Katı' ve Kâğıt Oyma Sanatları

Katı‘, kâğıt veya deri üzerine çizilen yazı, motif ya da figürün kesilerek yüzeyden çıkarılması ve elde edilen parçanın başka bir kâğıt, deri veya uygun taşıyıcı yüzeye yapıştırılmasıyla oluşturulan geleneksel kitap ve kâğıt oyma sanatıdır. Kesilip yüzeyden çıkarılan pozitif parça erkek oyma, kesim sonrasında ana yüzeyde kalan negatif biçim ise dişi oyma olarak değerlendirilmektedir. Aynı kesim işlemi iki ayrı kompozisyon üretme olanağı sağladığından pozitif-negatif yüzey ilişkisi sanatın temel biçimsel özelliklerinden biridir.

Geleneksel uygulamada renkli, âharlı, ebrulu ve çoğunlukla mühreli kâğıtlar kullanılmakta; birkaç kâğıt tabakası nişasta muhallebisiyle geçici olarak bir araya getirilerek aynı motifin birden fazla renk varyantının eş zamanlı kesilmesi sağlanabilmektedir. İnce uçlu bıçak, kalemtıraş türü kesici veya makasla hazırlanan yazı, bitkisel bezeme, bahçe, manzara, insan ve hayvan figürleri ayrı zeminlere yapıştırılmaktadır. Deri oyma uygulamalarında ise filigran benzeri ince kesimler özellikle cilt içlerinde ve farklı renkli zeminler üzerinde kullanılmaktadır. Katı‘, tarihsel olarak yazma eser, murakka, kıta, albüm ve cilt bezemesiyle ilişkili gelişmiş; çağdaş üretimde bağımsız levha, katmanlı kâğıt kompozisyonu ve farklı kâğıt türleriyle deneysel uygulamalara genişlemiştir.

Kâğıt ve deri oyma sanatının tarihsel gelişimi tek bir coğrafi başlangıç noktasına indirgenmemektedir. Türkçe literatürde Uygurlar tarafından yapılmış oyma deri kitap kapları, tekniğin Orta Asya üzerinden İslâm kitap sanatlarına aktarımının erken kanıtlarından biri olarak değerlendirilmiştir. İran yazma kültürüne ilişkin araştırmalar ise deri filigran cilt uygulamalarının daha erken Mısır ve Memlük örnekleriyle ilişkisini göstermekte; bu nedenle teknik köken ile belirli bir bölgesel üslûbun oluşumu birbirinden ayrılmaktadır. 2025 tarihli Farsça bir araştırmada Astan Quds Razavi Kur’an Müzesi’ndeki Selçuklu dönemi yapraklarında koruyucu ve dekoratif kesilmiş kâğıt düzenleri tespit edilmiş, geometrik geçme örüntülerinin erken kullanımına dikkat çekilmiştir.

XV. yüzyılın ikinci yarısında Herat, kesme yazı ve kâğıt oyma sanatının güçlü üretim merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Sultan Hüseyin Baykara’nın divanındaki kesilmiş nesta‘lik yazılar Abdullah Kātı‘ ve Sultan Ali Meşhedî çevresindeki iş birliğini belgelemektedir. XVI. yüzyılda Safevî ve Osmanlı çevrelerinde sanat çeşitlenmiş; Osmanlı sarayında oyma yazı, çiçek, bahçe ve manzara üretimi özel bir ilgi görmüştür. Mehmed b. Gazanfer, Benli Ali Çelebi, Gazneli Mahmud ve Mehmed Nakşî gibi sanatçılar tarihî kaynaklarda öne çıkmaktadır. XVIII. yüzyılda Canbazzâde Osman ve Derviş Hasan Eyyûbî gibi sanatçılarla üç boyut etkili bahçe ve manzara kompozisyonları geliştirilmiş; XIX. yüzyıla doğru vazo içinde çiçek ve oyma yazı geleneği yaygınlığını korumuştur. XX. yüzyılda Süheyl Ünver ve onu izleyen sanatçılar aracılığıyla katı‘ yeniden eğitim ve uygulama alanına taşınmıştır.

Katı‘ ve ilişkili kâğıt oyma üretimi tarihsel olarak Orta Asya, Horasan, İran ve Osmanlı coğrafyaları arasında dolaşan kitap sanatları ağı içinde gelişmiştir. Herat, XV. yüzyılın sonlarında kesme yazı ustaları ve saray kitap üretimi bakımından belirgin bir merkezdir. Kesme yazı ustalarının daha sonra Buhara’da Özbek hükümdar çevresinde çalışması, sanatçı ve teknik bilgisinin Orta Asya içindeki hareketliliğini göstermektedir. İran sahasında Tebriz, Şiraz ve Safevî albüm geleneği; Osmanlı sahasında İstanbul ve saray çevresi üretimin başlıca merkezleri arasında değerlendirilmiştir.

AES Türk Dünyası harita katmanında yalnız doğrudan kanıtla desteklenebilen ve shared registry’de canonical karşılığı bulunan bölgeler gösterilmektedir. Türkiye, Osmanlı saray koleksiyonları ve yaşayan uygulama nedeniyle doğrudan hotspot olarak ele alınmaktadır. Özbekistan, Buhara’da faaliyet gösteren cut-paper ustaları ve Timurlu-Şeybânî aktarım hattı nedeniyle tarihsel hotspot olarak bağlanmaktadır. Sincan/Uygur coğrafyası, Uygur deri kitap kaplarının erken aktarım tartışmalarındaki yeri nedeniyle tarihsel katman olarak gösterilmektedir. İran ve Herat/Horasan araştırma metninde açık biçimde korunmakta; mevcut shared harita registry’sinde exact ülke/şehir kaydı bulunmadığında özel koordinat oluşturulmamaktadır.

Katı‘ sanatındaki alt uygulamalar, kesilen malzeme, pozitif-negatif yüzey ilişkisi, işlev, konu repertuvarı ve katmanlama yöntemine göre ayrıştırılmaktadır. Aşağıdaki alanlar aynı el sanatının teknik ve işlevsel uzmanlaşmalarıdır.

Katı‘ sanatında motif repertuvarı yazı, bitkisel bezeme, ağaç, geometrik düzen, insan ve hayvan figürleri ile nesne temelli kompozisyonlardan oluşmaktadır. Tarihsel kaynaklarda gül, lale, sümbül, süsen, servi, çiçek açmış ağaçlar ve kıvrımlı çiçekli dallar doğrudan belgelenmektedir. Fatih Albümü'ndeki oyma ağaçlar, ağaç motifinin XV. yüzyıl katı‘ üretimindeki önemini göstermektedir. Met Museum koleksiyonundaki İran ve Hint-İslâm cut-paper sayfalarında servi, çiçekli ağaç, çiçekli bitkiler, kıvrımlı dallar ve arabesk benzeri düzenler görülmektedir.

Hayvansal repertuvarda tavşan, balık, kuğu, tavus kuşu, geyik ve farklı kuş türleri tarihsel örneklerle doğrulanmaktadır. İnsan figürleri de katı‘ konuları arasında yer almakta, özellikle manzara ve anlatısal kompozisyonlarda görülebilmektedir. Vazo ve meyve kasesi gibi nesneler geç dönem çiçek ve bordür uygulamalarında kullanılmaktadır. Geometrik geçme düzenleri ise Selçuklu dönemi İran Kur’an yapraklarına ilişkin güncel Farsça araştırmada erken örnekler arasında gösterilmiştir.

AES motif taksonomisinde exact karşılığı bulunan Hatâyî, Lale, Gül, Sümbül, İris/Süsen, Kıvrık Dal, Bahar Dalı/Çiçekli ve Yapraklı Dal, Ağaç, Servi, İnsan Figürü, Kuş, Tavus Kuşu, Kuğu, Geyik, At, Tavşan, Balık, Vazo, Meyve Kasesi, Rûmî, Şemse ve Zencerek/Geçme gibi kavramlar kaynak kapsamı korunarak profile bağlanmaktadır. Kaynaklarda geçen çam, menekşe, mine çiçeği, tilki, tazı, gemi, köşk, nestâlik harf biçimleri ve çeşitli üç boyutlu bahçe elemanlarının exact motif ID'si bulunmadığında yeni ID üretilmemekte, bu kavramlar taksonomi boşluğu olarak kaydedilmektedir. Kilim motiflerinin çağdaş katı‘ya aktarımı ise tarihsel çekirdek repertuvarla karıştırılmadan çağdaş uyarlama olarak ayrı tutulmaktadır.

Katı‘ sanatında tarihsel bölgesel farklılaşma, kitap üretim merkezleri ve sanatçı dolaşımıyla yakından ilişkilidir. Herat çevresinde XV. yüzyıl sonu ve XVI. yüzyıl başında cut-out calligraphy yüksek teknik hassasiyetle gelişmiş; yazı biçiminin kendisi kesilmiş kâğıt kompozisyonuna dönüştürülmüştür. İran ve Safevî albüm çevrelerinde yazı, çiçek, hayvan ve bordür oyma uygulamaları sürmüş; ustaların Herat'tan Buhara gibi Orta Asya merkezlerine hareketi tekniğin coğrafi yayılımını desteklemiştir.

Osmanlı üretiminde XVI. yüzyılda saray ve çevresinde oyma yazı ve kitap bezemesi güçlü bir uygulama alanı oluşturmuş, XVII. yüzyılda çiçek buketleri ve bordürler çeşitlenmiş, XVIII. yüzyılda üç boyutlu bahçe ve manzara tasvirleri Batılılaşma dönemi görsel eğilimleriyle ilişki kurmuştur. Deri katı‘ uygulamalarında erken Osmanlı cilt üslûbu ayrı bir araştırma alanı oluşturmaktadır. Güncel üretimde tarihsel teknikler korunurken, kilim motifleri, sürdürülebilir kâğıt ve farklı malzeme denemeleri yeni bölgesel veya bireysel yorumlar üretmektedir.

Katı‘ sanatının korunması, tarihsel eserlerin müze ve kütüphanelerde belgelenmesi ile üretim bilgisinin uygulamalı eğitim yoluyla aktarılmasının birlikte yürütülmesine bağlıdır. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Türk ve İslâm Eserleri Müzesi, Smithsonian National Museum of Asian Art ve Metropolitan Museum of Art gibi kurumlarda bulunan eserler, farklı dönem ve coğrafyalardaki cut-paper tekniklerinin karşılaştırılabilmesini sağlamaktadır. Akademik araştırmalar, müze kayıtları ve dijital açık erişim koleksiyonları dağınık korpusun yeniden bir araya getirilmesinde önem taşımaktadır.

Kesilmiş kâğıt eserlerin korunmasında ince bağlantıların kırılganlığı, eski yapıştırıcıların yaşlanması, kâğıt tabakalarının deformasyonu, renk solması ve önceki onarımlar dikkate alınmalıdır. Negatif boşlukları geniş olan eserlerde montaj yüzeyinin taşıyıcı rolü artmaktadır. Koruma müdahalelerinde parçaların özgün yapışma noktaları ve katman düzeni belgelenmeli; üç boyutlu bahçe gibi kısmen serbest bırakılmış parçalar yanlışlıkla tamamen yüzeye yapıştırılmamalıdır. Uygulama eğitiminde bıçak kontrolü, pozitif-negatif okuma, kâğıt lifi ve yapıştırıcı davranışı birlikte öğretilmelidir.

Katı‘ tarihsel olarak saray, kitap üretimi, hattatlık ve ciltçilik çevresinde yüksek emek yoğunluklu uzmanlık gerektiren bir sanat olarak uygulanmıştır. Oyma yazı örneklerinin padişah ve devlet ileri gelenlerine sunulması, sanatçının saray himayesi ve prestij ekonomisi içindeki konumunu göstermektedir. Bir yazma eserde hattat, müzehhip, mücellit ve kâtı‘ gibi farklı uzmanların birlikte çalışabilmesi, kitap sanatlarının kolektif üretim yapısını güçlendirmiştir.

Sanatın ince işçilik gerektirmesi, üretim süresini ve nitelikli iş gücü gereksinimini artırmaktadır. Günümüzde özgün levha, sergi, eğitim ve tasarım ürünü üzerinden ekonomik dolaşım sürdürülmekte; kâğıdın erişilebilirliği sanata giriş eşiğini görece düşürmektedir. Buna karşılık yüksek nitelikli tarihsel reprodüksiyon, konservasyon ve çok katmanlı ince kesim uzun süreli beceri edinimini gerektirmektedir. Sürdürülebilir ve geri dönüştürülmüş kâğıt denemeleri malzeme maliyeti ve çevresel etki açısından yeni araştırma alanları açmaktadır.

Katı‘ sanatının kültürel sürdürülebilirliği, yalnız tarihsel desenlerin tekrar edilmesine değil, kesme, ayırma, katmanlama ve yapıştırma bilgisinin korunmasına bağlıdır. Bıçağın yüzey üzerinde nasıl yönlendirileceği, ince bağlantıların nerede bırakılacağı, çok katlı kâğıdın nasıl ayrılacağı ve yapıştırıcının hangi yoğunlukta uygulanacağı deneyimle kazanılan örtük bilgi niteliğindedir. Bu becerilerin eğitim programlarında uygulamalı olarak aktarılması gerekmektedir.

Kâğıt atığı ve tekstil lifi gibi alternatif malzemelerle yapılan deneyler, geleneksel tekniğin çevresel sürdürülebilirlik tartışmasına katılabileceğini göstermektedir. Bununla birlikte tarihsel kâğıt, nişasta ve deri uygulamalarının özellikleri çağdaş malzemelerden ayrıştırılmalıdır. Dijital desen hazırlama kesim öncesi taslağı destekleyebilmekte; ancak el kesimi, malzeme direnci ve pozitif-negatif yüzey bilgisi geleneksel tekniğin temel deneyim alanı olarak korunmaktadır.

Çağdaş katı‘ üretiminde klasik oyma yazı, çiçek, ağaç ve bahçe repertuvarı sürdürülürken farklı motif sistemleri ve malzemelerle yeni tasarım araştırmaları yürütülmektedir. Kilim motiflerinin kurutulmuş doğal yaprak veya kâğıt üzerinde katı‘ tekniğiyle yorumlanması, bir el sanatı repertuvarının başka bir geleneksel görsel sisteme aktarılmasına örnek oluşturmaktadır. Bu tür uygulamalar tarihsel katı‘ motiflerinin doğrudan devamı olarak değil, çağdaş tasarım sentezi olarak değerlendirilmelidir.

2026 tarihli deneysel çalışmada atık kot kumaştan hazırlanan kâğıt numuneleri simetrik oyma, yalın katı‘ ve katmanlı çiçek oyma tekniklerinde test edilmiştir. Araştırma, kesilebilirlik, ince detay aktarımı, yapıştırma uyumu ve boyutsal kararlılığın kâğıt gramajı ve lif yapısıyla ilişkili olduğunu göstermektedir. Bu yaklaşım, katı‘nın sürdürülebilir malzeme araştırması ve çağdaş kâğıt sanatlarıyla ilişki kurabileceğini ortaya koymaktadır.

Kâğıt oyma ve découpé calligraphy, XV. ve XVI. yüzyıllarda Herat, İran, Buhara, Osmanlı ve daha sonra Hint-İslâm albüm çevreleri arasında dolaşmıştır. Herat'ta üretilen Sultan Hüseyin Baykara divanının yapraklarının bugün İstanbul, Washington ve başka koleksiyonlara dağılmış olması, tarihsel nesnenin günümüzde uluslararası bir araştırma korpusuna dönüştüğünü göstermektedir. Bellini Albümü'ndeki İran atıflı kesme yazı sayfaları ve Bijapur atıflı découpé sayfası, tekniğin farklı saray ve albüm çevrelerine uyarlanabildiğini belgelemektedir.

Uluslararası literatürde aynı teknik için cut paper, cut-out, papercut, découpage, découpé, qeṭʿa/qaṭʿī ve filigree gibi farklı terimlerin kullanılması katalog taramalarını güçleştirmektedir. Bu terminolojik çeşitlilik, aynı nesnenin farklı müze veri tabanlarında farklı adlarla kaydedilmesine yol açabilmektedir. Bu nedenle AES araştırmasında coğrafi dolaşım, yalnız ad benzerliğine değil nesnenin malzeme, kesim tekniği, tarih ve provenance bilgilerine dayandırılmaktadır.

Katı‘ korpusunun araştırılmasında müze numarası, yazma bağlamı, tarih, sanatçı imzası, kesim tekniği, zemin malzemesi ve provenance verisi birlikte değerlendirilmelidir. Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'ndeki Sultan Hüseyin Baykara Divanı, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'ndeki Mehmed b. Gazanfer, Benli Ali Çelebi ve diğer Osmanlı sanatçılarına bağlanan eserler ile Revan Koleksiyonu katı‘ ciltleri temel tarihsel örnekler arasındadır.

Smithsonian'daki F1929.66 numaralı yaprak Herat'ta yaklaşık 1490'da hazırlanmış Sultan Hüseyin Baykara divanının kesilmiş yazı tekniğini belgelemektedir. Metropolitan Museum of Art'taki 67.266.7.6v ve 67.266.7.7r numaralı Bellini Albümü yaprakları pozitif-negatif cut-out calligraphy uygulamasını; 2002.222 numaralı sayfa çiçek, kuş ve geyik içeren kesilmiş kâğıt dekorasyonu; 34.49 numaralı Sa‘dî yaprağı servi ve çiçekli ağaçlı découpé bordürü; 2022.203 numaralı sayfa ise yazı ve arabesk kesimini belgelemektedir. Bu nesne temelli kayıtlar, genel tarih anlatısının somut eserlerle sınanmasını mümkün kılmaktadır.

Katı‘, yazma eser üretim zincirindeki diğer kitap sanatlarıyla doğrudan ilişkilidir. Yazı Sanatları ile ilişki, hat örneklerinin kesilmiş harfler hâlinde yeniden üretilmesi ve murakka sayfalarında yazı ile oyma bezemenin bütünleşmesi üzerinden kurulmaktadır. Tezhip ile ortak alan, sayfa kenarı, bordür, çiçekli bezeme ve altın-renk düzenidir. Kitap Yapım ve Cilt Sanatları ile ilişki özellikle deri filigran iç kapaklar ve yazma eser montajında belirginleşmektedir.

Ebru, katı‘ kompozisyonlarında renkli ve ebrulu kâğıdın zemin veya kesim malzemesi olarak kullanılabilmesi nedeniyle teknik bir kesişim oluşturur. Minyatür ile ilişki ise insan, hayvan, bahçe ve manzara konularının oyma kâğıtla resimsel kompozisyona dönüştürülebilmesinde görülmektedir. Kâğıt Yapımı ve Yüzey Hazırlama, malzemenin âhar, mühre, kalınlık ve lif özellikleri bakımından katı‘nın fiziksel temelini sağlamaktadır. Bu ilişkiler, sanatların birbirine indirgenmesi anlamına gelmemekte; ortak nesne ve üretim zincirindeki tamamlayıcılığı göstermektedir.