Ayhan Demirayak

Ayhan Demirayak, Manisa’nın Şehzadeler ilçesinde su kabağı işlemeciliği alanında üretim yapan ve usta öğretici olarak eğitim veren uygulayıcılardandır. 2021 tarihli kayıtta 46 yaşında, evli, iki çocuk babası ve 21 yıllık devlet memuru olduğu belirtilmiştir. Bu yaş bilgisi yaklaşık 1974–1975 doğum aralığına işaret etmekle birlikte kesin doğum tarihi yayımlanmadığından doğum yılı profilde kesinleştirilmemiştir.

Mesleki yönelim 2008 yılında Muğla’nın Marmaris ilçesinde su kabağından yapılmış bir lambanın görülmesiyle başlamıştır. Tatil sonrasında Manisa’ya dönülmüş, halk eğitim merkezi kurslarına katılım sağlanmış ve burada edinilen teknik bilgi bireysel üretimle geliştirilmiştir. Daha sonra Şehzadeler ilçesindeki tarihî Kurşunluhan’da atölye açılmış ve siparişe dayalı üretim sürdürülmüştür.

Ayhan Demirayak’ın kişisel üretiminin su kabağını aydınlatma ve dekoratif nesneye dönüştürmeye odaklandığı belgelenmiştir. Alanın resmî eğitim programlarında desen geçirme, delme, inceltme, kesme, çatlatma, yakma, boyama, vernikleme ve aydınlatma malzemelerinin işlenen ürün üzerinde kullanılması temel teknik aşamalar olarak tanımlanmaktadır.

Su kabağı lambaları üzerine yapılan akademik araştırmada boncuk çakma, farklı materyallerle süsleme, kıl testereyle şekillendirme, matkapla delme ve yakma makinesiyle süsleme teknikleri belgelenmiştir. Matkapla delme tekniğinin incelenen 85 lambanın tamamında kullanılması, delikli yüzey örgüsünün aydınlatma nesnelerindeki belirleyici tekniklerden biri olduğunu göstermektedir. Alan repertuvarı, Demirayak’ın kişisel pratiğinin teknik bağlamını açıklamak üzere kullanılmış; kişisel düzeyde doğrudan belgelenmeyen her teknik ayrı occurrence olarak ileri sürülmemiştir.

2026 tarihli kayıtta ahşap oyma ve ney yapımı da kişisel teknik repertuvara eklenmiştir. Ney yapımında yaklaşık üç yıl kurutulan kamışın doğrultulduğu, ölçüsüne göre kesildiği, ön yüzde altı ve arka yüzde bir ses deliği açıldığı ve ardından akort işleminin gerçekleştirildiği belirtilmiştir. Bu süreç, malzeme seçimi, biçimlendirme, delme ve akustik ayar bilgisini birlikte gerektiren ayrı bir ustalık hattı oluşturmaktadır.

Ana malzeme kurutulmuş su kabağıdır. Su kabağının biçimsel çeşitliliği Türkiye’de toplanan `Lagenaria siceraria` genotipleri üzerinde yapılan morfolojik çalışmalarla da belgelenmiştir. Zanaat bağlamında doğal biçim, ürün tasarımının hacimsel sınırlarını ve yüzey kompozisyonunu doğrudan belirlemektedir.

Resmî eğitim programlarında delme, kesme, yakma, boyama ve vernikleme işlemlerine uygun araç-gereçlerin kullanımı tanımlanmıştır. Su kabağı lamba araştırmasında matkap ve farklı uçlar, kıl testere, yakma makinesi, biz, bıçak, çekiç, fırça, zımpara, pergel, boya, vernik, boncuk, deniz kabuğu, misina, sicim, parşömen kâğıdı, yapıştırıcı ve elektrik standı gibi geniş bir malzeme/araç kümesi kaydedilmiştir. Contract v3.6 gereği bu repertuvar usta düzeyinde `usesMaterial/usesTool` ilişkileriyle çoğaltılmamış, ana craft mirası ve bölüm metni üzerinden korunmuştur.

Su kabağı aydınlatma nesnelerinde estetik dil, doğal kabuk formu ile delik, kesik, yakma, boya ve ek süsleme katmanlarının birlikte düzenlenmesiyle oluşmaktadır. Yüzeyde açılan deliklerin ritmi, ışığın dışarı taşma biçimini belirlediği için teknik ve kompozisyon birbirinden ayrılmamaktadır.

Demirayak’ın ürün repertuvarının lamba ve avizeden kadın çantası, saksı ve hayvan figürlerine kadar genişlemesi, malzemenin yalnız tek bir işlevle sınırlandırılmadığını göstermektedir. Alan araştırmalarında geometrik düzenlerin belirgin yoğunlukta görülmesi ve çoklu motif kompozisyonlarının yaygın olması, su kabağı yüzeyinde ritmik tekrar ve birleşik bezemenin güçlü bir görsel dil oluşturduğunu göstermektedir.

Kişisel üretim repertuvarında lamba, avize, abajur, saksı, kadın çantası ve çeşitli hayvan figürleri açık biçimde belgelenmiştir. Demirayak, ondan fazla obje ürettiğini ve ilk dönemlerde ürünlerini hediye ederken daha sonra sipariş üzerine üretime geçtiğini belirtmiştir.

Alan bağlamında 2009 tarihli akademik araştırma Ankara, Antalya merkez ve Alanya’da üretilmiş 85 su kabağı lambayı incelemiş; abajur, avize ve mumluk türlerini teknik, malzeme, motif, renk ve kompozisyon özellikleriyle sınıflandırmıştır. Bu 85 eser Demirayak’ın kişisel üretimi olarak kabul edilmemiş; AES korpusunda yalnız karşılaştırmalı alan bağlamı olarak kullanılmıştır.

Ayhan Demirayak’a ait doğrulanmış kişisel sergi kronolojisi bu araştırma aşamasında sınırlıdır. Bununla birlikte üretim ve öğretim faaliyetlerinin Şehzadeler ilçesindeki tarihî Kurşunluhan ile doğrudan ilişkili olduğu belgelenmiştir. Kurşunluhan, belediye ve halk eğitim faaliyetleri kapsamında kaybolmaya yüz tutmuş mesleklerin ve el sanatlarının eğitim ve sergileme alanı olarak kullanılmaktadır.

Bu nedenle Kurşunluhan bağlamı kişisel sergi iddiasına dönüştürülmemiş; ustanın atölye ve öğretim faaliyetlerinin gerçekleştiği kültürel üretim çevresi olarak değerlendirilmiştir. Kişisel sergi veya fuar kayıtları kurumsal kataloglarla doğrulandıkça ayrıca eklenmelidir.

Su kabağı lambalar üzerine yapılan akademik araştırmada bitkisel, doğadan esinlenen, figürlü, geometrik ve nesneli motif kategorileri belirlenmiş; geometrik motiflerin 85 eserin 69’unda kullanıldığı saptanmıştır. Bu sonuç, geometrik düzenin su kabağı aydınlatma nesnelerinde güçlü bir repertuvar oluşturduğunu göstermektedir.

AES profilinde alan repertuvarını görünür kılmak üzere Daire, Rozet / Gülbezek, Üçgen, Kare, Zikzak ve Baklava geometrik; Lale, Gül, Papatya, Dört Yapraklı Çiçek, Sekiz Yapraklı Çiçek ve Kıvrık Dal bitkisel canonical motif örnekleri olarak ilişkilendirilmiştir. Bu exact motiflerin Ayhan Demirayak’ın belirli eserlerinde kullanıldığına ilişkin eser-düzeyi kanıt bulunmadığından bütün ilişkiler `personal_occurrence=not_asserted` ilkesiyle tutulmuştur.

Mesleki öğrenme süreci geleneksel tek-usta ilişkisine değil, halk eğitim sistemi içinde alınan kurslara dayanmaktadır. 2008’de Marmaris’te görülen su kabağı lambasının ardından Manisa’daki halk eğitim merkezi kurslarına katılım sağlanmış; kurslarda edinilen bilgiler bireysel uygulama ve üretim yoluyla geliştirilmiştir.

2018 yılında Çıraklık Eğitim Merkezi üzerinden usta öğretici belgesi alınmıştır. Böylece başlangıçta kursiyer olarak edinilen bilgi, kurumsal yeterlilik belgesiyle öğreticilik düzeyine taşınmıştır. Belirli bir usta adı doğrulanmadığından `studentOf` ilişkisi kurulmamış; öğrenme hattı kurumsal eğitim ve uygulamalı gelişim modeli olarak tanımlanmıştır.

Ayhan Demirayak’ın gelenek aktarımı, isimlendirilmiş bireysel usta–çırak zincirinden çok kurumsal halk eğitimi modeli üzerinden gerçekleşmektedir. Mesleki bilgi önce halk eğitim merkezi kurslarında edinilmiş, daha sonra 2018’de usta öğretici belgesi alınarak öğretim yeterliliğine dönüştürülmüştür. 2019’dan itibaren halk eğitim merkezleri ve belediye bünyesindeki kurslarda farklı yaş gruplarına eğitim verilmiştir.

Kursiyerlerin çoğunluğunun ev kadınlarından oluştuğu ve kurslarda öğrendikleri su kabağı lamba üretimini satışa dönüştürerek aile ekonomilerine katkı sağladıkları belirtilmiştir. Öğrenci isimleri yayımlanmadığından kişi kartı veya `hasStudent` ilişkisi oluşturulmamış; aktarım, doğrulanmış kurumsal kursiyer grubu üzerinden akademik metin olarak ifade edilmiştir.

Ayhan Demirayak’ın mesleki çizgisi, geleneksel su kabağı işlemeciliğinin kurumsal yetişkin eğitimi aracılığıyla yeniden üretilmesine örnek oluşturmaktadır. Kursiyer olarak başlayan süreç usta öğreticiliğe dönüşmüş; üretim bilgisi daha sonra halk eğitim merkezleri ve belediye kurslarında farklı yaş gruplarına aktarılmıştır.

Ürünlerin siparişe dayalı satışa dönüşmesi ve kursiyerlerin öğrendikleri becerilerle aile ekonomilerine katkı sunması, zanaatın kültürel aktarım ile küçük ölçekli ekonomik üretim arasında ilişki kurduğunu göstermektedir. Manisa’da güncel halk eğitim ve meslek edindirme programlarında su kabağı işlemeciliğinin sürdürülmesi, bu yerel aktarım modelinin kurumsal devamlılığına işaret etmektedir.

Kesin doğum tarihi ve doğum yeri, 2008’de katıldığı ilk halk eğitim kurslarının kurum ve eğitici bilgileri, usta öğretici belgesinin belge numarası, kişisel sergi kronolojisi ve isimlendirilmiş öğrenci/çırak listesi henüz doğrulanmamıştır.

Kişisel eserlerin motif, teknik ve tarihle birlikte sistematik envanterinin çıkarılması da öncelikli araştırma gereksinimidir. Alan literatüründe geometrik ve bitkisel motif kategorileri güçlü biçimde belgelenmiş olsa da exact motiflerin Demirayak’ın belirli eserlerindeki occurrence’ı görsel/nesne düzeyinde doğrulanmalıdır. 2021 sonrasındaki kişisel üretim ve öğretim faaliyetlerinin devamlılığı için de doğrudan kurumsal veya sanatçı kaydı gerekmektedir.