Uğur Derman

M. Uğur Derman, 5 Şubat 1935’te Bandırma’da doğmuştur. 1948’de İstanbul’a yerleşilmiş, 1953’te Haydarpaşa Lisesi’nden ve 1960’ta İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Eczacılık Okulu’ndan mezun olunmuştur. Meslek yaşamı 1963–1978 yılları arasında serbest eczacılıkla sürdürülmüş, 1977’den itibaren Türkpetrol Vakfı’nın yönetiminde görev alınmıştır. Hat sanatı ve klasik kitap sanatlarına ilişkin araştırma, öğretim ve yayın çalışmaları bu mesleki yaşamla eşzamanlı olarak yürütülmüştür.

Türk hat sanatı ve klasik kitap sanatlarına yönelik yayın ve konferans faaliyetleri 1961’den itibaren süreklilik kazanmıştır. Türkiye Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’nde 02.0009 numarasıyla kayıtlı olan Derman için seçim yılı 2009 olarak verilmektedir. UNESCO Türkiye Millî Komisyonu kayıtlarında, 2009’da seçilen ustalara ilişkin ödül ve ilan töreninin 26 Kasım 2010 tarihinde gerçekleştirildiği belirtilmektedir. Bu nedenle seçim yılı ile tören tarihi birbirinden ayrı kronolojik bilgiler olarak değerlendirilmektedir.

Uğur Derman’ın hüsn-i hat ve klasik kitap sanatları çevresinde kullandığı ve öğrettiği malzeme bilgisi, yazı, ebru ve tezhip alanlarının ortak üretim repertuvarı içinde değerlendirilmektedir. Hat uygulamalarında kâğıt, aharlı kâğıt, mürekkep ve altın; kamış kalem, kalemtıraş/makta, hokka ve mühre temel malzeme ve araç gruplarını oluşturmaktadır.

Ebru Sanatı bağlamında kitre, sığır ödü ve doğal/toprak esaslı boyalar temel malzemeler arasındadır. Kitre suya gerekli yoğunluğu kazandırmakta, öd boyanın yüzeyde kontrollü biçimde açılmasını sağlamakta, boya ise desenin renk katmanını oluşturmaktadır. At kılı fırça boyanın tekne yüzeyine serpilmesinde, tekne yoğunlaştırılmış sıvının taşınmasında, biz yüzeyde yönlendirme ve biçim vermede, tarak ise düzenli taraklı desenlerin kurulmasında kullanılmaktadır. Deste-seng (el taşı), özellikle toprak boyaların mermer yüzey üzerinde suyla ezilerek inceltilmesinde kullanılan hazırlık aracıdır.

Tezhip ve altınlı kitap sanatı uygulamalarında ince fırçalar ile zermühre öne çıkmaktadır. Zermühre, sürülmüş altının parlatılmasında kullanılan taş uçlu bir mühre türüdür. Bu kartlar Usta paketindeki ayrı görsellerden değil, ilgili El Sanatı profilinin ortak Malzemeler ve Araçlar görsel havuzundan çözülmelidir; ortak görsel henüz bulunmuyorsa kartın görsel alanı '+' placeholder ile görünür kalmalıdır.

Derman’ın kişisel hat eserlerine ilişkin tarih, teknik, provenans ve yüksek çözünürlüklü görsel bilgilerini bir arada sunan kapsamlı bir eser kataloğu sınırlıdır. Bu nedenle kişisel hat üretiminin biçimsel özellikleri üzerinden genellenebilir bir üslup tipolojisi oluşturulamamaktadır. Buna karşılık araştırma ve katalog çalışmalarında hattat silsileleri, yazı türleri, meşk süreçleri, tarihlendirme, kâğıt ve bezeme özellikleri ile koleksiyon bilgileri birlikte değerlendirilmektedir.

Letters in Gold, Calligraphies ottomanes, Siegel des Sultans ve Güzel Sanatlar Akademisi Hat Koleksiyonu gibi yayınlarda nesne bilgisi tarihsel ve biyografik bağlamla ilişkilendirilmiştir. Bu yaklaşımda Osmanlı hat sanatı, eser, hattat, eğitim silsilesi ve malzeme özellikleri üzerinden belgelenmekte ve kataloglayıcı bir sanat tarihi yöntemi izlenmektedir.

Uğur Derman’ın çalışma dünyası, bir yandan hat ve klasik kitap sanatları üzerine uzun soluklu yayın faaliyeti, diğer yandan kendi ta‘lîk ve celî ta‘lîk levhaları üzerinden izlenebilmektedir. “Medeniyet Âleminde Yazı ve İslâm Medeniyetinde Kalem Güzeli”, “Türk Sanatında Ebrû”, “Türk Hat Sanatının Şaheserleri”, “İslâm Kültür Mirasında Hat Sanatı”, “Letters in Gold”, “Calligraphies ottomanes” ve “Siegel des Sultans” gibi çalışmalar, Derman’ın hat ve kitap sanatları tarihini farklı dillerde ve geniş bir okuyucu çevresine taşıyan yayın çizgisinin başlıca örnekleridir.

Kişisel hat üretiminde ta‘lîk ve celî ta‘lîk levhalar öne çıkmaktadır. Ketebe kayıtlarında 1960–1972 arasına tarihlenen bir ta‘lîk ve birden fazla celî ta‘lîk levha Derman’a atfedilmektedir. Türkpetrol Vakfı koleksiyonundaki TPV/L.0120 numaralı H.1391/1971 tarihli celî ta‘lîk levha, Uğur Derman hattı ile Çiçek Derman’ın klasik tezhibini aynı eser üzerinde bir araya getirmektedir. H.1380 tarihli “Bu da geçer yâ Hû” levhası ise Dr. İnci Ayan Birol koleksiyonunda 22 × 35 cm ölçüleriyle kayıtlıdır.

Bu eserler, Derman’ın yazı üretiminin araştırmacı ve öğretici kimliğinden bağımsız olmadığını göstermektedir. Hat tarihine ilişkin bilgi birikimi, kendi levhalarında ta‘lîk ve celî ta‘lîk yazının ölçü, istif ve yüzey ilişkisi üzerinden somutlaşmakta; tezhip ve pervaz gibi bezeme unsurları ise yazının çevresinde tamamlayıcı bir görsel katman oluşturmaktadır.

Derman’ın araştırma ve katalog çalışmalarının uluslararası müze dolaşımıyla en açık biçimde kesiştiği örnek, Sakıp Sabancı Koleksiyonu’ndaki Osmanlı hat eserleri için hazırlanan sergi ve yayın dizisidir. Letters in Gold sergisi 11 Eylül–13 Aralık 1998 tarihlerinde Metropolitan Museum of Art’ta, 25 Şubat–17 Mayıs 1999 tarihlerinde Los Angeles County Museum of Art’ta ve 9 Ekim 1999–2 Ocak 2000 tarihlerinde Harvard University Art Museums bünyesindeki Arthur M. Sackler Museum’da düzenlenmiştir. Fransızca katalogla ilişkilendirilen sergi 16 Mart–29 Mayıs 2000 tarihlerinde Louvre’da gerçekleştirilmiştir. 2001’de aynı koleksiyon Deutsche Guggenheim Berlin’de Siegel des Sultans başlığıyla sergilenmiştir.

Bu etkinlikler Derman’ın kişisel sanat sergileri olarak değil, Osmanlı hat sanatı üzerine yürütülen kataloglama ve sanat tarihi çalışmasının uluslararası müze bağlamındaki uzantıları olarak değerlendirilmelidir. Yakın dönemde Sakıp Sabancı Müzesi ve IRCICA bünyesinde gerçekleştirilen konferans ve konuşmalarla da hat tarihi bilgisinin kamusal aktarımı sürdürülmüştür.

Uğur Derman’ın eserlerinde temel görsel unsur yazıdır. Ta‘lîk ve celî ta‘lîk levhalarda yazı kompozisyonun merkezini oluştururken, tezhip, halkârî, ebrû ve pervaz düzenleri yazının çevresinde ikinci bir bezeme katmanı meydana getirmektedir. Türkpetrol Vakfı koleksiyonundaki H.1391/1971 tarihli celî ta‘lîk levhada Uğur Derman’ın hattı, Çiçek Derman’ın klasik usulde yaptığı tezhip ile birlikte görülmektedir. Bu örnek, motif ve bezemenin hattatın yazısıyla aynı eserde buluşabildiğini, ancak bezeme müellifliğinin ayrı tutulması gerektiğini açık biçimde göstermektedir.

Derman’ın eser çevresinde görülen bitkisel bezemelerde hatâyî, penç, gonca, lale, gül, karanfil, iris/süsen, palmet, kıvrık dal ve bahar dalı gibi klasik kitap sanatı öğeleri öne çıkmaktadır. Bu motifler yazı sahasını çevreleyen tezhip ve bordürlerde, yüzeyi doldurmaktan çok yazıyı çerçeveleyen ve görsel denge kuran bir işlev üstlenmektedir. Şevron, zikzak, suyolu, eşkenar dörtgen, kare, üçgen, daire, halka ve oval gibi geometrik biçimler ise pervaz ve çevre düzenlerinde ritim, sınır ve tekrar oluşturan öğeler olarak değerlendirilmektedir.

Bu repertuar Derman’ın her bir motifi bizzat çizdiği anlamına gelmemektedir. Profilde motif bilgisi, Derman’ın hattının yer aldığı eserlerdeki bezeme düzeni ile onun ebru, tezhip ve klasik kitap sanatları konusundaki çalışma ve öğretim birikimi birlikte düşünülerek aktarılmalıdır. Böylece hattatın yazı müellifliği ile tezhip ve bezeme uygulayıcılarının katkısı birbirine karıştırılmadan, eserin bütünsel görsel dili açıklanabilmektedir.

Derman’ın gelenekli sanat eğitimi 1955’te Necmeddin Okyay’ın talebesi olunmasıyla başlamıştır. Ta‘lîk hattı Okyay’dan meşk edilmiş ve 1960’ta bu yazı türünden icazet alınmıştır. Okyay’ın Toygartepe’deki ders çevresinde ebru, cilt, âhar ve kâğıt yüzeyi hazırlama, mürekkep yapımı ile zer-endûd yazı gibi kitap sanatlarına ilişkin teknik bilgi edinildiği kurumsal biyografilerde aktarılmaktadır.

Eğitim sürecinde Süheyl Ünver, Macid Ayral ve Halim Özyazıcı’nın bilgi ve meşk çevrelerinden de yararlanıldığı belgelenmektedir. Haydarpaşa Lisesi yıllarında Mahir İz’in Osmanlı yazı ve kültürüne yönelişte etkili olduğu kurumsal kaynaklarda kaydedilmektedir. Formel yeterlilik açısından doğrudan belgelenen icazet ta‘lîk hattına ilişkindir. Ebru, cilt, âhar, tezhip ve mürekkep yapımı gibi alanlar ise eğitim ve kitap sanatları repertuvarı içinde değerlendirilmektedir.

Uğur Derman’ın hat ve klasik kitap sanatları alanındaki etkisi, uygulama, araştırma, öğretim, yayıncılık, kataloglama ve koleksiyon oluşturma çalışmalarının birlikte yürütülmesiyle belirginleşmektedir. Necmeddin Okyay’dan alınan ta‘lîk icazeti ile Süheyl Ünver, Macid Ayral ve Halim Özyazıcı gibi ustaların çevresinden edinilen bilgi, daha sonra üniversite dersleri, ansiklopedi maddeleri, monografiler ve müze katalogları aracılığıyla kurumsal bilgiye dönüştürülmüştür. Bu süreçte meşk ve usta-çırak çevresinde aktarılan uygulama bilgisi, eser tarihi, hattat biyografisi, yazı türü, malzeme, tarihlendirme ve koleksiyon verileriyle birlikte belgelenmiştir.

Türkpetrol Vakfı bünyesindeki çalışma, bu etkinin koruma ve koleksiyon boyutunu göstermektedir. Vakfın gelenekli sanatlar koleksiyonunun 1978’den itibaren geliştirilmesinde Derman’ın belirleyici rol üstlendiği, özellikle hat, tezhip ve ebrû eserlerinin Türkiye’de korunmasına yönelik bir koleksiyon politikası izlendiği akademik çalışmalarda belirtilmektedir. Necmeddin Okyay metrûkâtından başlayan ve zamanla farklı dönemlere ait eserlerle genişleyen koleksiyon, sergileme ve yayın faaliyetleri sayesinde araştırma ve eğitim için kullanılabilir bir kültür varlığı topluluğuna dönüştürülmüştür.

Derman’ın yayınları Türkçe ile sınırlı kalmamış; İslâm Kültür Mirasında Hat Sanatı ve ilişkili katalog çalışmaları Arapça, İngilizce, Japonca ve Malayca gibi dillere aktarılmış, Sakıp Sabancı Koleksiyonu üzerine hazırlanan çalışmalar New York, Los Angeles, Cambridge, Paris ve Berlin’deki müze dolaşımıyla uluslararası okuyucuya ulaşmıştır. ABD’li hattat Mohamed Zakariya’nın kişisel anlatımında Derman’ın kitapları, teknik değerlendirmeleri ve çeviri işbirlikleri kendi eğitim sürecinin önemli kaynakları arasında gösterilmektedir. Türkiye’de Hüseyin Öksüz ve Cengiz Malbeleği ta‘lîk talebeleri arasında kaydedilmekte; Arda Çakmak’ın kurumsal biyografisinde de ta‘lîk alanındaki tecrübenin gelişmesinde Derman’ın bilgi ve görüşlerinin katkısı belirtilmektedir.

Bu birikim sonucunda Derman’ın mirası, belirli sayıdaki kişisel hat eserlerinin ötesinde geniş bir belge, yayın, koleksiyon ve aktarım ağı üzerinden izlenmektedir. Hat sanatının tarihsel terminolojisinin, eser silsilelerinin ve ustalık ilişkilerinin kayıt altına alınması; klasik eserlerin kataloglanması; koleksiyonların korunması ve bu bilginin üniversite, müze ve uluslararası yayın ortamlarına taşınması, sonraki kuşakların Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi hat mirasına erişimini güçlendirmiştir.

Derman’ın etkisinin Türk dünyasındaki izleri, kişisel seyahatlerden bağımsız olarak kaynak ve kurum dolaşımı üzerinden de takip edilebilmektedir. Azerbaycan’da onun nesih, ta‘lîk ve tuğra üzerine ansiklopedi maddelerinin akademik kaynakçalara girmesi ve temel hat tarihi kitabının millî kütüphane kataloğunda yer alması, hazırladığı bilgi korpusunun Bakü’de erişilebilir ve kullanılabilir olduğunu göstermektedir. Özbekistan’da Taşkent merkezli akademik literatürde Türk Sanatında Ebrû’nun tarihsel ve teknik referans olarak kullanılması da aynı bilgi dolaşımının Orta Asya’daki karşılıklarından biridir.

IRCICA çevresindeki uzmanlık, jüri ve şeref üyeliği kayıtları ise Derman’ın etkisini kişisel meşk halkasının ötesinde kurumsal değerlendirme ve eğitim standartlarıyla ilişkilendirmektedir. Kazakistan’ın IRCICA eğitim programlarında icazet alan ülkeler arasında bulunması ve daha sonraki Orta Asya bölgesel yarışmalarında Kazakistan, Tataristan ve Özbekistan hattatlarının birlikte görünür olması, bu kurumsal ağın Türk dünyasına uzanan sürekliliğini ortaya koymaktadır. Bu bağlar doğrudan usta–talebe ilişkisi yerine yayın, kurum, yarışma ve eğitim altyapısı üzerinden gelişen çok katmanlı bir etki alanı olarak değerlendirilmelidir.

Uğur Derman’ın biyografisi, eğitimi, ta‘lîk icazeti, üniversite öğretimi, ödülleri, çok dilli yayın dolaşımı ve uluslararası müze/kurum faaliyetleri güçlü kaynak zincirleriyle belgelenmektedir. Profil karşılaştırmasında belirlenen iki temel boşluk bu revizyonda azaltılmıştır. Kişisel eser korpusuna 1960–1972 arasına tarihlenen ta‘lîk ve celî ta‘lîk kayıtları eklenmiş; gelenek aktarımı bölümünde Hüseyin Öksüz ve Cengiz Malbeleği isimleri kaynaklandırılmıştır.

Açık araştırma alanları devam etmektedir. Kişisel eserlerin tamamı için accession/provenans, güncel konum ve yüksek çözünürlüklü görsel bilgisi henüz eşit düzeyde mevcut değildir. Bu nedenle motif repertuarı eser-bazlı occurrence kanıtı kurulmadan doldurulmamaktadır. Benzer biçimde kişisel atölye envanteriyle doğrulanmış araç ve malzeme listesi bulunmadığından, genel hat araçları Derman’ın kişisel kullanımına otomatik olarak atanmayacaktır. Tam öğrenci silsilesi, eksiksiz bibliyografya ve bütün sergi/konferans kronolojisi araştırmanın genişletilebilecek diğer katmanlarıdır.