Mahmut Efeoğlu

Mahmut Efeoğlu, Trabzon Bakırcılar Çarşısı geleneği içinde yetişmiş bakırcı ve alem ustasıdır. Farklı tarihlerde verilen yaş bilgileri birlikte değerlendirildiğinde 1938 doğumlu olduğu anlaşılmaktadır. Yaklaşık on yaşında babası ve dayısının yanında bakırcılığa başlamış; aile iş yerinde bakır kap-kacak, kalaylama ve gündelik metal eşya üretimiyle mesleğin temel el becerilerini edinmiştir. 1957’de Bakırcılar Çarşısı’ndaki iş yerinde çalışmaya başladığını aktarmaktadır.

Efeoğlu’nun mesleki yönelimi 1965’te bir minare ustasının getirdiği çizim ve siparişle değişmiştir. İlk minare aleminin tüm parçalarını makine kullanmadan elle biçimlendirmiş ve yaklaşık bir haftada tamamlamıştır. Daha sonraki yıllarda bakırcılık temelini mimari metal üretimine taşıyarak minare ve kubbe alemlerinde uzmanlaşmış; 02.0045 numarayla Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne kaydedilmiş ve 2020’de ödüllendirilmiştir.

Efeoğlu’nun temel malzemesi kırmızı bakır levhadır. Alem üretiminde pirinç de kullanılmakta, kalın metal seçimi dayanıklılık ve uzun süreli dış mekân kullanımı açısından önem taşımaktadır. Bakır kap-kacak üretimi ve bakımında kalay, yüzeyin işlevsel kullanımını sürdürmesini sağlayan temel malzemelerden biridir. Büyük alemlerde parçaların birleştirilmesi için metal birleştirme ve lehimleme sarfları kullanılmaktadır.

Araç repertuvarının merkezinde farklı ağırlık ve biçimlerde çekiçler, metal destek/örs yüzeyleri, sac kesme araçları ve biçimlendirme kalıpları bulunmaktadır. Kalaylama için kontrollü ısı kaynağı; parçalı alem bileşenlerinin birleştirilmesi için lehimleme ekipmanı gereklidir. Araçların seçimi dekoratif etkiden önce, metalin kalınlığına ve hedeflenen hacme göre işlevsel biçimlendirme gereksinimine bağlıdır.

Efeoğlu’nun üretim dili, bakır ve pirincin doğal metalik yüzeyi ile alemin mimari silueti arasında kurulmaktadır. Minare ya da kubbe tepesinde uzaktan algılanacak bir nesne üretildiği için biçimde okunabilirlik, oran ve simetri önem kazanmaktadır. Yüzeydeki çekiç izleri el işçiliğini görünür kılarken, parçaların eksen boyunca dengeli yerleştirilmesi alemin dikey karakterini güçlendirmektedir.

Usta, özellikle kalın malzeme kullanarak alemin dış ortam koşullarına dayanmasını ve uzun süre biçimini korumasını amaçlamaktadır. Bu yaklaşım estetik tercihle işlevsel dayanıklılığı birleştirir. Bakırcılıkta ise gündelik kapların biçimsel yalınlığı, dövme yüzeyin ritmi ve kalaylı iç yüzeyle birlikte geleneksel işlevsel estetiği sürdürmektedir.

Efeoğlu’nun eser korpusunda minare ve kubbe alemleri başlıca uzmanlık grubunu oluşturur. Bunun yanında bakraç, kazan, güğüm, mutfak eşyası, çeyizlik bakır eşya ve kalaylanmış kap-kacak gibi geleneksel bakırcılık ürünleri de üretim repertuvarındadır. İlk alemin Trabzon Karakaya Mahallesi’ndeki caminin minaresine takıldığı 2019 tarihli saha görüşmesinde belirtilmektedir.

Üretim ölçeği zaman içinde büyümüş ve 2019 görüşmesinde 4 metreye kadar alem yaptığı kaydedilmiştir. Alemler Karadeniz illerinin yanı sıra İstanbul, Ankara, İzmir, Ağrı, Malatya, Van ve Şanlıurfa’ya; ayrıca Almanya, Hollanda ve Belçika’daki camilere gönderilmiştir. Buna karşılık tek tek eserlerin ölçü, tarih, cami adı ve güncel durumunu bir araya getiren tam bir katalog henüz bulunmamaktadır.

Efeoğlu’nun kamusal görünürlüğü klasik sergi pratiğinden çok ustalık gösterisi, atölye ziyareti, haber belgelemesi ve mimari eserlerin yerinde görünürlüğü üzerinden gelişmiştir. Bakırcılar Çarşısı’ndaki atölye, hem üretim hem de mesleğin izlenebildiği kamusal bir çalışma mekânı işlevi görmektedir. Minare ve kubbe alemleri ise camilerin üst kotlarında sürekli sergilenen mimari metal nesneler olarak geniş bir coğrafyada görünürlük kazanmıştır.

Yaşayan İnsan Hazinesi kaydı sonrasında Efeoğlu’nun atölye pratiği ulusal basında daha sık belgelenmiştir. Açık kaynaklarda kişisel sergi listesi bulunmadığından bu bölüm, doğrulanmış atölye ve mimari yerleştirme görünürlüğüyle sınırlı tutulmaktadır.

Mahmut Efeoğlu’nun üretiminde bezeme repertuvarından çok, alemin geleneksel mimari formu ve metal yüzeyin işlenişi belirleyicidir. Açık kaynaklarda kişiye özgü, adlandırılmış ve düzenli biçimde tekrarlanan bir motif dizisi belgelenmemiştir. Bu nedenle profil içinde motif ilişkileri yapay biçimde çoğaltılmamaktadır.

Alem formunun simetrik gövdesi, küresel ya da soğan biçimli hacimleri ve üstte sonlanan hilal gibi sembolik elemanları, nesnenin geleneksel biçim repertuvarının parçalarıdır; ancak bunlar Efeoğlu’na özgü motifler olarak sınıflandırılmamaktadır. AES profilinde bu alan, ikonografik uydurma yerine belgelenmiş biçim ve teknik özellikleri açıklamak için kullanılmaktadır.

Efeoğlu’nun eğitimi aile içindeki uygulamalı usta-çırak aktarımına dayanmaktadır. Babası ve dayısının yanında bakır levhanın kesilmesi, dövülmesi, kap formuna dönüştürülmesi ve kalaylanması gibi işlemleri öğrenmiştir. Bu erken dönem, malzemenin sertliği, kalınlığı ve çekiç darbelerine verdiği tepkiyi doğrudan deneyimleyerek kavramasını sağlamıştır.

1965’te aldığı ilk alem siparişi, bakırcılık bilgisinin mimari metal ölçeğine aktarılması bakımından dönüm noktasıdır. Siparişi veren minare ustası teknik bir öğretmenden çok yeni bir üretim alanına yönelten mesleki temas niteliğindedir. Efeoğlu daha sonra bilgi ve becerilerini oğlu Servet ve torunu Efekan Efeoğlu’na aktararak üç kuşaklı bir üretim zinciri oluşturmuştur.

Efeoğlu’nun mirası, geleneksel bakırcılık bilgisini minare ve kubbe alemi gibi mimari ölçekteki metal işlerine uyarlamasında belirginleşmektedir. Çocuklukta kap-kacak üretimi ve kalaylamayla başlayan beceri repertuvarı, 1965’ten sonra mimari metal üretimiyle genişlemiş; elle dövme ve parçalı konstrüksiyon teknikleri kuşaklar boyunca korunmuştur.

Mesleğin oğlu Servet ve torunu Efekan tarafından sürdürülmesi, ustalığın yalnız eserler üzerinden değil canlı üretim zinciriyle devam ettiğini göstermektedir. Efeoğlu’nun kendisini yaptığı işi “sanat” olarak tanımlaması da üretimin ekonomik zanaatın ötesinde kültürel kimlik ve kişisel ustalık bilinciyle ilişkilendirildiğini göstermektedir.

Mahmut Efeoğlu’nun mesleki biyografisi, aile aktarımı ve temel alem yapım tekniği farklı tarihli kaynaklarla güçlü biçimde izlenebilmektedir. Buna karşılık ürettiği alemleri cami adı, üretim tarihi, ölçü, kullanılan metal, montaj biçimi ve güncel fiziksel durumuyla birlikte listeleyen kapsamlı bir eser kataloğu bulunmamaktadır. Özellikle ilk üretimden 4 metreye ulaşan büyük örneklere kadar teknik gelişimin nesne bazında belgelenmesi gereklidir.

Babası ve dayısının adları güvenilir açık kaynaklarda doğrulanamadığı için aktarım zincirinin geriye dönük kısmı eksik kalmaktadır. Ayrıca Almanya, Hollanda ve Belçika’daki camilere gönderilen alemlerin hangi yapılarda bulunduğu ayrıntılı biçimde yayımlanmamıştır. Gelecek saha çalışmaları aile arşivi, atölye kayıtları ve cami envanterleri üzerinden bu boşlukları tamamlayabilir.