Nahya Güzelyurt

Nahya Güzelyurt 1963 yılında Hatay’da doğmuştur. Yorgancılıkla ilk temasın çocukluk döneminde aile çevresinde kurulduğu, yaklaşık yedi yaşında yorgan diken bir akrabasını izlemeye başladığı kendi anlatımında belirtilmektedir. Mesleğin düzenli biçimde icrası ise resmî biyografide yaklaşık on beş yaşından itibaren kaydedilmektedir. Böylece çocuklukta gözlemle başlayan öğrenme süreci, ergenlik döneminde uygulamalı üretime dönüşmüştür. Kız Meslek Lisesi’nin giyim bölümünde eğitim alınması ve daha sonra giyim öğretmenliği yapılması, kumaş, ölçü, kesim ve dikiş bilgisinin yorgancılık pratiğiyle birleşmesini sağlamıştır.

Yorgan üretiminde geniş iğne ile birlikte sık iğne/ince iş yöntemleri uygulanmış, yüzeydeki desen dikiş ritmi ve dolgunun kontrollü bastırılması üzerinden kurulmuştur. Pamuk ve yün gibi doğal dolgu malzemeleri ile ipek, saten ve Hatay atlası kullanılmış; kişinin kendi anlatımında sentetik ve kimyasal dolgulardan kaçınıldığı belirtilmiştir. Kendi kalıplarını hazırlaması, var olan motifleri yeniden düzenlemesi ve yeni model adları geliştirmesi üretim pratiğinin ayırt edici özellikleri arasındadır. Yaklaşık elli model için kalıp hazırladığı, İstanbul’da gördüğü lale biçimlerinden hareketle İstanbul imgesi ile laleyi birleştiren özgün bir “İstanbul modeli” geliştirdiği aktarılmaktadır.

2021 yılında “Yorgancılık Geleneği” alanında 02.0065 envanter numarasıyla Yaşayan İnsan Hazineleri Ulusal Envanteri’ne kaydedilmiştir. 2023 depremleri sırasında Samankaya’daki yaşam ve çalışma alanının zarar görmesinin ardından üretim kesintiye uğramış, 20 Aralık 2024’te Hatay Kültür ve Sanat Çarşısı’nda yeni atölye açılarak mesleki faaliyet yeniden düzenli biçimde sürdürülmüştür. Güncel üretim, canlı gösteriler ve genç kuşaklara yönelik öğretim faaliyetleriyle devam etmektedir.

Yorgancılık profilindeki malzeme ve araç kartları ana el sanatı AES-ELS-000008 üzerinden canonical olarak miras alınmaktadır. Malzeme repertuvarında yün, pamuk dolgu, silikonize/sentetik elyaf dolgu, ipek/saten zemin kumaşı, kadife, pamuklu/basma yüz kumaşı, atlas, astar kumaşı, dikiş ipliği ve balmumu bulunmaktadır. Nahya Güzelyurt’un kişisel üretiminde pamuk ve yün dolgu ile ipek, saten ve Hatay atlası doğrudan doğrulanmaktadır. Kendi anlatımında sentetik ve kimyasal dolgu kullanmaktan kaçındığını belirtmesi nedeniyle craft repertuvarındaki sentetik elyaf kişisel malzeme tercihi olarak sunulmamaktadır.

Araç repertuvarı hallaç yayı, hallaç makinesi, hallaç tokmağı, yorgan değneği/sopa, terazi, mezura, cetvel/eğri cetvel, makas, dikiş makinesi, dikiş iğnesi, yüksük, terzi tebeşiri/işaretleme aracı, kalıp/şablon/lekalo ve çırpı ipinden oluşmaktadır. Hatay üretim tariflerinde dolgunun sopa ile dengelenmesi, karton kalıp veya cetvelle desen kurulması, sabun/tebeşirle işaretleme ve yüksük yardımıyla elde dikim açık biçimde belgelenmektedir. Güzelyurt’un kendi kalıplarını üretmesi, kalıp/şablon aracını profil açısından özellikle belirleyici hâle getirmektedir.

Güzelyurt’un yorganlarında görsel düzen, dikiş hattı ile dolgunun oluşturduğu rölyef etkisi üzerinden kurulmaktadır. Sık iğne/ince iş uygulaması, motif sınırlarının daha kontrollü ve ayrıntılı biçimde belirlenmesini sağlamakta; geniş iğne ise daha geniş yüzeylerde ritim ve dolgu kontrolünü desteklemektedir. Desenlerin kumaş üzerine aktarılmasında kalıp kullanılması, kompozisyonun tekrarlanabilir bir ölçü sistemine bağlanmasına olanak vermektedir.

Üslubun ayırt edici yönlerinden biri hazır model repertuvarının aynen tekrarlanması yerine motiflerin yeniden düzenlenmesi ve yeni model adlarının geliştirilmesidir. Lale biçiminden hareketle oluşturulan “İstanbul modeli” bu yaklaşımın doğrudan belgelenmiş örneğidir. İpek, saten ve atlas gibi parlak yüzeylerde dikişin oluşturduğu ışık-gölge farkı kabartıyı belirginleştirmekte; renk seçimi ile motif yoğunluğu çeyiz, gündelik kullanım veya özel sipariş bağlamına göre değiştirilebilmektedir.

Nahya Güzelyurt’un üretim repertuvarı geleneksel el yorganları, çeyizlik yorganlar, ipek-saten-atlas yüzeyli gösterişli örnekler ve küçük ölçekli temsil nesnelerini kapsamaktadır. Kişisel anlatımında yaklaşık elli model için kalıp hazırladığı belirtilmektedir. Bu kalıplar motifin yüzeydeki oranını, merkez-bordür ilişkisini ve dikiş hattının yönünü belirleyen üretim araçları olarak kullanılmaktadır. “İstanbul modeli”, kişisel tasarım repertuvarı içinde adı ve oluşum öyküsü doğrulanabilen önemli bir örnektir.

2022 Yaşayan İnsan Hazineleri ödül töreninde Türk bayrağı ve Atatürk betiminin bulunduğu minyatür bir yorganın sunulması, geleneksel yorganlama tekniğinin temsil ve hatıra nesnesi ölçeğine de aktarılabildiğini göstermektedir. Bayrak, AES motif taksonomisindeki exact kavrama kişisel occurrence olarak bağlanmıştır. Atatürk betimi ise belirli bir eser konusu olarak korunmuş, yalnız figür benzerliğinden hareketle genel “İnsan Figürü” motifine otomatik olarak eşlenmemiştir.

Güzelyurt’un üretimleri, geleneksel el sanatları fuarları, Bakanlık tanıtım programları ve uygulamalı kültür etkinlikleri aracılığıyla kamusal alana taşınmıştır. Anadolu Ajansı kaydında Bakanlık sanatçısı olarak farklı fuarlara davet edildiği belirtilmektedir. İstanbul’daki bir fuarda gözlemlediği lale biçimlerinden hareketle yeni bir model geliştirmesi, sergi ve fuar ortamlarının yalnız temsil alanı olarak değil, görsel repertuvarın genişlediği bir etkileşim ortamı olarak da işlev gördüğünü göstermektedir.

2025 ve 2026 tarihli güncel kayıtlar, yorgancılığın tamamlanmış ürün sergilemenin yanında canlı uygulama ve izleyiciyle doğrudan etkileşim üzerinden sunulduğunu göstermektedir. Ankara Altınköy Açık Hava Müzesi’ndeki uygulamalı gösteri bu kamusal görünürlüğün güncel örneklerinden biridir. Fuar ve sergi katılımlarının tam tarih, şehir ve eser listesi erişilebilir kaynaklarda bütüncül biçimde bulunmadığından ayrıntılı sergi kronolojisi araştırma boşluğu olarak korunmuştur.

Yorgancılıkta motif, dolgunun dikişle bastırılması ve kabartılması sonucunda doğrudan yüzey yapısına dönüşmektedir. Nahya Güzelyurt açısından kişisel kullanım düzeyinde güvenle doğrulanabilen iki exact AES kavramı Lale ve Bayrak’tır. Lale, ustanın İstanbul’da gördüğü lale biçimlerinden hareketle oluşturduğunu belirttiği “İstanbul modeli” içinde yer almaktadır. Bayrak ise 2022 tarihli minyatür yorganda Türk bayrağı biçimiyle doğrudan belgelenmiştir.

AES Motif Taxonomy v3.0 içindeki bitkisel sınıfın tamamı Yorgancılık profilinde uygulanabilir bitkisel repertuvar olarak ilişkilendirilmiştir. Çiçek ve stilize bitkisel formlar Hatâyî, Penç, Gonca, Lale, Gül, Karanfil, Sümbül, Lotus, Şakayık, İris / Süsen, Gülhatmi, Elma Çiçeği, Çuha Çiçeği, Papatya, Dört Yapraklı Çiçek, Sekiz Yapraklı Çiçek, Kır Çiçeği, Palmet, Akantus; yaprak ve dal repertuvarı Hançer Yaprağı, Saz Yaprağı, Çınar Yaprağı, Kıvrık Dal, Bahar Dalı / Çiçekli ve Yapraklı Dal, Asma Dalı; meyve, tohum ve koza repertuvarı Nar, Üzüm Salkımı, Kozalak, Pıtrak, Elma, Badem, Kiraz / Vişne, Haşhaş Kozası, Biber, Buğday Başağı; ağaç repertuvarı Ağaç, Servi, Kavak, Köknar, Hayat Ağacı biçimlerini kapsamaktadır. Diğer bitkisel kavramlar Buta olarak korunmaktadır. Bu 41 kavramın profile eklenmesi kişisel eser kullanımını otomatik olarak doğrulamamaktadır. Nahya Güzelyurt için kişisel occurrence düzeyinde Lale doğrudan belgelenmekte; diğer bitkisel kavramlar el sanatının uygulanabilir canonical söz varlığı olarak gösterilmektedir.

Yerel yorgancılık kaynaklarında exact AES karşılığı bulunmayan veya daha ayrıntılı model adı olarak kullanılan zengin bir sözlü repertuvar da bulunmaktadır. Parke, İkili Parke, Üçlü Parke, Yelpaze, Tren Yolu, Tavan Nakışı, Armutlu Kabak Çiçeği, Kabak Çiçeği, Muz Yaprağı, Hasır Örgü, Altılı Yaprak, Şemsiye, Deniz Yıldızı, Bülbül ve Gül, Mor Menekşe, Akasya Çiçeği, Söğüt Dalı, Hurma Dalı, Yonca Yaprağı, Gelincik, Pervane, Göbekli ve benzeri adlar bu katmanda korunmaktadır. Bu adlar için uydurma AES-MOT kimliği üretilmemiştir; yerel model adı ile canonical motif kavramı birbirinden ayrılmaktadır.

Güzelyurt’un yorgancılık eğitimi aile çevresindeki gözlem ve uygulama ile mesleki okul eğitiminin birlikte ilerlediği bir çizgide gelişmiştir. Anadolu Ajansı kaydında mesleğin teyzesinden görüldüğü, TRT söyleşisinde ise yaklaşık yedi yaşında yorgancılık yapan bir akrabayı izlemeye başlandığı aktarılmaktadır. Kaynaklarda öğretici akrabanın adı doğrulanmadığından, usta-çırak zincirinde isim üretilmeden aile içi öğrenme bağlamı korunmaktadır. Resmî biyografide yaklaşık on beş yaşından itibaren yorgancılığın düzenli biçimde icra edildiği belirtilmektedir.

Kız Meslek Lisesi giyim bölümünde alınan eğitim, ölçü alma, kalıp hazırlama, kumaş kesme ve dikiş disiplininin sistematik biçimde öğrenilmesini sağlamıştır. Bu bilgi, yorgan yüzeyinin oranlanması ve kalıp düzeninin kurulmasında kullanılmıştır. Halk Eğitim çevresindeki uygulamalı öğretim ise kazanılan üretim bilgisinin sonraki kuşaklara aktarılmasını mümkün kılmıştır. Güzelyurt kendi anlatımında 1987–2017 arasında usta öğretici olarak çalıştığını ve çok sayıda kursiyerin eğitimine katkı verdiğini belirtmektedir. 2024 ve 2025 tarihli resmî Halk Eğitim listeleri, öğretim alanıyla kurulan kurumsal ilişkinin güncel dönemde de sürdüğünü göstermektedir.

Gelenek aktarımı, aile içi üretim desteği ile Halk Eğitim çevresindeki kurumsal öğretim çizgisinin birlikte sürdürülmesi üzerinden devam ettirilmektedir. Aşağıdaki kartlarda kaynaklarda doğrulanabilen aktarım kişi ve grupları gösterilmektedir.

Güzelyurt’un mesleki mirası, yorgancılığın üretim tekniğini uzun süre sürdürmesi kadar, desen bilgisini sistematik kalıplara dönüştürmesi ve öğretim yoluyla aktarmasıyla biçimlenmektedir. Yaklaşık elli model için kalıp hazırlaması, ustalık bilgisinin yalnız el hafızasında kalmadığını; tekrar kullanılabilir görsel ve ölçüsel araçlara da dönüştürüldüğünü göstermektedir. Doğal pamuk ve yün dolgu, ipek-saten-atlas yüzeyler ve elde dikiş vurgusu, üretimin malzeme bilgisini de aktarımın parçası hâline getirmektedir.

Aile içindeki üretim desteği Atra Güzelyurt üzerinden belgelenmekte, daha geniş aktarım ise Halk Eğitim kursiyerleri ve güncel canlı uygulamalar aracılığıyla sürdürülmektedir. 2023 depremlerinin atölye ve yaşam mekânı üzerinde yarattığı kesintiye rağmen üretimin yeni atölyede yeniden kurulması, zanaatın fiziksel mekân kaybına karşı sürekliliğini göstermektedir. YİH kaydı, yerel kurumlar ve yeni kuşaklarla kurulan temas, yorgancılığın somut olmayan kültürel miras niteliğinin uygulama içinde korunmasını desteklemektedir.

Nahya Güzelyurt’un kişisel model repertuvarının yaklaşık elli kalıptan oluştuğu belirtilmekle birlikte, bu modellerin tamamını ad, ölçü, tarih ve görselle eşleştiren erişilebilir bir katalog bulunmamaktadır. Özellikle “İstanbul modeli” dışında hangi model adlarının doğrudan Güzelyurt tarafından üretildiğinin nesne düzeyinde belgelenmesi gerekmektedir. Kalıp arşivinin ölçülü fotoğraf veya çizimlerle kayıt altına alınması, kişisel tasarım repertuvarının yorgancılık alanının genel model adlarından ayrıştırılmasını sağlayacaktır.

Erken eğitimde rol alan teyze/akrabanın adı mevcut güçlü kaynaklarda verilmemektedir. Aynı şekilde 1987–2017 döneminde eğitim alan geniş kursiyer grubunun bireysel isim ve dönem listesi erişilebilir değildir. Fuar ve tanıtım etkinlikleri kurumsal ve haber kaynaklarında doğrulanmakla birlikte, bütün etkinliklerin tarih, şehir ve eser listelerini içeren bir kronoloji henüz oluşturulamamıştır. Bu alanlar için aile arşivi, Halk Eğitim kurs defterleri, Bakanlık fuar katalogları ve kişisel kalıp/ürün arşivi öncelikli araştırma kaynaklarıdır.