Hüseyin Er

Hüseyin Er, Kültür ve Turizm Bakanlığının geleneksel el sanatları sanatçı arşivinde Tokat ili için “Ahşap Baskı - Yazmacılık” icra dalında YB2007.0145 arşiv numarasıyla kayıtlıdır. Yazmacılığa ilkokul öğreniminin ardından ustaların yanında çırak olarak başlanmış, kalfalık döneminden sonra bağımsız atölye üretimine geçilmiştir. Mesleki faaliyetlerin uzun yıllar Tokat Yazmacılar Hanı ve çevresindeki üretim ortamında sürdürüldüğü kaydedilmiştir.

Doğum yılı kesin olarak belirlenememiştir. 2015 tarihli kayıtta 56, 2019 tarihli kayıtta 60, 2018 tarihli akademik çalışmanın görüşme tablosunda ise 40 yaş bilgisi verilmiştir. Yaş verilerindeki uyuşmazlık nedeniyle kesin doğum tarihi ileri sürülmemiştir.

Yazma kalıplarında ıhlamur ağacının dayanıklılığı nedeniyle tercih edildiği belirtilmiştir. Kalıp hazırlanacak ağacın rüzgâr almayan bir ortamda en az altı ay dinlendirildiği, daha sonra desenin yüzeye aktarılarak oyma işleminin gerçekleştirildiği ve iyi hazırlanmış kalıpların uzun yıllar kullanılabildiği aktarılmıştır. 2015 tarihli kayıtta yaklaşık altmış yıllık ıhlamur kalıpların üretimde kullanıldığı bildirilmiştir.

Üretimin büyük bölümünün pamuklu kumaş üzerinde gerçekleştirildiği belirtilmiştir. Boya hazırlama, pigment ve renklendirme bilgisi de uygulamalı üretim sürecinin parçası olarak belgelenmiştir. Malzeme ve araç repertuvarı, ana ve ikincil ustalık alanlarına ait ortak AES repertuvarlarıyla birlikte değerlendirilmiştir.

Tokat yazmacılığının kalıp temelli desen sistemi, Hüseyin Er’in üretiminde karakalem ve elvan uygulamalar aracılığıyla sürdürülmüştür. Karakalemde yüzey tek koyu baskı rengiyle düzenlenirken elvan uygulamalarda farklı renk alanlarının ardışık işlemlerle oluşturulduğu görülmektedir. Kalıp-kalem tekniğinde ise kalıp baskısı ile elle gerçekleştirilen renklendirme aynı kompozisyonda birleştirilmiştir.

Geleneksel desen repertuvarının ürünün kullanım alanına göre yeniden düzenlenmesi gerektiği vurgulanmıştır. Elbise, şalvar, etek ve benzeri ürünlerde desen seçimi ile kullanım işlevi arasında ilişki kurulmuş; uygulayıcının teknik becerinin yanında sanatsal bilgi geliştirmesi gerektiği ifade edilmiştir.

Üretimin geleneksel başörtüsü ve yazma kullanımının ötesine taşındığı; elbise, şal, fular, şalvar, pareo ve sofra bezi gibi farklı tekstil ürünlerine uygulandığı kaydedilmiştir. Pamuklu kumaş ağırlıklı üretim, turistik bölgelerin talebine ve mevsimsel pazara göre çeşitlendirilmiştir.

Naime Didem Öz’ün 2015 tarihli sanatta yeterlik çalışmasında Hüseyin Er’e ait kalıpla yazma bir elbise görsel olarak belgelenmiştir. Böylece ahşap kalıp baskının giysi yüzeyinde kişisel üretim örneği akademik kayda geçirilmiştir. Eser üzerindeki motif adları metinsel olarak ayrıştırılmadığından motifler kişi düzeyinde tek tek atfedilmemiştir.

Hüseyin Er’e ilişkin düzenli ve tarihsel olarak kesintisiz bir kişisel sergi kronolojisi henüz belgelenmemiştir. Bununla birlikte 2015 tarihli sanatta yeterlik çalışmasında Hüseyin Er’e ait kalıpla yazma elbisenin akademik görsel kayıt içinde yayımlanması, eserlerinin araştırma ve gösterim bağlamında dolaşıma girdiğini göstermektedir.

Üniversite çalıştayları ve sempozyumlar kapsamında gerçekleştirilen uygulamalı gösterimler, sergiden farklı bir kamusal sunum biçimi oluşturmuştur. Doğrulanmış kişisel ya da karma sergi adları kurumsal kataloglarla eşleştirildikçe kronoloji genişletilebilir.

Tekstil Baskı ve Yüzey Desenleme Sanatları için AES taksonomisinde belgelenmiş 48 canonical motif, Hüseyin Er’in ana ustalık alanıyla ilişkili repertuvar kapsamında değerlendirilmiştir. Repertuvarda bitkisel, figürlü, geometrik, göksel ve nesneli motif grupları yer almaktadır.

Tokat yazmacılığına ilişkin görüşmelerde geleneksel desen bilgisinin aktarıldığı görülmekle birlikte, Hüseyin Er’in belirli kalıp veya eserleriyle 48 motifin tamamını tek tek eşleştiren yeterli kişisel eser kanıtı bulunmamaktadır. Bu nedenle motiflerin el sanatındaki uygulanabilirliği kabul edilmiş, kişisel kullanım atfı ise doğrudan eser kanıtı bulunmayan örneklerde yapılmamıştır.

Mesleki bilginin geleneksel usta-çırak düzeni içinde edinildiği belirtilmektedir. İlkokul öğreniminin tamamlanmasından sonra ustaların yanında çıraklık yapılmış, kalfalık aşamasının ardından kendi atölyesi kurulmuştur. İlk ustaların adları doğrulanamadığından öğretici silsilesi kişi düzeyinde kesinleştirilememiştir.

Yazmacılık eğitiminin kalıp kullanımı, boya kıvamının ayarlanması, baskı yüzeyinin hazırlanması, tek ve çok renkli uygulamalar, yıkama, kurutma ve renklendirme gibi ardışık işlemler üzerinden yürütüldüğü görülmektedir. Daha sonraki çalıştaylarda aynı uygulamalı öğretim modelinin sürdürüldüğü belgelenmiştir.

Tokat yazmacılığında geleneksel tekniklerin değişen pazar koşullarına uyarlanması Hüseyin Er’in üretiminde belirginleşmiştir. Başörtüsü ve yazma pazarının daralmasıyla elbise, şal, fular, şalvar, pareo ve sofra bezi gibi ürünlere yönelinmiş; geleneksel baskı tekniği yeni kullanım alanlarına aktarılmıştır. Üretimin turistik bölgelere ve yurtdışına taşınmasıyla zanaatın ekonomik sürdürülebilirliği desteklenmeye çalışılmıştır.

Serigrafi ve fabrikasyon baskının hız ve fiyat avantajının el baskısı üretimi zorlaştırdığı belirtilmiştir. Yeni usta yetişmemesi temel sürdürülebilirlik sorunlarından biri olarak ifade edilmiştir. Emre Er’in atölye üretimine katılması, Veliye Martı ve Emel Ardahanlı gibi uygulayıcıların Hüseyin Er’den bilgi edinmesi, ustalık bilgisinin sonraki kuşaklara aktarılabildiğini göstermektedir.

Kesin doğum tarihi, mesleğin ilk öğrenildiği ustaların adları ve çıraklık döneminin ayrıntılı kronolojisi henüz belirlenememiştir. Emre Er ile yürütülen aile içi aktarımın formel usta-çırak statüsü ve sürdürülen güncel üretim ilişkisi de birincil görüşmelerle ayrıntılandırılmalıdır.

Kişisel kalıp ve eser envanterinin motif adları, tarihleri ve ürün türleriyle birlikte kataloglanması gerekmektedir. Doğrulanmış sergi ve ödül kronolojisinin kurumsal arşivlerle genişletilmesi, 2019 sonrası üretim faaliyetlerinin güncel kaynaklarla izlenmesi ve kireç söktürme tekniğinin AES teknik taksonomisinde bağımsız bir kavram olarak değerlendirilmesi açık araştırma başlıkları arasında bulunmaktadır.