Ali Akbey

Ali Akbey, 1973 yılında Ankara’da doğmuştur. Ahşapla ilişkisi çocukluk döneminde, marangoz olan ağabeyinin yanında çalışmaya başlamasıyla kurulmuştur. İlkokul beşinci sınıfta mobilyacı çırağı olarak çalıştığını, bu süreçte el becerisini geliştirdiğini anlatmaktadır. İlk üretimleri gemi ve ev maketleri olmuş; daha sonra ahşap oyuncak yapımına yönelmiştir.

Oyuncak üretimine evlerinin bodrum katındaki küçük bir depo alanında başlamış, zaman içinde geleneksel ahşap oyuncak repertuvarını araştırarak Eyüp oyuncakçılığı üzerinde uzmanlaşmıştır. 2021 yılında Geleneksel Ahşap Oyuncak Yapım Ustalığı alanında 02.0060 numarasıyla Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne alınmıştır. Üretimini Ankara’daki atölyesinde sürdürmekte; okul, müze ve kültürel etkinliklerde uygulamalı eğitim vermektedir.

Belgelenmiş temel ahşap türleri kızılağaç, ıhlamur, kayın ve kavaktır. Akbey ayrıca Ankara Siteler’deki mobilyacılardan sağlanan atık ahşap parçalarını oyuncak üretiminde kullanmakta ve bu yaklaşımı sıfır atık kapsamında değerlendirmektedir. Yüzey renklendirmesinde su bazlı boyalar kullanılmaktadır.

Araç repertuvarında doğrudan adı geçen en belirgin araç kıl testeredir; Akbey ilk oyuncaklarını küçük bir kıl testereyle üretmeye başladığını belirtmiştir. Tornada biçimlendirme ve zımparalama da üretim zincirinin açık biçimde belgelenmiş aşamalarıdır. Kaynaklar kesim ve boyama işlemlerini doğrulamakla birlikte kullanılan tüm testere, bıçak, matkap veya fırça tiplerini tek tek ayrıştırmamaktadır; bu nedenle bu araçlar genel işlevsel grup olarak tutulmuştur.

Akbey’in tasarım dili tarihsel oyuncak repertuvarı ile çağdaş çocuk deneyimini bir araya getirmektedir. Hacivat, Karagöz, Nasreddin Hoca, Keloğlan ve şehzade gibi kültürel figürler, yalnız statik temsil olarak değil hareketli ve hikâye kuran oyuncaklara dönüştürülmektedir.

Renkli su bazlı yüzeyler, hareketli mekanizmalar ve demonte kurgu, görsel ve pedagojik yaklaşımın temel bileşenleridir. Oyuncağın çocuk tarafından zımparalanması, boyanması, adlandırılması ve tamamlanması, nesneyi hazır tüketim ürününden kişisel emekle kurulan bir oyun aracına dönüştürmektedir.

Belgelenmiş ürün repertuvarı cambaz, şehzade oyuncağı, Hacivat, Karagöz, topaç, davul ve kaynana zırıltısı gibi geleneksel oyuncakları kapsamaktadır. Bunun yanında Nasreddin Hoca ve Keloğlan gibi kültürel figürler, kuklalar, at ve araba oyuncakları ile yeni kuşağa yönelik zekâ oyuncakları üretmektedir.

Yaş gruplarına göre çıngırak, diş kaşıyıcı, yürüteç, tekerlekli araba ve topaç gibi ürünler geliştirilmiştir. Erken dönem gemi ve ev maketleri de ustanın ahşap biçimlendirme deneyiminin başlangıcını göstermektedir. Demonte oyuncaklar ise çocukların kurma, sökme ve yeniden birleştirme yoluyla el becerilerini geliştirmeyi hedefleyen ayrı bir ürün grubudur.

Ali Akbey’in kamusal sunum modeli ağırlıklı olarak el sanatları festivalleri, yaşayan miras etkinlikleri, müze ve okul atölyeleri ile uygulamalı gösteriler üzerinden gelişmektedir. 2019’daki Ulusal El Sanatları Festivali gibi etkinliklerde geleneksel oyuncak repertuvarını ziyaretçilerle buluşturmuştur.

Kaynaklarda tarih, mekân ve eser listesiyle belgelenmiş bağımsız kişisel sergi kronolojisi sınırlıdır. Bu nedenle sergi bölümü doğrulanmış etkinlik katılımı ve atölye görünürlüğüyle sınırlandırılmış; ayrı sergi kaydı uydurulmamıştır.

Canlı Renkler ve Süslemeler: Ali Akbey’in geleneksel ahşap oyuncaklarında kırmızı, sarı, yeşil ve mavi gibi canlı renkler öne çıkmaktadır. Figürlerin yüz, giysi ve gövde ayrıntıları su bazlı boyalarla belirginleştirilmekte; geometrik çizgiler, dairesel biçimler ve kıvrımlı yüzey düzenlemeleri oyuncağın görsel hareketini güçlendirmektedir.

Figür ve Karakter Odaklı Motifler: Hacivat, Karagöz, Nasreddin Hoca, Keloğlan, şehzade ve at gibi figürler repertuvarın temel görsel karakterlerini oluşturmaktadır. İnsan figürü, yüz ve hayvan biçimleri; hareketli mekanizmalarla birlikte oyuncağın hikâyesini ve kimliğini doğrudan tanımlayan unsurlar olarak kullanılmaktadır.

Geometrik ve Hareketli Biçimler: Daire, halka, üçgen, kare, dikdörtgen, zikzak, spiral, C ve S kıvrımları gibi temel biçimler; gövde, tekerlek, eklem ve yüzey ayrıntılarında uygulanabilmektedir. Kesme, tornada biçimlendirme, zımparalama ve boyama süreçleriyle bütünleşen bu formlar, ahşap oyuncağın hem dekoratif görünümünü hem de hareket sistemini desteklemektedir.

Dokunsal Yüzey Etkisi: Oyma, çentikleme ve yüzeyde oluşturulan kabartılı ya da girintili ayrıntılar, ahşabın doğal dokusunu görünür kılmaktadır. Bu yüzey farklılıkları oyuncağın elde kavranması ve parmak uçlarıyla keşfedilmesi sırasında taktil deneyimi artırmakta; oyun nesnesinin görsel niteliğini dokunsal algıyla birlikte geliştirmektedir.

Akbey’in mesleki öğrenme hattı marangoz olan ağabeyiyle başlamıştır. Ahşap seçimi, kesim, yüzey düzeltme ve el becerisi gibi temel marangozluk bilgileri çocukluk dönemindeki çıraklık sürecinde edinilmiştir. Oyuncak yapımına geçiş doğrudan bir oyuncak ustasının atölyesinden çok, marangozluk bilgisi ile tarihsel oyuncak repertuvarına yönelik kişisel araştırmaların birleşmesiyle gerçekleşmiştir.

Usta, ağabeyinden aldığı bilgiye kendi araştırmalarını ve çevresinden öğrendiklerini eklediğini açıkça belirtmektedir. Bu nedenle aktarım modeli hem klasik aile içi usta-çırak ilişkisini hem de arşivsel/tarihsel araştırmaya dayalı yeniden üretim yaklaşımını içermektedir.

Ali Akbey’in aktarım pratiği aile/atölye işbirliği ile okul, müze ve etkinlik atölyelerini birlikte kapsamaktadır. 2022 Anadolu Ajansı söyleşisinde çalışmalarını eşi ve yeğeniyle sürdürdüğünü belirtmiştir. 2024 tarihli Ticari Hayat görüşmesi eşinin kendisiyle birlikte çalışmaya devam ettiğini; işlere yardım eden yeğeninin ise daha sonra sektör değiştirdiğini açıkça kaydetmektedir.

Bununla birlikte taranan resmî kayıtlar, Anadolu Ajansı dosyaları, Ticari Hayat söyleşisi ve 2026 tarihli Yeni Ankara röportajı eşin veya yeğenin adını yayımlamamaktadır. Bu nedenle isim uydurulmamış; aktarım ağı 'eş — aktif atölye/üretim işbirliği' ve 'yeğen — eski atölye yardımcısı, daha sonra sektör değiştirmiş' biçiminde kaynaklı olarak tutulmuştur. Adı açıkça verilmiş ve bağımsız ustalık düzeyi doğrulanmış bir öğrenci/çırak listesi de henüz saptanmamıştır.

Ali Akbey’in mirası iki eksende belirginleşmektedir. Birincisi, Eyüp oyuncakçılığı gibi tarihsel bir üretim geleneğinin kaybolan ürünlerini yeniden üreterek güncel kuşaklara taşımasıdır. İkincisi, geleneksel oyuncakları hareketli mekanizmalar, demonte tasarım ve yeni zekâ oyuncağı ihtiyaçlarıyla güncellemesidir.

Mobilya atıklarının yeniden kullanımı, zanaat mirasını çevresel sürdürülebilirlikle ilişkilendiren ayrı bir boyut oluşturmaktadır. Okul ve müze atölyeleri aracılığıyla çocukların üretim sürecine doğrudan katılması, geleneğin yalnız nesne üzerinden değil deneyim ve ustalık ilişkisi üzerinden aktarılmasını sağlamaktadır.

Araştırmada üç temel boşluk sürmektedir. Birincisi, Ali Akbey’in marangoz ustası olan ağabeyinin adı güvenilir kurumsal kaynaklarda açık biçimde doğrulanamamıştır. İkincisi, eşinin ve yeğeninin adları ile Akbey’den öğrenip bağımsız üretime devam eden kişilerin isimleri yayımlanmış kaynaklarda sistematik olarak verilmemektedir.

Üçüncüsü, oyuncakların ayrıntılı eser kataloğu, ölçüleri, hareket mekanizmaları, renk şemaları ve figür bazlı kronolojisi henüz standartlaştırılmış bir akademik katalog içinde toplanmamıştır. Hacivat, Karagöz, Nasreddin Hoca, Keloğlan ve at gibi figürler doğrulanmakla birlikte, kişi-özel geometrik/bitkisel bezeme repertuvarı ayrıca görsel analiz gerektirmektedir.