastik yükseltiler oluşmaktadır. Bu çapaklar mürekkebi tutarak baskıda yumuşak, kadifemsi ve yoğun bir çizgi etkisi meydana getirmektedir. Çizginin karakteri iğnenin basıncına, açısına ve plaka malzemesine göre değişmektedir. Çapak baskı sırasında hızla aşındığından aynı plakanın erken baskıları ile sonraki baskıları arasında belirgin ton farkları görülebilmektedir. Bu nedenle kuru kazıda edisyon kontrolü ve prova baskılarının belgelenmesi özellikle önemlidir.

Ofort, metal plaka yüzeyinin asit veya daha güvenli çağdaş aşındırıcı sistemlerden korunacak biçimde bir rezist tabakasıyla kaplanması ve çizimin bu tabakaya açılması esasına dayanan çukur baskı tekniğidir. Çizginin açıldığı bölgelerde metal kontrollü biçimde aşındırılmakta ve baskıda mürekkebi taşıyan kanallar oluşmaktadır. Farklı aşındırma süreleri ve aşamalı kapatma yöntemleri çizgilerin açıklık-koyuluk ve derinlik karakterini değiştirebilmektedir. Ofort, kalem çizimine yakın serbestlik sağlaması nedeniyle figür, manzara, mimari ve deneysel çizgisel kompozisyonlarda yaygın biçimde kullanılmaktadır. Baskı aşamasında plaka oyuklarına mürekkep doldurulmakta, yüzey dikkatle silinmekte ve nemlendirilmiş kâğıt gravür presinde yüksek basınçla basılmaktadır. Güncel atölyelerde kimyasal güvenlik, havalandırma, koruyucu ekipman ve atık yönetimi teknik sürecin ayrılmaz parçası olarak ele alınmaktadır.

Yumuşak vernik ofortu, metal plaka üzerine sertleşmeyen ve dokunmaya duyarlı bir rezist tabakası uygulanmasına dayanmaktadır. İnce kâğıt üzerinden kalemle çizim yapıldığında veya kumaş, yaprak ve benzeri dokulu malzemeler plaka üzerine bastırıldığında rezist bu alanlardan ayrılmakta ve alttaki metal açığa çıkmaktadır. Daha sonra gerçekleştirilen kontrollü aşındırma, kalem izi veya doğrudan malzeme dokusunu metal plakaya aktarmaktadır. Tekniğin en belirgin özelliği, klasik ofortun sert ve keskin çizgisine göre daha yumuşak, kurşun kalem benzeri izler üretebilmesidir. Kumaş örgüsü, yaprak damarı ve farklı yüzey dokularının doğrudan baskıya taşınabilmesi deneysel olanakları genişletmektedir. Yumuşak vernik çoğu zaman aquatint, kuru kazı ve klasik ofortla birlikte karma plaka üretiminde kullanılmaktadır.

Aquatint, metal plaka üzerinde çizgisel yapıdan çok ton alanları oluşturmak amacıyla geliştirilen çukur baskı tekniğidir. Plaka yüzeyi reçine, akrilik veya başka uygun grenli bir rezist yapısıyla kaplanmakta; aşındırıcı yalnız mikroskobik açık alanlardan metale ulaşmaktadır. Farklı aşındırma süreleri açık griden derin siyaha uzanan ton değerleri oluşturmaktadır. Sanatçı aşamalar arasında belirli bölgeleri kapatarak tonları kademeli biçimde kurabilmektedir. Aquatint, geniş leke alanları, atmosferik geçişler, gölge ve resimsel ton yaratmak için özellikle etkilidir. Ofort çizgileriyle birlikte kullanıldığında çizgi ve ton ilişkisi zenginleşmekte, daha karmaşık görsel yapılar oluşturulabilmektedir.

Şeker kaldırma, sanatçının fırça veya kalemle daha resimsel ve serbest izler oluşturmasına olanak sağlayan aquatint temelli bir çukur baskı yöntemidir. Şeker esaslı çizim karışımı metal plaka üzerine doğrudan uygulanmakta, yüzey kuruduktan sonra plaka koruyucu rezistle kaplanmaktadır. Suya bırakıldığında şekerli alanlar çözünerek üzerlerindeki rezisti kaldırmakta ve yalnız çizim yapılan bölgelerde metal açıkta kalmaktadır. Bu açık alanlar aquatint greninin ve kontrollü aşındırmanın etkisine sokularak fırça izinin tonal yapıya dönüşmesi sağlanmaktadır. Yöntem, klasik çizgisel oforttan daha özgür, kaligrafik ve boyasal lekeler üretmektedir. Geniş fırça hareketleri, spontane çizimler ve farklı yoğunlukta tonal yüzeyler bu alt dalın karakteristik görsel sonuçlarıdır.

Spit-bite aquatint, önceden aquatint dokusu hazırlanmış plaka üzerinde aşındırıcı çözeltinin lokal olarak uygulanmasıyla tonların resimsel biçimde geliştirilmesine dayanmaktadır. Fırça veya kontrollü damlatma aracılığıyla yalnız belirli bölgeler aşındırılmakta ve uygulama süresi uzadıkça daha koyu tonlar elde edilmektedir. Kenarların su veya farklı tamponlama yöntemleriyle yumuşatılması, suluboya benzeri geçişler oluşturabilmektedir. Teknik, standart aquatintteki aşamalı kapatma sistemine göre daha doğrudan ve ressamca bir müdahale imkânı sağlamaktadır. Tonların birbirine akması, yumuşak sınırlar ve atmosferik alanlar özellikle manzara ve soyut baskılarda güçlü sonuçlar verebilmektedir. Çalışma kontrollü kimyasal süreç içerdiğinden güncel atölyelerde güvenlik protokolleri temel koşul olarak kabul edilmektedir.

Mezzotint, plakanın bütün yüzeyinin rocker adı verilen dişli bir araçla yoğun biçimde pürüzlendirilmesi ve ardından açık tonların bu yüzeyden geri çıkarılması esasına dayanan çukur baskı tekniğidir. Tam pürüzlü yüzey tek başına basıldığında derin ve kadifemsi siyah üretmektedir. Sanatçı scraper ve burnisher kullanarak yüzeyi kademeli olarak düzleştirmekte; daha fazla düzleştirilen bölgeler daha az mürekkep tutarak açık gri ve beyaza yaklaşmaktadır. Bu nedenle görüntü, diğer birçok teknikten farklı olarak karanlıktan aydınlığa doğru kurulmaktadır. Yumuşak ton geçişleri, derin siyahlar, dramatik ışık etkileri ve yoğun atmosfer mezzotintin ayırt edici görsel özellikleridir. Portre, gece sahnesi, natürmort ve tonal soyutlama için güçlü bir ifade alanı sağlamaktadır.

Viskozite baskı, aynı plaka üzerinde farklı yükseklik ve derinliklerde bulunan yüzeylerin farklı kıvamdaki mürekkeplerle seçici biçimde renklendirilmesine dayanan çok renkli baskı yöntemidir. Sert ve yumuşak merdaneler ile farklı viskozitelere sahip mürekkepler, birbirlerini itme veya belirli yüzeylere tutunma davranışları sayesinde aynı plakada farklı renk alanları oluşturabilmektedir. Teknik çoğu zaman derin rölyefli çukur baskı plakalarıyla uygulanmakta ve tek baskı geçişinde çok renkli sonuçlar üretmeye olanak sağlamaktadır. Plaka yüksekliği, merdane sertliği, mürekkep kıvamı ve uygulama sırası doğrudan görsel sonucu belirlemektedir. Bu yöntem, çukur baskı ile renkli yüzey baskısını aynı matriste birleştirdiği için deneysel özgün baskıda önemli bir yere sahiptir. Her baskıda küçük renk farklılıklarının ortaya çıkabilmesi, edisyon içinde kontrollü çeşitlilik oluşturabilmektedir.

Fotogravür, fotoğrafik görüntünün tonal değerlerini kalıcı bir çukur baskı plakasına dönüştüren karma bir baskı yöntemidir. Fotoğrafik görüntü ışığa duyarlı bir ara katman aracılığıyla bakır veya uygun metal plakaya aktarılmakta ve ton yoğunluğuna bağlı olarak farklı derinliklerde aşındırılmış alanlar oluşturulmaktadır. Plaka mürekkeplendiğinde daha derin alanlar daha fazla mürekkep tutmakta ve baskıda zengin bir ton skalası elde edilmektedir. Bu özellik, fotogravürü düz fotoğraf baskısından ayırarak görüntüye çukur baskının maddi yüzey niteliğini kazandırmaktadır. İnce detay, geniş gri skalası ve kadifemsi koyuluklar tekniğin karakteristik özellikleridir. Fotoğraf, grafik sanatlar ve geleneksel gravür süreçlerinin kesişiminde yer alan önemli bir özgün baskı alt dalıdır.

Fotopolimer gravür, ışığa duyarlı polimer yüzeyli bir plakanın çizim, fotoğraf veya dijital olarak hazırlanmış transparan aracılığıyla pozlanmasına dayanan çağdaş baskı yöntemidir. Işık alan ve almayan bölgeler farklı sertlik kazanmakta, ardından suyla veya üretici sistemine uygun güvenli yıkama yöntemiyle görüntü plaka üzerinde rölyef ya da çukur yapı hâline getirilmektedir. İnce çizgi, ton, fotoğraf ve doğrudan el çizimi aynı matris içinde birleştirilebilmektedir. Geleneksel asitli metal gravüre kıyasla daha kısa hazırlık süresi ve daha düşük toksisite potansiyeli, eğitim ve ortak atölyelerde kullanımını artırmıştır. Plaka hem çukur baskı hem de belirli uygulamalarda yüksek baskı mantığıyla basılabilmektedir. Dijital görüntü ile el yapımı baskı arasındaki geçiş alanını temsil eden önemli çağdaş alt dallardan biridir.

Litografi, yağ ve suyun birbirini itmesi ilkesine dayanan düz baskı tekniğidir. Geleneksel uygulamada görüntü ince taneli kireçtaşı üzerine yağlı litografi kalemi, tusche veya farklı yağlı çizim araçlarıyla oluşturulmaktadır. Taş yüzeyi kimyasal olarak işlendikten sonra nemlendirildiğinde görüntüsüz alanlar suyu tutmakta, yağlı çizim alanları ise baskı mürekkebini kabul etmektedir. Baskı sırasında yüzey rölyefli değildir; görüntü ve boş alan aynı düzlem üzerinde bulunmaktadır. Bu özellik, litografiye çizim, kalem izi, fırça lekesi, yıkama ve geniş ton geçişlerini doğrudan koruyabilen özel bir görsel dil kazandırmaktadır. Türkiye ve Türk dünyasında 19. ve 20. yüzyıllarda kitap, afiş, taş baskı resim ve bağımsız sanat üretimi açısından önemli bir rol üstlenmiştir.

Alüminyum plaka litografisi, taş litografisinin temel yağ-su karşıtlığı ilkesini özel olarak hazırlanmış metal plaka üzerinde uygulayan düz baskı yöntemidir. Alüminyum plaka, ağır litografi taşına göre daha hafif, daha kolay depolanabilir ve daha geniş boyutlarda kullanılabilir. Görüntü yağlı çizim malzemeleri, transfer veya fotomekanik yöntemlerle plaka üzerine oluşturulabilmektedir. Plakanın grenlenmesi, yüzey hazırlığı, kimyasal işlem ve nem dengesi baskı kalitesini doğrudan etkilemektedir. Teknik, taş litografisinin çizimsel karakterini korurken çağdaş atölyelerde daha esnek bir üretim altyapısı sağlamaktadır. Çok renkli baskılar için birden fazla plaka kullanılabilmekte ve hassas kayıt sistemi gerekmektedir.

Transfer litografi, görüntünün doğrudan taş veya metal plaka üzerinde değil, özel hazırlanmış transfer kâğıdı ya da ara yüzey üzerinde oluşturulup daha sonra litografik matrise aktarılması esasına dayanmaktadır. Bu yöntem sanatçıya stüdyo dışında çalışma, çizimi farklı yüzeylerde hazırlama ve bazı dokuları doğrudan transfer etme olanağı sağlamaktadır. Yağlı kalem, tusche veya transfere uygun diğer malzemelerle üretilen görüntü baskı yüzeyine taşındıktan sonra klasik litografik işlemlerle sabitlenmektedir. Transfer sırasında yön, basınç, yüzey temizliği ve görüntünün eksiksiz aktarılması önemli kontrol noktalarıdır. Yöntem, özellikle çizimsel özgürlük ile litografinin çoğaltılabilir yapısını bir araya getirmektedir. Tarihsel taş baskı üretiminde olduğu kadar çağdaş deneysel litografide de kullanılabilmektedir.

Serigrafi, ince dokulu bir elek üzerinde basılacak görüntünün açık ve kapalı alanlar hâlinde hazırlanması ve mürekkebin rakle yardımıyla açık bölgelerden taşıyıcı yüzeye geçirilmesi esasına dayanmaktadır. Kâğıt, kumaş, ahşap, metal, cam ve farklı sentetik yüzeylere baskı yapılabilmesi tekniğin önemli avantajıdır. Şablon elle kesilerek, çizilerek, blokaj sıvılarıyla veya foto-emülsiyon yöntemiyle hazırlanabilmektedir. Her renk için ayrı ekran kullanıldığında çok renkli baskılar hassas kayıt sistemiyle üst üste basılmaktadır. Düz, doygun renk alanları, net grafik biçimler ve tekrarlanabilir yüzeyler serigrafinin belirgin görsel özelliklerindendir. Özgün baskı, afiş, tekstil, sanatçı kitabı ve grafik tasarım alanlarıyla güçlü ilişkiler kurmaktadır.

Foto-serigrafi, elek yüzeyinin ışığa duyarlı emülsiyonla kaplanması ve görüntünün pozitif film ya da dijital çıktıyla ışık altında aktarılması esasına dayanmaktadır. Pozlama sonrasında yıkanan bölgeler mürekkebin geçeceği açık alanları oluşturmakta, sertleşen emülsiyon ise kapalı alan görevi görmektedir. Bu yöntem fotoğraf, yüksek ayrıntılı çizim, tipografi ve çok ince tram yapılarını serigrafiye aktarmaya olanak sağlamaktadır. Her renk kanalı için ayrı ekran hazırlanması, çok renkli foto-serigrafide temel çalışma sistemidir. Raster, yarı ton, şeffaf katman ve üst üste renk ilişkileriyle karmaşık görsel sonuçlar elde edilebilmektedir. Foto-serigrafi, 20. yüzyıl pop sanatı ve çağdaş grafik sanat üretiminde önemli bir teknik dönüşüm sağlamıştır.

Monotip, boyanın veya baskı mürekkebinin düz ve emici olmayan bir yüzeye doğrudan uygulanması ve görüntünün kâğıda genellikle tek kez aktarılmasıyla oluşturulan özgün baskı yöntemidir. Kalıcı bir çoğaltma matrisi bulunmadığından ortaya çıkan baskı büyük ölçüde tekildir. Sanatçı yüzeye fırça, merdane, bez, kazıyıcı, şablon veya doğrudan parmak izi benzeri araçlarla müdahale edebilmektedir. Boya ekleme kadar silme, kazıma ve geri alma yöntemleri de görüntü oluşturma sürecinin parçasıdır. İlk baskıdan sonra yüzeyde kalan boya bazen daha soluk bir 'ghost print' üretmek için yeniden basılabilmektedir. Resimsel spontanlık ile baskının basınç ve transfer karakterini birleştirmesi monotipin temel özelliğidir.

Monobaskı, tekrar kullanılabilir bir kalıp, desen veya temel görüntü sisteminin her baskıda değişken müdahalelerle yeniden yorumlandığı baskı türüdür. Monotipten farklı olarak matriste tekrar eden bir unsur bulunabilmekte; ancak renk, şablon, kolaj, silme, ek çizim veya farklı mürekkepleme nedeniyle her sonuç tekil kalmaktadır. Ağaç baskı, gravür, serigrafi veya başka bir matris tekniği monobaskının temelini oluşturabilir. Sanatçı aynı kalıbı farklı renklerle basabilir, bazı alanları bloke edebilir veya baskı sonrasında elle müdahale edebilir. Böylece çoğaltılabilir matris ile tekil sanat eseri arasındaki sınır sorgulanmaktadır. Deneysel özgün baskı ve sanatçı kitabı üretiminde güçlü bir kullanım alanına sahiptir.

Kolagraf, farklı malzeme ve dokuların sert bir taşıyıcı yüzey üzerine yapıştırılması, katmanlandırılması veya rölyef oluşturacak biçimde uygulanmasıyla hazırlanan deneysel baskı plakasına dayanmaktadır. Karton, kumaş, iplik, yaprak, kum, dantel, kâğıt ve farklı dokulu malzemeler matrisin parçaları hâline gelebilmektedir. Plaka vernik veya uygun koruyucu tabakayla güçlendirildikten sonra yüksek baskı, çukur baskı veya her iki yaklaşım birlikte kullanılabilmektedir. Mürekkebin yüzeyin yüksek ve derin bölgelerinde farklı tutulması zengin doku ve kabartı etkileri oluşturmaktadır. Baskı sırasında pres basıncı, plakanın malzeme dayanımı ve kâğıdın esnekliği özel önem taşımaktadır. Düşük maliyetli ve malzeme araştırmasına açık yapısı nedeniyle eğitim, deneysel sanat ve karma teknik üretimlerinde yaygın biçimde kullanılmaktadır.

Karton baskı, karton yüzeyin kesilmesi, soyulması, çizilmesi, katmanlandırılması, yırtılması veya kabartılmasıyla baskı matrisi oluşturulmasına dayanmaktadır. Kartonun yüzey kaplaması ve iç lif yapısı farklı biçimlerde işlenerek hem yüksek hem de hafif çukur baskı etkileri üretilebilmektedir. Kolay bulunabilir ve düşük maliyetli olması, tekniği sanat eğitimi ve deneysel atölyeler için erişilebilir kılmaktadır. Yüzeyin emiciliği kontrol edilmek amacıyla vernik veya başka koruyucu tabakalar uygulanabilmektedir. Keskin geometrik alanlardan organik yırtık dokulara kadar geniş bir biçim repertuvarı elde edilebilmektedir. Edisyon dayanıklılığı metal veya linolyuma göre daha sınırlı olduğundan matrisin korunması ve baskı sayısının belgelenmesi önemlidir.

Karborundum baskı, aşındırıcı karborundum tozunun akrilik jel, tutkal veya uygun bağlayıcıyla karıştırılarak plaka yüzeyine uygulanması ve yoğun dokulu alanlar oluşturulması esasına dayanmaktadır. Kuruyan yüzey son derece pürüzlü hâle gelmekte ve büyük miktarda mürekkep tutabilmektedir. Baskıda derin, kadifemsi siyahlar ve belirgin dokusal lekeler elde edilmektedir. Sanatçı karborundumu fırça, spatula, şablon veya dökme yöntemiyle farklı kalınlıklarda uygulayabilir. Teknik çoğu zaman ofort, aquatint, kolagraf veya kuru kazıyla birlikte kullanılarak karma plaka oluşturulmaktadır. Güçlü fiziksel yüzey etkisi ve geniş koyu alan kapasitesi nedeniyle soyut ve deneysel baskılarda önemli bir ifade aracıdır.

Chine-collé, ince ve çoğu zaman farklı renk ya da dokuya sahip bir kâğıdın baskı sırasında daha kalın ana kâğıda yapıştırılması ve aynı anda plaka görüntüsünün aktarılması esasına dayanmaktadır. İnce kâğıdın arka yüzüne çok ince yapıştırıcı uygulanmakta ve parça plaka ile taşıyıcı kâğıt arasına hassas biçimde yerleştirilmektedir. Pres basıncı hem baskı görüntüsünü oluşturmakta hem de ince kâğıdı ana yüzeye kalıcı olarak bağlamaktadır. Bu yöntem baskıya yerel renk, lif dokusu, yarı saydamlık veya farklı yüzey karakteri eklemektedir. Çin ve Japon kâğıtları tarihsel olarak yaygın olsa da çağdaş uygulamada çok farklı el yapımı kâğıtlar kullanılabilmektedir. Ofort, gravür, kuru kazı ve kolagrafla birlikte kullanıldığında baskı ile kolaj arasındaki sınırı genişletmektedir.

Kabartma ya da kör baskı, plaka veya kalıbın çoğu zaman mürekkep kullanılmadan kâğıda yüksek basınçla aktarılması ve görüntünün kâğıdın fiziksel rölyefi üzerinden oluşturulmasıdır. Kâğıt liflerinin plaka yüzeyindeki yüksek ve çukur alanlara uyum sağlaması ışık-gölgeyle algılanan bir görüntü üretmektedir. Bazı uygulamalarda çok sınırlı renk veya yüzey tonu eklenebilmekle birlikte tekniğin temel ifade aracı kâğıdın kendi maddesidir. Matris metal, ahşap, linolyum, karton, tel veya rölyef oluşturabilecek farklı malzemelerden hazırlanabilir. Kalın, esnek ve lifli kâğıtlar kabartı etkisini daha güçlü taşıyabilmektedir. Minimal, dokusal ve heykelsi baskı üretimlerinde özgün bir alt dal olarak kullanılmaktadır.

Ekslibris, bir kitabın sahibini tanımlamak amacıyla hazırlanan ve genellikle kitabın iç kapağına yapıştırılan küçük boyutlu özgün grafik yapıdır. Ağaç baskı, linol, gravür, ofort, litografi, serigrafi, dijital ve karma tekniklerle üretilebilmektedir. Kompozisyonda isim, monogram veya sahiplik bilgisi görsel motiflerle bütünleştirilmektedir. Küçük ölçekte yüksek ayrıntı, okunaklı tipografi ve güçlü simgesel anlatım gerektirmesi bu alanı ayrı bir uzmanlık hâline getirmektedir. Ekslibrisler bireysel kullanımın ötesinde uluslararası koleksiyon, değişim ve yarışma kültürü oluşturmuştur. Benzer ölçekteki küçük baskılar da sanatçıların teknik deneme, edisyon ve koleksiyon dolaşımında önemli bir üretim alanı oluşturmaktadır.

Kitap grafiği ve baskı illüstrasyonu, edebî metin, destan, şiir, çocuk kitabı, bilimsel yayın veya sanatçı yayınının özgün baskı teknikleriyle görselleştirilmesini kapsamaktadır. Görsel yalnız bağımsız bir resim olarak değil, metnin ritmi, sayfa boyutu, tipografi, kenar boşluğu ve cilt yapısıyla birlikte tasarlanmaktadır. Ağaç gravürü, linol, ofort, litografi ve serigrafi tarihsel olarak kitap illüstrasyonunda geniş kullanım bulmuştur. Türk dünyasında halk anlatıları, destanlar, kent yaşamı ve geleneksel kültür temaları baskı grafiği aracılığıyla kitaplara aktarılmıştır. Baskının tekrar üretilebilir niteliği, illüstrasyonun belirli bir edisyon içinde tutarlı biçimde çoğaltılmasına olanak sağlamaktadır. Bu alan, özgün baskı ile görsel iletişim tasarımı arasında önemli bir geçiş bölgesi oluşturmaktadır.

Sanatçı kitabı, kitabın yalnızca metin taşıyıcısı değil, bütünüyle sanat nesnesi olarak tasarlandığı üretim alanıdır. Özgün baskı yaprakları katlama, dikiş, akordeon, leporello, dosya veya farklı cilt sistemleriyle bir araya getirilebilmektedir. Sayfa sırası, açılma biçimi, baskının ön-arka ilişkisi, kâğıt seçimi ve fiziksel ölçü eserin kavramsal yapısına dâhil edilmektedir. Baskı portfolyosunda ise birbiriyle ilişkili özgün baskılar koruyucu bir dosya, kutu veya kapak sistemi içinde seri olarak sunulmaktadır. Her iki biçimde de edisyon numarası, sanatçı imzası, teknik açıklama, tarih ve baskı sayısının doğru belgelenmesi önemlidir. Bu alt dal, özgün baskıyı ardışık anlatı, arşiv ve nesne tasarımıyla bütünleştirmektedir.

Foto-baskı ve alternatif foto-grafik süreçler, fotoğrafik görüntünün baskı sanatlarının matrisi, kimyasal yüzeyi veya elle müdahale edilen aktarım sistemiyle birleştiği yöntemleri kapsamaktadır. Cyanotype, fotopolimer, foto-transfer, solvent transfer, emülsiyon aktarımı ve farklı ışığa duyarlı yüzeyler bu geniş alan içinde değerlendirilebilir. Amaç yalnız fotoğrafı yeniden basmak değil, görüntüyü fiziksel yüzey, kâğıt, kimyasal süreç, katman ve el müdahalesi yoluyla yeni bir baskı nesnesine dönüştürmektir. Fotoğraf, çizim, kolaj ve doğrudan nesne izleri aynı görüntüde birleştirilebilmektedir. Bu teknikler geleneksel baskıresmin edisyon ve yüzey mantığını çağdaş fotoğrafik teknolojilerle ilişkilendirmektedir. Özellikle sanatçı kitabı, deneysel grafik ve karma medya üretiminde önemli bir kullanım alanına sahiptir.

Çağdaş deneysel ve karma baskı, tek bir geleneksel baskı tekniğine bağlı kalmadan farklı matris, yüzey ve çoğaltma yöntemlerinin birlikte kullanıldığı geniş üretim alanını tanımlamaktadır. Ağaç baskı, gravür, litografi, serigrafi, kolagraf, fotoğraf, fotopolimer, dijital çizim, lazer kesim, CNC, kolaj ve elle boyama aynı yapıt içinde birleştirilebilmektedir. Dijital araçlar matris hazırlığında kullanılabilse de özgün baskı niteliği, sanatçının görüntü, matris, baskı ve edisyon süreçlerine yaratıcı müdahalesiyle korunmaktadır. Farklı kâğıtlar, kumaş, şeffaf yüzeyler, üç boyutlu baskı elemanları ve sanatçı kitabı yapıları geleneksel kâğıt baskının sınırlarını genişletmektedir. Tekrar, varyasyon ve tekillik arasındaki ilişki çağdaş baskı sanatının temel araştırma konularından biri hâline gelmektedir. Bu alt dal, tarihsel teknik bilgisini yeni teknolojiler ve disiplinlerarası üretimle birleştiren en açık uçlu alanı oluşturmaktadır.