Şule Gürbüz

Şule Gürbüz, İstanbul’da doğmuş; üniversite eğitiminin ardından sanat tarihi, dil ve felsefe eksenindeki akademik birikimini mekanik saatçilik pratiğiyle birleştirmiştir. TEİS kaydı doğum tarihini 30 Aralık 1974 olarak verirken bazı ikincil biyografik kaynaklarda 1971 bilgisi görüldüğünden, AES profilinde doğum yılı kesin biyografik veri olarak sabitlenmemiştir.

Mesleki saatçilik süreci 1997’de Dolmabahçe Sarayı’nda göreve başlamasıyla belirginleşmiştir. Saray koleksiyonundaki saatlerin önemli bölümünün çalışmadığını ve sistematik bir saat atölyesinin bulunmadığını fark etmesinin ardından Recep Gürgen’den kendisini yetiştirmesini istemiştir. Daha sonra Millî Saraylar bünyesinde tarihî saatlerin bakım, onarım, araştırma ve sergileme süreçlerinde görev üstlenmiştir.

Gürbüz’ün teknik yaklaşımı mekanik saatin sökülmesi, temizlenmesi, arızalı veya aşınmış parçaların değerlendirilmesi, hassas metal parçaların düzeltilmesi, mekanizmanın yeniden kurulması ve çalışma düzeninin ayarlanması gibi birbirine bağlı işlemlerden oluşmaktadır. Saray saatlerinin seri üretim standartlarına uymayan özgün konstrüksiyonları nedeniyle her nesnenin kendi mekanik mantığı içinde değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır.

Restorasyon etiğinde müdahalenin görünmezliği belirleyici bir ilkedir. Gürbüz, zanaatkârın kendi el izini geri çekmesi ve önceki ustanın yaptığı nesnenin kimliğini koruması gerektiğini ifade etmektedir. Mekanik saatlerin periyodik bakım gerektirmesi nedeniyle restorasyon tek seferlik bir işlem değil, uzun süreli gözlem ve koruyucu bakım pratiği olarak ele alınmaktadır.

Tarihî mekanik saatlerin yapısı pirinç ve çelik dişliler, miller, yaylar, zemberekler, eşapman elemanları, kadran, ibre ve bağlantı parçalarının hassas uyumuna dayanmaktadır. Restorasyonda malzemenin yalnız fiziksel niteliği değil, özgün parçanın tarihsel işlevi ve mekanizmadaki konumu da dikkate alınmaktadır.

Gürbüz’ün saat atölyesi, çok küçük parçalar üzerinde kontrollü müdahaleye olanak veren hassas el aletleri ve ölçüm düzeneklerinin kullanıldığı bir çalışma ortamıdır. Contract v3.6 gereği araç ve malzeme repertuvarı usta seviyesinde ayrı `usesTool/usesMaterial` ilişkileriyle çoğaltılmamış; ana craft repertuvarından miras alınmıştır.

Şule Gürbüz’ün saat restorasyonundaki estetik yaklaşımı yeni bir biçim eklemekten çok tarihî nesnenin özgün görünümünü ve mekanik karakterini korumaya yöneliktir. Restorasyonun başarısı, müdahalenin görünür olmaması ve nesnenin kendi dönemsel kimliğini sürdürmesiyle ölçülmektedir.

Dolmabahçe ve Topkapı koleksiyonlarında bulunan Türk, İngiliz, Fransız, Alman ve Rus üretimi saatler farklı kasa, kadran, ibre ve mekanik tipolojilere sahiptir. Müzikli, kronometreli, eşapmanlı, çeyrek çalarlı, otomat, yarı otomat ve astronomik örnekler, teknik çeşitliliğin aynı zamanda görsel ve işlevsel çeşitlilik oluşturduğunu göstermektedir.

Gürbüz’ün restorasyon korpusu Millî Saraylar koleksiyonlarındaki tarihî mekanik saatlerden oluşmaktadır. 2010 tarihli kayıtta Millî Saraylar bünyesinde 284 saat bulunduğu ve bunların yaklaşık %93’ünün Dolmabahçe Sarayı’nda yer aldığı belirtilmiştir. Depolardaki ve gezi güzergâhındaki saatlerin önemli bölümü uzun süreli bakım ve onarım sürecinden geçirilmiştir.

Topkapı Sarayı Saat Koleksiyonu da bu korpusun önemli bir genişlemesidir. 2012’de açılan sergide 380 saat bir araya getirilmiş; Türk saatlerinin yanı sıra farklı Avrupa üretim merkezlerine ait mekanik örnekler birlikte sunulmuştur. Bu sayılar Gürbüz’ün tek başına restore ettiği eser adedi olarak değil, içinde çalıştığı koleksiyon ve sergi korpusu olarak değerlendirilmiştir.

Şule Gürbüz’ün kamusal sergileme faaliyetleri bireysel sanat sergilerinden çok tarihî saat koleksiyonlarının hazırlanması ve yorumlanması üzerinden gelişmiştir. 2009 tarihli `Zamanın Görünen Yüzü: Saatler` sergisinde danışman olarak görev almış; sergi farklı kurum ve özel koleksiyonlardan tarihî saatleri bir araya getirmiştir.

2010’da Dolmabahçe Sarayı Saat Müzesi’nin yeniden açılması, depolarda bulunan ve daha önce ziyaret edilemeyen tarihî saatlerin onarım sonrası kamusal dolaşıma girmesini sağlamıştır. 2012’de Topkapı Sarayı Saat Koleksiyonu’nun 380 saatlik daimi sergiye dönüştürülmesi ise Gürbüz’ün koleksiyon araştırması, restorasyon ve sergileme süreçlerindeki rolünü daha geniş bir müze ölçeğine taşımıştır.

Tarihî saatlerde motif repertuvarı kadran, kasa, kaide ve mimari çevre üzerinde görülmektedir. AES profilinde Daire ve Rozet/Gülbezek gibi radyal-geometrik biçimler ile Palmet, Akantus, Kıvrık Dal, Rûmî ve Sekiz Kollu Yıldız gibi tarihsel bezeme kavramları saat kasa/kadran alan repertuvarına örnek olarak ilişkilendirilmiştir.

Şule Gürbüz’ün belirli bir restorasyonunda bu exact motiflerin tek tek bulunduğunu doğrulayan eser-düzeyi kataloglama henüz tamamlanmadığından bütün motif ilişkileri `personal_occurrence=not_asserted` olarak tutulmuştur. Böylece tarihî saat bezemesinin çeşitliliği görünür kılınırken kişisel motif üretimi veya kullanımına ilişkin kanıtsız bir iddia oluşturulmamıştır.

Gürbüz’ün mekanik saatçilik eğitimi örgün bir saatçilik okulundan çok doğrudan usta-çırak aktarımıyla gelişmiştir. 1997’de Dolmabahçe Sarayı’nda çalışmaya başladıktan sonra Recep Gürgen’den kendisini yetiştirmesini istemiş; haftalık çalışma düzeni hem saray saat atölyesini hem de Gürgen’in atölyesini kapsayacak biçimde sürdürülmüştür.

Yaklaşık dört yıllık yoğun uygulamalı dönem sonunda saray saatlerine bağımsız müdahale edebilecek yeterlilik kazanmıştır. Gürbüz bu ilişkiyi kalfalık kavramıyla tanımlamaktadır. Recep Gürgen’in mesleki çizgisinin Wolfgang Mayer’e dayanması nedeniyle tarihsel aktarım hattı Wolfgang Mayer → Recep Gürgen → Şule Gürbüz biçiminde izlenebilmekte; public profilde doğrudan öğretici olarak yalnız Recep Gürgen kartlaştırılmaktadır.

Şule Gürbüz’ün mesleki katkısı, tarihî mekanik saatlerin yalnız sergilenmesini değil, çalışır durumda ve teknik bütünlüğü korunarak gelecek kuşaklara aktarılmasını hedefleyen bir koruma pratiğine dayanmaktadır. Dolmabahçe Sarayı Saat Müzesi’nde depolardan çıkarılan ve daha önce çalışmayan saatlerin onarılarak kamusal erişime açılması bu yaklaşımın somut sonucudur.

Topkapı Sarayı Saat Koleksiyonu’nun 380 saatlik daimi sergiye dönüştürülmesi, mekanik saatçilik tarihinin Osmanlı ve Avrupa örnekleri üzerinden karşılaştırmalı biçimde okunmasını sağlamıştır. Gürbüz’ün yayınları ise uygulamalı zanaat bilgisini tarih, felsefe ve müzecilik tartışmalarıyla ilişkilendirerek teknik mirasın yazılı kayda dönüşmesine katkı sağlamaktadır.

Recep Gürgen’den alınan atölye bilgisinin Millî Saraylar’daki kurumsal bakım ve restorasyon pratiğine aktarılması, geleneksel saatçiliğin bireysel usta bilgisinden müze koruma sistemine taşınmasının önemli örneklerinden biridir.

Doğum yılına ilişkin 1974 ve 1971 kayıtları arasında kaynak uyuşmazlığı bulunduğundan kesin tarih, nüfus veya doğrudan resmî personel kaydıyla doğrulanmalıdır. Recep Gürgen ile yürütülen yaklaşık dört yıllık eğitim sürecinin gün/ay düzeyindeki başlangıç ve bitiş tarihleri de açık kaynaklarda ayrıntılı değildir.

Millî Saraylar ve Topkapı koleksiyonlarında Şule Gürbüz’ün bizzat müdahale ettiği saatlerin tam envanteri; marka, yapımcı, tarih, mekanizma tipi, arıza ve yapılan müdahale düzeyinde kamuya açık değildir. Aynı şekilde kasa ve kadranlardaki exact motiflerin eser-düzeyi görsellerle AES motif taksonomisine bağlanması gelecekteki önemli araştırma alanıdır.

Şule Gürbüz’ün kendisinden sonra isimlendirilmiş öğrenci veya kalfa yetiştirdiğine ilişkin doğrulanmış bir aktarım zinciri de bu araştırma aşamasında saptanmamıştır. Bu nedenle Gelenek Aktarımı bölümünde yalnız doğrudan öğreticisi Recep Gürgen kartlaştırılmıştır.